अग्निपुराणम्

वल्मीकमृत्तिकां सप्तस्थानोत्थामपरे न्यसेत्। जाह्नतीवालुकातोयं विन्यसेदपरे घटे

वाळवीच्या वारुळाची माती आणि सात वेगवेगळ्या ठिकाणची माती ठेवावी; दुसऱ्या घड्यात जाह्नवीच्या वाळूचे पाणी ठेवावे.

वराहवृषनागेन्द्रविषाणोद्धृतमृत्तिकाम्। मृत्तिकां पद्ममूलस्य कुशस्य त्वपरे न्यसेत्

वराहाच्या दाताजवळची माती, वृषभाच्या अंडकोषाजवळची माती, हत्तीच्या शिंगाजवळची माती, तसेच कमळाच्या मुळाशी आणि कुशाजवळची माती ठेवावी.

तीर्थपर्वतमृद्भिस्च युक्तमप्यपरे न्यसेत्। नागकेशरपुष्पञ्च काश्मीरमपरे न्यसेत्

तीर्थ व पर्वतांची मातीसुद्धा ठेवावी; दुसऱ्या घड्यात नागकेशर फुलं आणि काश्मीर ठेवावं.

चन्द नागुरुकर्पूरैः पुष्पं चैवापरे न्यसेत्। वैदूर्यं विद्रुमं मुक्तां स्फटिकं वज्रमेव च

इतरांनी चंदन, नागर, कर्पूर आणि फुलं, तसेच वैडूर्य, माणिक, मोती, स्फटिक आणि हिरा या सुगंधी वस्तू ठेवाव्यात.

एतान्येकत्र निक्षिप्य स्थापयेद्देवसत्तम। नदीनदतडागानां सलिलैरपरं न्यसेत्

ही सर्व वस्तू एकत्र ठेवून, हे देवश्रेष्ठा, त्या जागी ठेवाव्यात. आणि दुसऱ्या ठिकाणी नद्या, तलाव आणि सरोवरांचं पाणी ठेवावं.

एकाशीतिपदे धान्यान्मण्डपे कलशान् न्यसेत्। गन्धोदकाद्यैः सम्पूर्णान् श्रीसूक्तेनाभिमन्त्रयेत्

एक्याऐंशी भागांच्या मंडपात, धान्यांनी भरलेली आणि सुगंधी पाणी वगैरे घातलेली कलशं ठेवावीत, आणि श्रीसूक्ताने त्यांचं पूजन करावं.

यवं सिद्धार्थकं गन्धं कुशाग्रं चाक्षतं तथा। लितान् फलं तता पुष्पमघ्यार्थं पूर्वतो न्यसेत्

यव, सिद्धार्थक, सुगंध, कुशाचं टोक, अक्षता, तसेच फळं आणि पूजेची फुलं पूर्वेकडे ठेवावीत.

पद्मं श्यामलतां दूर्वां विष्णुपर्णी कुशांस्तथा। पाद्यार्थं दक्षिणे भागे मधुपर्क्कं तु दक्षिणे

पद्म, श्यामलता, दुर्वा, विष्णुपर्णी आणि कुशा हे पाद्याकरता दक्षिण बाजूला ठेवावेत, आणि मधुपर्कही दक्षिणेकडे ठेवावा.

कक्कोलकं लवङ्गञ्च तथा जातीफलं शुभम्। उत्तरे ह्याचमनाय अग्नौ दूर्वाक्षतान्वितम्

कक्कोल, लवंग आणि शुभ जायफळ हे उत्तर बाजूला आचमनासाठी ठेवावेत, आणि अग्नीसाठी दुर्वा व अक्षता घालाव्यात.

पात्रं नीराजनार्थं च तथोद्वर्त्तनमानिले। गन्धुपुष्पान्वितं पात्रमैशान्यां पात्रके न्यसेत्

नैऋत्य दिशेला, सुगंध व फुलांनी भरलेलं आरतीसाठी आणि उटण्याकरता पात्र ठेवावं.

मुरामांसीं चामलकं सहदेवां निशादिकम्। षष्टिदीपान्न्यसेदष्टौ न्यसेन्नीराजनाय च

मुरा, मांसी, आवळा, सहदेवी, निशादिका आणि साठ दिवे, तसेच आठ आरतीसाठीचे दिवे ठेवावेत.

शङ्‌खंहचक्रञ्च श्रीवत्सं कुलिशं पङ्कजादिकम्। हेमादिपात्रे कृत्वा तु नानावर्णादिपुष्पकम्

शंख, चक्र, श्रीवत्स, वज्र, कमळ वगैरे वस्तू सोन्याच्या पात्रात ठेवाव्यात, आणि विविध रंगांची व प्रकारांची फुलंही घालावीत.

भगवानुवाच एशान्यां जययेत् कुण्डं गुरुर्व्वह्निञ्च वैष्णवम्। गायत्र्याष्टशतं हुत्वा सम्पातविधिना घटान्

भगवान म्हणाले: ईशान्य दिशेला गुरुने कुंड आणि वैष्णव अग्नी स्थापन करावा; गायत्रीने एकशे आठ आहुती देऊन, नियमानुसार कलशांवर पाणी शिंपडावं.

प्रोक्षयेत् कारुशालायां शिल्पिभिमुर्त्तिर्व्रजेत्। तुर्य्यशबदैः कौतुकञ्च बन्धयेद्दक्षिणे करे

तो कारागिरांच्या कार्यशाळेत पाणी शिंपडावा, आणि मूर्तीकारांनी पुढे जावं; मंगलध्वनीत दक्षिण हातावर रक्षा बांधावी.

विष्णवे शिपिविष्टेति ऊर्णासूत्रेण सर्षपैः। पट्टवस्त्रेण कर्त्तव्यं देशिकस्यापि कौतुकम्

विष्णूसाठी 'शिपिविष्ट' म्हणत, लोकराचा दोरा व मोहरीच्या दाण्यांसह, आणि रेशमी वस्त्राने गुरुनेही रक्षा तयार करावी.

मण्डपे प्रतिमां स्थाप्य सवस्त्रां पूजितां स्तुवन्। नमस्तेर्च्यें सुरेशानि प्रणीते विश्वकर्म्मण

मंडपात वस्त्रांनी सजवलेली आणि पूजलेली मूर्ती ठेवून, तो स्तुती करावी: 'देवताधिपती, विश्वकर्म्याने घडवलेल्या तुला मी नमस्कार करतो.'

प्रभाविताशेषजगद्धात्रि तुभ्यं नमो नमः। त्वयि सम्पूजयामीशे नारायणमनामयम्

'संपूर्ण जगाला पोसणाऱ्या, सर्वांना सामर्थ्य देणाऱ्या, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार. तुझ्यात, हे ईश्वर, मी निरोगी नारायणाची पूजा करतो.'

रहिता शिल्पिदोषैस्त्वमृद्धियुक्ता सदा भव। एवं विज्ञाप्य प्रतिमां नयेत्तां स्नानमण्डपम्

'तू नेहमी शिल्पदोषांपासून मुक्त आणि समृद्ध राहो.' असं सांगून, तो मूर्तीला स्नानमंडपात घेऊन जावा.

शिल्पिनन्तोषयेद्‌द्रव्यैर्गुरवे गां प्रदापयेत्। चित्रं देवेति मन्त्रेण नेत्रे चोन्मीलयेत्ततः

शिल्पकारांना वस्तू देऊन संतुष्ट करावं, आणि गुरुला गाय द्यावी; 'देवा, सुंदर' या मंत्राने मग डोळे उघडावेत.

अग्निर्ज्योतीति दृष्टिञ्च दद्याद्वै भद्रपीठके। ततः शक्लानि पुष्पाणि घृतं सिद्धार्थकं तथा

'अग्नि म्हणजे प्रकाश' असं म्हणत, शुभ आसनावर दृष्टि द्यावी; नंतर पांढरी फुलं, तूप आणि सिद्धार्थक अर्पण करावं.

दूर्व्वां कुशाग्रं देवस्य दद्याच्छिरसि देशिकः। मधुवातेति मन्त्रेण नेत्रे चाभ्यञ्जयेद् गुरुः

गुरुने देवाच्या डोक्यावर दुर्वा आणि कुशाचं टोक ठेवावं; 'मधुवात' या मंत्राने गुरुने डोळ्यांना अभिषेक करावा.

हिरण्यगर्भमन्त्रेण इमं मेति च कीर्त्तयेत् घृतेनाभ्यञ्जयेत् पश्चात् पठन् घृतवतीं पुनः

हिरण्यगर्भ मंत्र म्हणत 'इमं मे' असे उच्चारावे आणि नंतर तुपाने अभिषेक करावा. पुन्हा पाठ करत, तुपाचा अभिषेक करावा.

मसूरपिष्टेनोद्वर्त्य अतो देवेति कीर्त्तयन्। क्षालयेदुष्णतीर्थजैः स्नानं पावमानीति रत्नजैः

मसूर डाळीच्या पिठाने अंग चोळून 'अतो देव' असे म्हणावे. मग पवित्र ठिकाणच्या गरम पाण्याने स्नान करावे. स्नानासाठी 'पावमानी' म्हणत रत्नजल वापरावे.

द्रुपदादिवेत्यनुलिम्पेदापो हिष्ठेति सेचयेत्। नदीजैस्तीर्थजैः स्नानं पावमानीति रत्नजै

'द्रुपदादी' म्हणत अभिषेक करावा आणि 'आपो हिष्ठ' म्हणत पाणी शिंपडावे. नदी किंवा तीर्थजलाने स्नान करताना 'पावमानी' म्हणत रत्नजल वापरावे.

समुद्रं गच्छ चन्दनैस्तीर्थमृत्कलशेन च। शन्नो देवीः स्नापयेच्च गायत्र्याप्युष्णवारिणा

चंदन आणि तीर्थमृत्तिकेचा कलश घेऊन समुद्राकडे जावे. 'शन्नो देवीः' म्हणत गायत्री मंत्राने आणि गरम पाण्याने स्नान करावे.

पञ्चमृद्भिर्हिरण्येति स्नापयेत्परमेश्वरम्। सिकताद्भिरिमं मेति वल्मीकोदघटेन च

पाच प्रकारच्या मातीने 'हिरण्य' म्हणत परमेश्वराचे स्नान करावे. वाळूने 'इमं मे' म्हणत आणि वाळवीच्या किंवा टेकडीच्या मडक्याने अभिषेक करावा.

तद्धिष्णोरिति ओषध्यद्भिर्था ओषधीति मन्त्रतः। यझायज्ञेति काषायैः पञ्चभिर्गव्यकैस्ततः

'तद्धिष्णोः' म्हणत औषधी आणि पाण्याने स्नान करावे. 'था औषधी' म्हणत, नंतर पाच गोमूत्रजन्य पदार्थांनी 'यज्ञायज्ञ' म्हणावे.

पयः पृथिव्यां मन्त्रेण याः फलिना फलाम्बुभिः। विश्वतश्चक्षुः सौम्येन पूर्वेण कलसेन च

'पयः पृथिव्यां' मंत्राने फळझाडांच्या रसाने स्नान करावे. 'विश्वतश्चक्षुः' मंत्राने पूर्वेकडील कलश वापरावा.

सोमं राजानमित्येवं विष्णो रराटं दक्षतः। हंसः शुचिः पश्चिमेन कुर्य्यादुद्वर्त्तनं हरेः

'सोमं राजानम्' म्हणत उजवीकडून विष्णूचे स्नान करावे. 'हंसः शुचिः' म्हणत पश्चिमेकडून हरीचे अभ्यंग करावे.