अग्निपुराणम्

इदमापेति च घटैरेकाशीतिपदस्थितैः। एह्येहि भगवन् विष्णो लोकानुग्रहकारक

‘इदमा पेति’ म्हणत एक्याऐंशी पाद असलेल्या कलशांनी अभिषेक करावा. ‘एहि एहि भगवन् विष्णो’ असे म्हणत, हे विष्णू, सर्व लोकांचे कल्याण करणारे.

यज्ञभागं गृहाणेमं वासुदेव नमोस्तु ते। अनेनावाह्य देवेशं कुर्यात् कौतुकमोचनम्

‘यज्ञभागं गृहाणेमं वासुदेव नमोस्तु ते’ असे म्हणत यज्ञाचा भाग अर्पण करावा. या मंत्राने देवेशाची आवाहन करून, कौतुकमोकळे करावे.

मुञ्चामि त्वेति सूक्तेन देशिकस्यापि मोचयेत्। हिरण्मयेन पाद्यं दद्यादतो देवेति चार्घ्यकम्

‘मुञ्चामि त्वेति’ म्हणत गुरूचाही कौतुकमोकळे करावे. सोन्याच्या पाण्याने पाय धुवावेत आणि ‘अतो देव’ म्हणत अर्घ्य अर्पण करावे.

मधुवाता मधुपर्क्कं मयि गृह्मामि चाचमेत्। अक्षन्नमीमदन्तेति किरेद्‌दूर्वाक्षतं बुधः

‘मधुवाता’ म्हणत मधुपर्क अर्पण करावा आणि ‘मयि गृह्मामि’ म्हणत आचमन करावे. ‘अक्षन्नमिमदन्तेति’ म्हणत दुर्वा आणि अक्षता अर्पण करावीत.

काण्डान्निर्म्मञ्छनं कुर्य्याद्वन्धं गन्धवतीति च। उन्नयामीति माल्यञ्च इदं विष्णु पवित्रकम्

‘गंधवतीति’ म्हणत कांड्यांनी आसन तयार करावे. ‘उन्नयामिति’ म्हणत माळ अर्पण करावी आणि हे विष्णू, हे पवित्रक अर्पण करावे.

बृहस्पते वस्त्रयुग्मं वेदाहमित्युत्तरीयकम्। महाव्रतेन सकलीपुष्पं चौषधयः क्षिपेत्

‘बृहस्पते’ म्हणत वस्त्रांची जोडी अर्पण करावी. ‘वेदाहम्’ म्हणत उत्तरीय द्यावे. ‘महाव्रत’ मंत्राने सर्व फुले आणि औषधी अर्पण कराव्यात.

धूपं दद्याद्‌धूरसीति विभ्राट्‌सूक्तेन चाञ्चनम्। युञ्जन्तीति च तिलकं दीर्घायुष्ट्वे ति माल्यकम्

‘धूरसिति’ म्हणत धूप अर्पण करावा आणि ‘विभ्राट्’ सूक्ताने काजळ लावावे. ‘युञ्जन्तीति’ म्हणत तिलक लावावे आणि ‘दीर्घायुष्ट्वे’ म्हणत माळ अर्पण करावी.

इन्द्रच्छत्रेति छत्रन्तु आदर्शन्तु विराजतः। चामरन्तु विकर्णेन भूषां रथन्तरेण च

‘इंद्रछत्रेति’ म्हणत छत्र अर्पण करावे. ‘विराजतः’ म्हणत आरसा द्यावा. ‘विकर्णेन’ म्हणत चामर आणि ‘रथंतर’ म्हणत दागिने अर्पण करावेत.

व्यजनं वायुदैवत्यैर्मुञ्चामि त्वेति पुष्पकम्। वेदाद्यैः संस्तुतिं कुर्य्याद्धरेः पुरुषसूक्ततः

वायूच्या देवतांचे स्मरण करत पंखा अर्पण करावा आणि ‘मुञ्चामि त्वेति’ म्हणत फुले अर्पण करावीत. वेदांच्या स्तोत्रांनी पुरुषसूक्तातून हरीचे स्तवन करावे.

सर्वमेतत्समं कुर्य्यात् पिण्डिकादौ हरादिके। दैवस्योत्थानसमये सौपर्णं सूक्तमुच्चरेत्

हे सर्व कार्य पिंडिका आणि सुरुवातीला हरादी देवतांच्या ठिकाणी समान रीतीने करावे. देवतेचे जागरण करताना सौरपर्ण सूक्त म्हणावे.

उत्तिष्ठेति समुत्थाप्य शय्याया मण्डिकां तथा। श्रीसूक्तेन चशय्यायां विष्णोस्तु शकलीकृतिः

‘उठ’ असे म्हणून देवतेला उठवावे आणि त्याचप्रमाणे शय्येवरील आवरण उचलावे. शय्येवर श्रीसूक्त म्हणत विष्णूची विभागणी करावी.

अतो देवेति सूक्तेन प्रनिमां पिण्डिकां तथा। श्रीसूक्तेन च शय्यायां विष्णोस्तु शकलीकृतिः

‘अतो देव’ या सूक्ताने पिंडिकेवर वंदन करावे आणि शय्येवर श्रीसूक्त म्हणत विष्णूची विभागणी करावी.

मृगराजं वृषं नागं व्यजनं कलशं तथा। वैजयन्ततीं तथा भेरीं दीपमित्यष्टमङ्गलम्

सिंह, वृषभ, नाग, पंखा, कलश, वैजयंत ध्वज, भेरी आणि दिवा — ही आठ मंगल चिन्हे आहेत.

दर्शयेदश्वसूक्तेन पाददेशे त्रिपादिति। उखां पिधानकं पात्रमम्बिकां दर्व्विकां ददेत्

अश्वसूक्त म्हणत पायाजवळ घोडा दाखवावा, ‘त्रिपाद्’ म्हणावे. उखळी, झाकण, पात्र, अंबिका आणि दर्वी द्यावी.

मुषलोलूखलं दद्याच्छिलां कम्मार्जनीं तथा। तथा बोजनभाण्डानि गृहोपकरणानि च

मुसळ, ओखळी, दगडी जात, झाडू, तसेच जेवणाची भांडी आणि घरातील उपयोगी वस्तू द्याव्यात.

शिरोदेशे च निद्राख्यं वस्त्ररत्नयुतं घटम्। खणडखाद्यैः पूरयित्वा स्नपनस्य विधिः स्मृतः

डोक्याजवळ ‘निद्रा’ नावाचा, वस्त्र व रत्नांनी सजवलेला कलश ठेवावा आणि त्यात तुकड्यातुकड्याने खाऊ भरावा; हे स्नान विधी मानले जाते.

भगवानुवाच हरेः सान्निध्यकरणमधिवासनमुच्यते ।५९.००१ सर्वज्ञं सर्वगं ध्यात्वा आत्मानं पुरुषोत्तमं ॥५९.००१ ओंकारेण समायोज्य चिच्छक्तिमभिमानिनीं(१) ।५९.००२ निःसार्यात्मैकतां कृत्वा स्वस्मिन्(२) सर्वगते विभौ ॥५९.००२ योजयेन्मरुतां पृथ्वीं वह्निबीजेन दीपयेत् ।५९.००३ संहरेद्वायुना चाग्निं वायुमाकाशतो नयेत् ॥५९.००३ अधिभूतादिदेवैस्तु साध्याख्यैर्विभवैः(१) सह ।५९.००४ तन्मात्रपात्रकान् कृत्वा संहरेत्तत्क्रमाद्बुधः ॥५९.००४ आकाशं मनसाहत्य मनोहङ्करणे कुरु(२) ।५९.००५ अहङ्कारञ्च महति तञ्चाप्यव्याकृते नयेत् ॥५९.००५ अव्याकृतं ज्ञानरूपे वासुदेवः स ईरितः(३) ।५९.००६ स तामव्याकृतिं मायामभ्यष्ट सिसृक्षया ॥५९.००६ सङ्कर्षणं सं शब्दात्मा स्पर्शाख्यमसृजत्प्रभुः ।५९.००७ क्षोभ्य मायां स प्रद्युम्नं तेजोरूपं स चासृजत् ॥५९.००७ अनिरुद्धं रसमात्रं ब्रह्माणं गन्धरूपकं ।५९.००८ अनिरुद्धः स च ब्रह्मा अप आदौ ससर्ज ह ॥५९.००८ तस्मिन् हिरण्मयञ्चाण्डं सोऽसृजत्पञ्चभूतवत् ।५९.००९ तस्मिन् सङ्क्रामिते जीवे(४) शक्तिरात्मोपसंहृता ॥५९.००९ प्राणो जीवेन संयुक्तो वृत्तिमानिति शब्द्यते ।५९.०१० जीवोव्याहृतिसञ्ज्ञस्तु प्राणेष्वाध्यात्मिकः स्मृतः ॥५९.०१० प्राणैर्युक्ता ततो बुद्धिः सञ्जाता चाष्टमूर्तिकी(५) ।५९.०११ अहङ्कारस्ततो जज्ञे मनस्तस्मादजायत ॥५९.०११ अर्थाः प्रजज्ञिरे पञ्च सङ्कल्पादियुतास्ततः ।५९.०१२ शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्ध इति स्मृता ॥५९.०१२ ज्ञानशक्तियुतान्येतैरारब्धानीन्द्रियाणि तु ।५९.०१३ त्वक्श्रोत्रघ्राणचक्षूंषि जिह्वाबुद्धीन्द्रियाणि तु ॥५९.०१३ पादौ पायुःस्तथा पाणी वागुपस्थश्च पञ्चमः ।५९.०१४ कर्मेन्द्रियाणि चैतानि पञ्चभूतान्यतः शृणु ॥५९.०१४ आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा ।५९.०१५ स्थूलमेभिः शरीरन्तु सर्वाधारं प्रजायते ॥५९.०१५ एतेषां वाचका मन्त्रा न्यासायोच्यन्त उत्तमाः ।५९.०१६ जीवभूतं मकारन्तु देवस्य(१) व्यापकं न्यसेत् ॥५९.०१६ प्राणतत्त्वं भकारन्तु जीवोपाधिगतं न्यसेत् ।५९.०१७ हृदयस्थं बकारन्तु बुद्धितत्त्वं न्यसेद्बुधः ॥५९.०१७ फकारमपि तत्रैव अहङ्कारमयं न्यसेत् ।५९.०१८ मनस्तत्त्वं पकारन्तु न्यसेत्सङ्कल्पसम्भवं ॥५९.०१८ शब्दतन्मात्रतत्त्वन्तु नकारं मस्तके न्यसेत् ।५९.०१९ स्पर्शात्मकं धकारन्तु वक्त्रदेशे तु विन्यसेत् ॥५९.०१९ दकारं रूपतत्त्वन्तु हृद्देशे विनिवेशयेत्(२) ।५९.०२० थकारं वस्तिदेशे तु रसतन्मात्रकं न्यसेत् ॥५९.०२० तकारं गन्धतन्मात्रं जङ्घयोर्विनिवेशयेत् ।५९.०२१ णकारं श्रोत्रयोर्न्यस्य ढकारं विन्यसेत्त्वचि ॥५९.०२१ डकारं नेत्रयुग्मे तु रसनायां ठकारकं ।५९.०२२ टकारं नासिकायान्तु ञकारं वाचि विन्यसेत् ॥५९.०२२ झकारं करयोर्न्यस्य पाणितत्त्वं विचक्षणः ।५९.०२३ जकारं पदयोर्न्यस्य छं पायौ चमुपस्थके ॥५९.०२३ विन्यसेत्पृथिवीतत्त्वं ङकारं पादयुग्मके ।५९.०२४ वस्तौ घकारं गं तत्त्वं तैजसं हृदि विन्यसेत् ॥५९.०२४ खकारं वायुतत्त्वञ्च नासिकायां निवेशयेत् ।५९.०२५ ककारं विन्यसेन्नित्यं खतत्त्वं मस्तके बुधः ॥५९.०२५ हृत्पुण्डरीके विन्यस्य यकारं सूर्यदैवतं ।५९.०२६ द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिःसृताः ॥५९.०२६ कलाषोडशसंयुक्तं मकारं तत्र विन्यसेत् ।५९.०२७ तन्मध्ये चिन्तयेन्मन्त्री विन्दुं वह्नेस्तु मण्डलं ॥५९.०२७ हकारं(१) विन्यसेत्तत्र प्रणवेन सुरोत्तमः ।५९.०२८ ओं आं परमेष्ठ्यात्मने आं नमः पुरुषात्मने ॥५९.०२८ ओं वां मनोनिवृत्त्यात्मने नाञ्च विश्वात्मने नमः ।५९.०२९ ओं वं नमः सर्वात्मने इत्युक्ताः पञ्च शक्तयः(२) ॥५९.०२९ स्थाने तु प्रथमा योज्या द्वितीया आसने मता ।५९.०३० तृतीया शयने तद्वच्चतुर्थी पानकर्मणि(३) ॥५९.०३० प्रत्यर्चायां(४) पञ्चमी स्यात्पञ्चोपनिषदः स्मृताः ।५९.०३१ हूङ्कारं(५) विन्यसेन्मध्ये ध्यात्वा मन्त्रमयं हरिं ॥५९.०३१ यां मूर्तिं स्थापयेत्तस्मात्(६) मूलमन्त्रं न्यसेत्ततः ।५९.०३२ ओं नमो भगवते वासुदेवाय मूलकं ॥५९.०३२ शिरोघ्राणललाटेषु मुखकण्ठहृदि क्रमात् ।५९.०३३ भुजयोर्जङ्घयोरङ्घ्य्रोः केशवं शिरसि न्यसेत् ॥५९.०३३ नारायणं न्यसेद्वक्त्रे ग्रीवायां माधवं न्यसेत् ।५९.०३४ गोविन्दं भुजयोर्न्यस्य विष्णुं च हृदये न्यसेत् ॥५९.०३४ मधुसूदनकं पृष्ठे वामनं जठरे न्यसेत् ।५९.०३५ कक्ष्यान्त्रिविक्रमं न्यस्य जङ्घायां श्रीधरं न्यसेत् ॥५९.०३५ हृषीकेशं दक्षिणायां पद्मनाभं तु गुल्फके ।५९.०३६ दामोदरं पादयोश्च हृदयादिषडङ्गकं ॥५९.०३६ एतत्साधारणं प्रोक्तमादिर्मूर्तेस्तु सत्तम ।५९.०३७ अथवा यस्य देवस्य प्रारब्धं स्थापनं भवेत् ॥५९.०३७ तस्यैव मूलमन्त्रेण सजीवकरणं भवेत् ।५९.०३८ यस्या मूर्तेस्तु यन्नाम तस्याद्यं चाक्षरं च यत् ॥५९.०३८ तत्स्वैरैर्द्वादशैर्भेद्य ह्यङ्गानि परिकल्पयेत् ।५९.०३९ हृदयादीनि देवेश मूलञ्च दशमाक्षरं ॥५९.०३९ यथा देवे तथा देहे(१) तत्त्वानि विनियोजयेत् ।५९.०४० चक्राब्जमण्दले विष्णुं यजेद्गन्धादिना तथा(२) ॥५९.०४० पूर्ववच्चासनं ध्यायेत्सगात्रं(३) सपरिच्छदं ।५९.०४१ शुभञ्चक्रं द्वादशारं ह्युपरिष्टाद्विचिन्तयेत् ॥५९.०४१ त्रिनाभिचक्रं द्विनेमि स्वरैस्तच्च समन्वितं ।५९.०४२ पृष्ठदेशे ततः प्राज्ञः प्रकृत्यादीन्निवेशयेत् ॥५९.०४२ पूजयेदारकाग्रेषु(४) सूर्यं द्वादशधा पुनः ।५९.०४३ कलाषोडशसंयुक्तं सोमन्तत्र विचिन्तयेत् ॥५९.०४३ सबलं त्रितयं नाभौ चिन्तयेद्देशिकोत्तमः ।५९.०४४ पद्मञ्च द्वादशदलं पद्ममध्ये विचिन्तयेत् ॥५९.०४४ तन्मध्ये पौरुषीं शक्तिं ध्यात्वाभ्यर्च्य च दिशिकः(१) ।५९.०४५ प्रतिमायां हरिं न्यस्य तत्र तं पूजयेत्सुरान्(२) ॥५९.०४५ गन्धपुष्पादिभिः सम्यक्साङ्गं सावरणं क्रमात् ।५९.०४६ द्वादशाक्षरवीजैस्तु केशवादीन् समर्चयेत् ॥५९.०४६ द्वादशारे मण्डले तु लौकपालादिकं क्रमात् ।५९.०४७ प्रतिमामर्चयेत्पश्चाद्गन्धपुष्पादिभिर्द्विजः ॥५९.०४७ पौरुषेण तु सूक्तेन श्रियाः सूक्तेन पिण्डिकां ।५९.०४८ जननादिक्रमात्पश्चाज्जनयेद्वैष्णवानलं ॥५९.०४८ हुत्वाग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः ।५९.०४९ अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्यग्निरुच्यते ॥५९.०४९ दक्षिणेग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः ।५९.०५० अग्निमग्नीति पूर्वे तु कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः ॥५९.०५० उत्तरे प्रणयेदग्निमग्निमग्नी हवामहे ।५९.०५१ अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्यग्निरुच्यते ॥५९.०५१ पलाशसमिधानान्तु अष्टोत्तरसहस्रकं ।५९.०५२ कुण्डे कुण्डे होमयेच्च व्रीहीन् वेदादिकैस्तथा ॥५९.०५२ साज्यांस्तिलान् व्याहृतिभिर्मूलमन्त्रेण वै घृतं ।५९.०५३ कुर्यात्ततः शान्तिहोमं मधुरत्रितयेन च ॥५९.०५३ द्वादशार्णैः स्पृशेत्पादौ नाभिं हृन्मस्तकं ततः ।५९.०५४ घृतं दधि पयो हुत्वा स्पृशेन्मूर्धन्यथो ततः ॥५९.०५४ स्पृष्ट्वा शिरोनाभिपादांश्चतस्रः स्थापयेन्नदीः(१) ।५९.०५५ गङ्गा च यमुना गोदा क्रमान्नाम्ना सरस्वती ॥५९.०५५ दहेत्तु विष्णुगायत्र्या गायत्र्या श्रपयेच्चरुं ।५९.०५६ होमयेच्च बलिं दद्यादुत्तरे भोजयेद्द्विजान् ॥५९.०५६ सामाधिपानां तुष्ट्यर्थं हेमगां गुरवे ददेत् ।५९.०५७ दिक्पतिभ्यो बलिं दत्त्वा रात्रौ कुर्याच्च जागरं ।५९.०५७ ब्रह्मगीतादिशब्देन सर्वभागधिवासनात् ॥५९.०५७ इत्यादिमहापुराणे आग्नेये अधिवासनं नाम ऊनषष्टितमोऽध्यायः ॥ भगवानुवाच हरेः सान्निध्यकरणमधिवासनमुच्यते। सर्व्वज्ञं सर्वगं ध्यात्वा आत्मानं पुरुषोत्तमम्

ओंकारेण समायोज्य चिच्छक्तिमभिमानिनीम् । निः सार्य्यात्मैकतां कृत्वास्वस्मिन् सर्वगते विभौ

ओंकाराच्या माध्यमातून, स्वतःची चेतनशक्ती एकत्र करून, आत्म्याचे अद्वैतत्व प्रस्थापित करावे आणि ती सर्वव्यापी परमात्म्यात विलीन करावी.

योजयेः मरुता पृथ्वीं वह्निबीजेन पीपयेत्। संहरेद्वायुना चाग्निं वायुमाकाशतो नयेत्

पृथ्वीला वाऱ्याशी जोडावे, अग्नीबीजाने प्रज्वलित करावे; नंतर वाऱ्याने अग्नी विलीन करावा आणि वाऱ्याला आकाशात नेऊन विलीन करावे.

अधिभूतादिदेवैस्तु साध्याख्यैविभवैः। सह। तन्मात्रपात्रकान् कृत्वा संहरेत्तत् क्रमाद् बुधः

साध्य नावाच्या शक्तींसह, भूत आणि इंद्रियांच्या अधिदेवतांचे सूक्ष्म रूप करून, ज्ञानीजनांनी त्यांना योग्य क्रमाने विलीन करावे.

आकाशं मनसाह्त्य मनोहङ्करणे कुरु । अहङ्कारञ्च महति तञ्चाप्यव्याकृते नयेत्

आकाश मनाने शोषून घ्यावे, मन अहंकारात विलीन करावे; अहंकार महत्तत्त्वात आणि ते पुन्हा अव्यक्तात विलीन करावे.

अव्याकृतं ज्ञानरूपे वासुदेवः स ईरितः। स तामव्याकृति मायामवष्टब्य सिसृक्षया

अव्यक्त ज्ञानस्वरूप आहे, त्याला वासुदेव म्हणतात; तोच सृष्टीची इच्छा धरून त्या अव्यक्त मायेला धरतो.

सङ्कर्षणं स शव्दात्मा स्पर्शाख्यमसृजत् प्रभुः। क्षोभ्य मायां स प्रद्युम्नं तेजोरुपं स चासृजत्

तो प्रभू, संकर्षण म्हणजे शब्दस्वरूप निर्माण करतो आणि मायेला हलवून प्रद्युम्न म्हणजे तेजस्वरूप उत्पन्न करतो.

अनिरुद्धं रसमात्रं ब्रह्माणं गन्धरूपकम्। अनिरुद्धः स च ब्रह्मा अप आदौ ससर्ज चह

अनिरुद्ध म्हणजे रसस्वरूप आणि ब्रह्मा म्हणजे गंधस्वरूप निर्माण करतो; अनिरुद्ध ब्रह्मा म्हणून प्रथम पाणी निर्माण करतो.

तस्मिन् हिरण्मयञ्चाण्डं सोऽसृजत् पञ्चभूतवद्। तस्मिन् सङ्क्रामिते जीव शक्तिरात्मोपसंहृता

त्यातच त्याने पंचमहाभूतांसारखे सुवर्ण अंड निर्माण केले; त्यात जीव प्रवेश करताच शक्ती आत्म्यात विलीन झाली.

प्राणो जीवेन संयुक्तो वृत्तिमानिति शब्द्यते। जीवो व्याहृतिसञ्ज्ञस्तु प्राणेष्वाध्यात्मिकः स्मृतः

प्राण जीवाशी एकत्र झाला की त्याला ‘वृत्तिमान’ म्हणतात; जीव ‘व्याहृती’ नावाने ओळखला जातो आणि तो प्राणांमध्ये आंतरात्मा समजला जातो.

प्राणैर्युक्ता ततो बुद्धिः सञ्जाता चाष्टमूर्त्तिका । अहङ्कारस्ततो जज्ञे मनस्तस्मादजायत

प्राणांनी युक्त झाल्यावर बुद्धी उत्पन्न होते, ती अष्टमूर्ती असते; त्यातून अहंकार निर्माण होतो आणि त्यातून मन उत्पन्न होते.

अर्थाः प्रजज्ञिरे पञ्च सङ्कल्पादियुतास्ततः। शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्ध इति स्मृताः

पाच विषय निर्माण झाले, ज्यांना संकल्प वगैरे गुण लाभले; ते म्हणजे शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध — असे स्मरणात ठेवले जाते.

ज्ञानशक्तियुतान्येतैरारब्धानीन्द्रियाणि तु। त्वक्‌श्रोत्रघ्राणचक्षूंषि जिह्वाबुद्धीन्द्रियाणि तु

ज्ञानशक्तीने युक्त अशी ही पाचही विषयांपासून त्वचा, कान, नाक, डोळे, जीभ आणि बुद्धी — ही इंद्रिये निर्माण झाली.