अग्निपुराणम्

मुरामांसीं चामलकं सहदेवां निशादिकम्। षष्टिदीपान्न्यसेदष्टौ न्यसेन्नीराजनाय च

मुरा, मांसी, आवळा, सहदेवी, निशादिका आणि साठ दिवे, तसेच आठ आरतीसाठीचे दिवे ठेवावेत.

शङ्‌खंहचक्रञ्च श्रीवत्सं कुलिशं पङ्कजादिकम्। हेमादिपात्रे कृत्वा तु नानावर्णादिपुष्पकम्

शंख, चक्र, श्रीवत्स, वज्र, कमळ वगैरे वस्तू सोन्याच्या पात्रात ठेवाव्यात, आणि विविध रंगांची व प्रकारांची फुलंही घालावीत.

भगवानुवाच एशान्यां जययेत् कुण्डं गुरुर्व्वह्निञ्च वैष्णवम्। गायत्र्याष्टशतं हुत्वा सम्पातविधिना घटान्

भगवान म्हणाले: ईशान्य दिशेला गुरुने कुंड आणि वैष्णव अग्नी स्थापन करावा; गायत्रीने एकशे आठ आहुती देऊन, नियमानुसार कलशांवर पाणी शिंपडावं.

प्रोक्षयेत् कारुशालायां शिल्पिभिमुर्त्तिर्व्रजेत्। तुर्य्यशबदैः कौतुकञ्च बन्धयेद्दक्षिणे करे

तो कारागिरांच्या कार्यशाळेत पाणी शिंपडावा, आणि मूर्तीकारांनी पुढे जावं; मंगलध्वनीत दक्षिण हातावर रक्षा बांधावी.

विष्णवे शिपिविष्टेति ऊर्णासूत्रेण सर्षपैः। पट्टवस्त्रेण कर्त्तव्यं देशिकस्यापि कौतुकम्

विष्णूसाठी 'शिपिविष्ट' म्हणत, लोकराचा दोरा व मोहरीच्या दाण्यांसह, आणि रेशमी वस्त्राने गुरुनेही रक्षा तयार करावी.

मण्डपे प्रतिमां स्थाप्य सवस्त्रां पूजितां स्तुवन्। नमस्तेर्च्यें सुरेशानि प्रणीते विश्वकर्म्मण

मंडपात वस्त्रांनी सजवलेली आणि पूजलेली मूर्ती ठेवून, तो स्तुती करावी: 'देवताधिपती, विश्वकर्म्याने घडवलेल्या तुला मी नमस्कार करतो.'

प्रभाविताशेषजगद्धात्रि तुभ्यं नमो नमः। त्वयि सम्पूजयामीशे नारायणमनामयम्

'संपूर्ण जगाला पोसणाऱ्या, सर्वांना सामर्थ्य देणाऱ्या, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार. तुझ्यात, हे ईश्वर, मी निरोगी नारायणाची पूजा करतो.'

रहिता शिल्पिदोषैस्त्वमृद्धियुक्ता सदा भव। एवं विज्ञाप्य प्रतिमां नयेत्तां स्नानमण्डपम्

'तू नेहमी शिल्पदोषांपासून मुक्त आणि समृद्ध राहो.' असं सांगून, तो मूर्तीला स्नानमंडपात घेऊन जावा.

शिल्पिनन्तोषयेद्‌द्रव्यैर्गुरवे गां प्रदापयेत्। चित्रं देवेति मन्त्रेण नेत्रे चोन्मीलयेत्ततः

शिल्पकारांना वस्तू देऊन संतुष्ट करावं, आणि गुरुला गाय द्यावी; 'देवा, सुंदर' या मंत्राने मग डोळे उघडावेत.

अग्निर्ज्योतीति दृष्टिञ्च दद्याद्वै भद्रपीठके। ततः शक्लानि पुष्पाणि घृतं सिद्धार्थकं तथा

'अग्नि म्हणजे प्रकाश' असं म्हणत, शुभ आसनावर दृष्टि द्यावी; नंतर पांढरी फुलं, तूप आणि सिद्धार्थक अर्पण करावं.

दूर्व्वां कुशाग्रं देवस्य दद्याच्छिरसि देशिकः। मधुवातेति मन्त्रेण नेत्रे चाभ्यञ्जयेद् गुरुः

गुरुने देवाच्या डोक्यावर दुर्वा आणि कुशाचं टोक ठेवावं; 'मधुवात' या मंत्राने गुरुने डोळ्यांना अभिषेक करावा.

हिरण्यगर्भमन्त्रेण इमं मेति च कीर्त्तयेत् घृतेनाभ्यञ्जयेत् पश्चात् पठन् घृतवतीं पुनः

हिरण्यगर्भ मंत्र म्हणत 'इमं मे' असे उच्चारावे आणि नंतर तुपाने अभिषेक करावा. पुन्हा पाठ करत, तुपाचा अभिषेक करावा.

मसूरपिष्टेनोद्वर्त्य अतो देवेति कीर्त्तयन्। क्षालयेदुष्णतीर्थजैः स्नानं पावमानीति रत्नजैः

मसूर डाळीच्या पिठाने अंग चोळून 'अतो देव' असे म्हणावे. मग पवित्र ठिकाणच्या गरम पाण्याने स्नान करावे. स्नानासाठी 'पावमानी' म्हणत रत्नजल वापरावे.

द्रुपदादिवेत्यनुलिम्पेदापो हिष्ठेति सेचयेत्। नदीजैस्तीर्थजैः स्नानं पावमानीति रत्नजै

'द्रुपदादी' म्हणत अभिषेक करावा आणि 'आपो हिष्ठ' म्हणत पाणी शिंपडावे. नदी किंवा तीर्थजलाने स्नान करताना 'पावमानी' म्हणत रत्नजल वापरावे.

समुद्रं गच्छ चन्दनैस्तीर्थमृत्कलशेन च। शन्नो देवीः स्नापयेच्च गायत्र्याप्युष्णवारिणा

चंदन आणि तीर्थमृत्तिकेचा कलश घेऊन समुद्राकडे जावे. 'शन्नो देवीः' म्हणत गायत्री मंत्राने आणि गरम पाण्याने स्नान करावे.

पञ्चमृद्भिर्हिरण्येति स्नापयेत्परमेश्वरम्। सिकताद्भिरिमं मेति वल्मीकोदघटेन च

पाच प्रकारच्या मातीने 'हिरण्य' म्हणत परमेश्वराचे स्नान करावे. वाळूने 'इमं मे' म्हणत आणि वाळवीच्या किंवा टेकडीच्या मडक्याने अभिषेक करावा.

तद्धिष्णोरिति ओषध्यद्भिर्था ओषधीति मन्त्रतः। यझायज्ञेति काषायैः पञ्चभिर्गव्यकैस्ततः

'तद्धिष्णोः' म्हणत औषधी आणि पाण्याने स्नान करावे. 'था औषधी' म्हणत, नंतर पाच गोमूत्रजन्य पदार्थांनी 'यज्ञायज्ञ' म्हणावे.

पयः पृथिव्यां मन्त्रेण याः फलिना फलाम्बुभिः। विश्वतश्चक्षुः सौम्येन पूर्वेण कलसेन च

'पयः पृथिव्यां' मंत्राने फळझाडांच्या रसाने स्नान करावे. 'विश्वतश्चक्षुः' मंत्राने पूर्वेकडील कलश वापरावा.

सोमं राजानमित्येवं विष्णो रराटं दक्षतः। हंसः शुचिः पश्चिमेन कुर्य्यादुद्वर्त्तनं हरेः

'सोमं राजानम्' म्हणत उजवीकडून विष्णूचे स्नान करावे. 'हंसः शुचिः' म्हणत पश्चिमेकडून हरीचे अभ्यंग करावे.

मूर्द्धानन्दिवमन्त्रेण धात्रीं मांसी च के ददेत् । मानस्तोकेति मन्त्रेण गन्धद्वारेति गन्धकैः

'मूर्धानंदिवम्' मंत्राने धात्री आणि मांसी अर्पण करावी. 'मानस्तोके' मंत्राने आणि 'गंधद्वारे' म्हणत सुगंधी द्रव्ये अर्पण करावी.

इदमापेति च घटैरेकाशीतिपदस्थितैः। एह्येहि भगवन् विष्णो लोकानुग्रहकारक

‘इदमा पेति’ म्हणत एक्याऐंशी पाद असलेल्या कलशांनी अभिषेक करावा. ‘एहि एहि भगवन् विष्णो’ असे म्हणत, हे विष्णू, सर्व लोकांचे कल्याण करणारे.

यज्ञभागं गृहाणेमं वासुदेव नमोस्तु ते। अनेनावाह्य देवेशं कुर्यात् कौतुकमोचनम्

‘यज्ञभागं गृहाणेमं वासुदेव नमोस्तु ते’ असे म्हणत यज्ञाचा भाग अर्पण करावा. या मंत्राने देवेशाची आवाहन करून, कौतुकमोकळे करावे.

मुञ्चामि त्वेति सूक्तेन देशिकस्यापि मोचयेत्। हिरण्मयेन पाद्यं दद्यादतो देवेति चार्घ्यकम्

‘मुञ्चामि त्वेति’ म्हणत गुरूचाही कौतुकमोकळे करावे. सोन्याच्या पाण्याने पाय धुवावेत आणि ‘अतो देव’ म्हणत अर्घ्य अर्पण करावे.

मधुवाता मधुपर्क्कं मयि गृह्मामि चाचमेत्। अक्षन्नमीमदन्तेति किरेद्‌दूर्वाक्षतं बुधः

‘मधुवाता’ म्हणत मधुपर्क अर्पण करावा आणि ‘मयि गृह्मामि’ म्हणत आचमन करावे. ‘अक्षन्नमिमदन्तेति’ म्हणत दुर्वा आणि अक्षता अर्पण करावीत.

काण्डान्निर्म्मञ्छनं कुर्य्याद्वन्धं गन्धवतीति च। उन्नयामीति माल्यञ्च इदं विष्णु पवित्रकम्

‘गंधवतीति’ म्हणत कांड्यांनी आसन तयार करावे. ‘उन्नयामिति’ म्हणत माळ अर्पण करावी आणि हे विष्णू, हे पवित्रक अर्पण करावे.

बृहस्पते वस्त्रयुग्मं वेदाहमित्युत्तरीयकम्। महाव्रतेन सकलीपुष्पं चौषधयः क्षिपेत्

‘बृहस्पते’ म्हणत वस्त्रांची जोडी अर्पण करावी. ‘वेदाहम्’ म्हणत उत्तरीय द्यावे. ‘महाव्रत’ मंत्राने सर्व फुले आणि औषधी अर्पण कराव्यात.

धूपं दद्याद्‌धूरसीति विभ्राट्‌सूक्तेन चाञ्चनम्। युञ्जन्तीति च तिलकं दीर्घायुष्ट्वे ति माल्यकम्

‘धूरसिति’ म्हणत धूप अर्पण करावा आणि ‘विभ्राट्’ सूक्ताने काजळ लावावे. ‘युञ्जन्तीति’ म्हणत तिलक लावावे आणि ‘दीर्घायुष्ट्वे’ म्हणत माळ अर्पण करावी.

इन्द्रच्छत्रेति छत्रन्तु आदर्शन्तु विराजतः। चामरन्तु विकर्णेन भूषां रथन्तरेण च

‘इंद्रछत्रेति’ म्हणत छत्र अर्पण करावे. ‘विराजतः’ म्हणत आरसा द्यावा. ‘विकर्णेन’ म्हणत चामर आणि ‘रथंतर’ म्हणत दागिने अर्पण करावेत.

व्यजनं वायुदैवत्यैर्मुञ्चामि त्वेति पुष्पकम्। वेदाद्यैः संस्तुतिं कुर्य्याद्धरेः पुरुषसूक्ततः

वायूच्या देवतांचे स्मरण करत पंखा अर्पण करावा आणि ‘मुञ्चामि त्वेति’ म्हणत फुले अर्पण करावीत. वेदांच्या स्तोत्रांनी पुरुषसूक्तातून हरीचे स्तवन करावे.