अग्निपुराणम्

आकाशं मनसाह्त्य मनोहङ्करणे कुरु । अहङ्कारञ्च महति तञ्चाप्यव्याकृते नयेत्

आकाश मनाने शोषून घ्यावे, मन अहंकारात विलीन करावे; अहंकार महत्तत्त्वात आणि ते पुन्हा अव्यक्तात विलीन करावे.

अव्याकृतं ज्ञानरूपे वासुदेवः स ईरितः। स तामव्याकृति मायामवष्टब्य सिसृक्षया

अव्यक्त ज्ञानस्वरूप आहे, त्याला वासुदेव म्हणतात; तोच सृष्टीची इच्छा धरून त्या अव्यक्त मायेला धरतो.

सङ्कर्षणं स शव्दात्मा स्पर्शाख्यमसृजत् प्रभुः। क्षोभ्य मायां स प्रद्युम्नं तेजोरुपं स चासृजत्

तो प्रभू, संकर्षण म्हणजे शब्दस्वरूप निर्माण करतो आणि मायेला हलवून प्रद्युम्न म्हणजे तेजस्वरूप उत्पन्न करतो.

अनिरुद्धं रसमात्रं ब्रह्माणं गन्धरूपकम्। अनिरुद्धः स च ब्रह्मा अप आदौ ससर्ज चह

अनिरुद्ध म्हणजे रसस्वरूप आणि ब्रह्मा म्हणजे गंधस्वरूप निर्माण करतो; अनिरुद्ध ब्रह्मा म्हणून प्रथम पाणी निर्माण करतो.

तस्मिन् हिरण्मयञ्चाण्डं सोऽसृजत् पञ्चभूतवद्। तस्मिन् सङ्क्रामिते जीव शक्तिरात्मोपसंहृता

त्यातच त्याने पंचमहाभूतांसारखे सुवर्ण अंड निर्माण केले; त्यात जीव प्रवेश करताच शक्ती आत्म्यात विलीन झाली.

प्राणो जीवेन संयुक्तो वृत्तिमानिति शब्द्यते। जीवो व्याहृतिसञ्ज्ञस्तु प्राणेष्वाध्यात्मिकः स्मृतः

प्राण जीवाशी एकत्र झाला की त्याला ‘वृत्तिमान’ म्हणतात; जीव ‘व्याहृती’ नावाने ओळखला जातो आणि तो प्राणांमध्ये आंतरात्मा समजला जातो.

प्राणैर्युक्ता ततो बुद्धिः सञ्जाता चाष्टमूर्त्तिका । अहङ्कारस्ततो जज्ञे मनस्तस्मादजायत

प्राणांनी युक्त झाल्यावर बुद्धी उत्पन्न होते, ती अष्टमूर्ती असते; त्यातून अहंकार निर्माण होतो आणि त्यातून मन उत्पन्न होते.

अर्थाः प्रजज्ञिरे पञ्च सङ्कल्पादियुतास्ततः। शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्ध इति स्मृताः

पाच विषय निर्माण झाले, ज्यांना संकल्प वगैरे गुण लाभले; ते म्हणजे शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध — असे स्मरणात ठेवले जाते.

ज्ञानशक्तियुतान्येतैरारब्धानीन्द्रियाणि तु। त्वक्‌श्रोत्रघ्राणचक्षूंषि जिह्वाबुद्धीन्द्रियाणि तु

ज्ञानशक्तीने युक्त अशी ही पाचही विषयांपासून त्वचा, कान, नाक, डोळे, जीभ आणि बुद्धी — ही इंद्रिये निर्माण झाली.

पादौ पायुस्तथा पाणी वागुपस्थश्च पञ्चमः। कर्म्मेन्द्रियाणि चैतानि पञ्चभूतान्यतः श्रृणु

पाय, गुदद्वार, हात, वाणी आणि पाचवे म्हणजे जननेंद्रिय — ही पाच कर्मेंद्रिये होत; आता पाच महाभूतांची माहिती ऐक.

आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा। स्थूलमेभिः शरीरन्तु सर्वाधारं प्रजायते

आकाश, वायू, तेज, पाणी आणि पृथ्वी — या पाचांपासून स्थूल शरीर, सर्वांचे आधार, उत्पन्न होते.

प्राणतत्त्वं भकारन्तु जीवोपाधिगतं न्यसेत्। हृदयस्थं बकारन्तु बुद्धितत्त्वं न्यसेद् बुधः

प्राणतत्त्व 'भ' या अक्षराने जिवाशी एकरूप करून ठेवावे; आणि बुद्धितत्त्व 'ब' हे हृदयात स्थापन करावे.

फकारमपि तत्रैव अहङ्कारमयं न्यसेत्। मनस्तत्त्वं पकारन्तु न्यसेत्सङ्कल्पसम्भवम्

त्याच ठिकाणी 'फ' हे अहंकाररूप अक्षर ठेवावे; आणि संकल्पातून उत्पन्न झालेले मनतत्त्व 'प' हेही तेथे स्थापन करावे.

शब्दतन्मात्रतत्त्वन्तु नकारं मस्तके न्यसेत्। स्पर्शात्मकं धकारन्तु वक्त्रदेशे तु विन्यसेत्

शब्दरूप तत्त्व 'न' हे डोक्यावर ठेवावे; स्पर्शरूप 'ध' हे तोंडाच्या भागी ठेवावे.

दकारं रूपतत्त्वन्तु हृद्देशे विनिवेशयेत् । थकारं वस्तिदेशे तु रसतन्मात्रकं न्यसेत्

रूपतत्त्व 'द' हे हृदयात स्थापन करावे; आणि रसतत्त्व 'थ' हे पोटाच्या भागी ठेवावे.

तकारं गन्धतन्मात्रं जङ्घयोर्व्विनिवेशयेत्। णकारं श्रोत्रयोर्न्न्यस्य ढकारं विन्यसेत्त्वचि

गंधतत्त्व 'त' हे दोन्ही मांडींवर ठेवावे; 'ण' हे कानांमध्ये, आणि 'ढ' हे त्वचेवर ठेवावे.

डकारं नेत्रयुग्मे तु रसनायां ठकारकम्। टकारं नासिकायान्तु ञकारं वाचि विन्यसेत्

'ड' हे दोन्ही डोळ्यांत, 'ठ' हे जिभेवर; 'ट' हे नाकात, आणि 'ञ' हे वाणीमध्ये ठेवावे.

झकारं करयोर्न्न्यस्य पाणितत्त्वं विचक्षणः। जकारं पदयोर्न्न्यस्य छं पायौ चमुपस्थके

हातांमध्ये 'झ' हे पाणीतत्त्व ठेवावे; पायांमध्ये 'ज', गुदद्वारी 'छ', आणि जननेंद्रियात 'च' ठेवावे.

विन्यसेत् पृथिवीतत्त्वं ङकारं पादयुग्मके। वस्तौ घकारं गं तत्त्वं तैजसं हृदि विन्यसेत्

पृथ्वीतत्त्व 'ङ' हे दोन्ही पायांत ठेवावे; पोटात 'घ', आणि तेजतत्त्व 'ग' हे हृदयात ठेवावे.

खकारं वायुतत्त्वञ्च नासिकायां निवेशयेत्। ककारं विन्यसेन्नित्यं खतत्त्वं मस्तके बुधः

वायुतत्त्व 'ख' हे नाकात ठेवावे; आणि आकाशतत्त्व 'क' हे नेहमी डोक्यावर ठेवावे.

हृत्‌पुण्डरीके विन्यस्य यकारं सूर्य्यदैवतम्। द्वासप्ततिसहस्त्राणि हृदयादभिनिः सृताः

हृदयकमळात 'य' हे सूर्यस्वरूप अक्षर ठेवावे; हृदयातून बहात्तर हजार नाड्या बाहेर पडतात.

कलाषोडशसंयुक्त मकारं तत्र विन्यसेत्। तन्मध्ये चिन्तयेन्मन्त्री बिन्दुं वह्नेस्तु मण्डलम्

तेथे सोळा कलांनी युक्त 'म' अक्षर ठेवावे; त्याच्या मध्यभागी साधकाने बिंदू आणि अग्निचा मंडल ध्यान करावे.

हकारं विन्यसेत्तत्र प्रणवेन सुरोत्तमः। ओं आं परमेष्ठ्यात्मने आं नमः पुरुषात्मने

तेथे 'ह' अक्षर प्रार्थनेसह ठेवावे; 'ॐ आं' परब्रह्मस्वरूपासाठी, 'आं' पुरुषस्वरूपाला नमस्कार.

ओं वां मनोनिवृत्त्यात्मने नाञ्च विश्वात्मने नमः। ओं वा नमः सर्वात्मने इत्युक्ताः पञ्च शक्तयः

'ॐ वां' मनाच्या निवृत्तीच्या स्वरूपासाठी, विश्वस्वरूपाला नमस्कार; 'ॐ वा' सर्वस्वरूपाला नमस्कार — अशा पाच शक्ती सांगितल्या आहेत.

स्थाने तु प्रथमा योज्या द्वितीया आसने मता। तृतीया शयने तद्वच्चतुर्थी पानकर्म्मणि

पहिली उभी असताना लावावी, दुसरी बसताना योग्य, तिसरी झोपताना, आणि चौथी पिण्याच्या वेळी वापरावी.

ग्रत्यर्च्चायां पञ्चमी स्यात्पञ्चोपनिषदः स्मृताः। हुङ्कारं विन्यसेन्मध्ये ध्यात्वा मन्त्रमयं हरिम्

ग्रत्यर्चा या विधीच्या पाचव्या दिवशी पाच उपनिषदांची आठवण करावी. हरि हा मंत्रमय आहे, असे ध्यान करून मध्ये 'हुं' हा अक्षर ठेवावा.

यां मूर्ति स्थापयेत्तस्मात् मूलमन्त्रं न्यसेत्ततः। ओं नमों भगवते वासुदेवाय मूलकम्

ज्या ठिकाणी मूर्ती स्थापनायची असेल, तिथे मूळ मंत्र म्हणून 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' हा मंत्र उच्चारावा.

शिरोघ्राणललाटेषु मुखकण्ठहृदि क्रमात्। भुजयोर्जङ्घयोरङ्घ्र्योः केशवं शिरसि न्यसेत्

डोक्यावर, नाकावर, कपाळावर, मग तोंडावर, गळ्यावर आणि हृदयावर या क्रमाने केशवाचे नाम डोक्यावर ठेवावे.

नारायणं न्यसेद्वक्त्रे ग्रीवायां माधवं न्यसेत्। गोविन्दं भुजयोर्न्यस्य विष्णु च हृदेये न्यसेत्

नारायणाचे नाम तोंडावर, माधवाचे गळ्यावर, गोविंदाचे दोन्ही हातांवर आणि विष्णूचे हृदयावर ठेवावे.