अग्निपुराणम्

कुम्भेष्वावाह्य शक्रादीन् पूर्वादौ पूजयेत् क्रमात्। इन्द्रागच्छ देवराज वज्रहस्त गजस्थिता

कलशांमध्ये इंद्र व इतर देवतांना आमंत्रित करून, पूर्वेकडून क्रमाने त्यांची पूजा करावी. 'इंद्रा, देवराज, वज्रधारी, हत्तीवर बसलेले, या.' असे म्हणावे.

पूर्वद्वारञ्च मे रक्ष देवैः सह नमोस्तु ते। त्रातारमिन्द्रमन्त्रेण अर्चयित्वा यजेद् बुधः

‘माझ्या पूर्व दरवाजाचे देवांसह रक्षण कर. तुला नमस्कार.’ असे म्हणून, योग्य मंत्राने रक्षक इंद्राची पूजा करून, ज्ञानी माणसाने यज्ञ करावा.

आगच्छाग्रे शक्तियुत छागस्थ बलसंयुत। रक्षाग्नेयीं दिशं देवैः पूजां गृह्ण नमोस्तु ते

‘शक्तीधारी, बकरावर बसलेले, सामर्थ्याने युक्त असे तू आग्नेय दिशेचे रक्षण कर. देवांसह ही पूजा स्वीकार. तुला नमस्कार.’

अग्निर्मूर्द्धेतिमन्त्रेण यजेद्वा अग्नये नमः। महिषस्थ यमागच्छ पण्डहस्त महाबल

‘अग्नि हा सर्वांचा प्रमुख’ या मंत्राने किंवा ‘अग्निला नमस्कार’ असे म्हणून अग्नीची पूजा करावी. ‘यम, महाबल, गजदंडधारी, महिषावर बसलेले, या.’

रक्ष त्वं दक्षिणद्वारं वैवस्वत नमोस्तु ते। वैवस्वतं सङ्गमनभित्यनेन यजेद्यमम्

‘दक्षिण दरवाजाचे रक्षण कर, वैवस्वत. तुला नमस्कार.’ या मंत्राने संग्राहक यमाची पूजा करावी.

नैर्ऋ तागच्छ खङ्गाढ्य बलवाहनसंयुत । इदमर्घ्यमिदं पाद्यं रक्ष त्वं नैर्ऋतीं दिशम्

‘नैरृत, तलवारधारी, बलवान वाहनासह ये. हे अर्घ्य, हे पाद्य स्वीकार. नैऋत्य दिशेचे रक्षण कर.’

एष ते नैर्ऋते मन्त्रेण यजेदर्घ्यादिभिर्नरः। मकरारूढ वरुण पाशहस्त महाबल

नैरृतासाठीच्या मंत्राने, अर्घ्य व इतर नैवेद्यांनी पूजा करावी. ‘वरुणा, मकरावर बसलेले, पाशधारी, महाबल, या.’

आगच्छ पश्चिमं द्वारं रक्ष रक्ष नमोस्तु ते। उरुं हि राजा वरुणं यजेदर्घ्यादिभिर्गुरुः

‘पश्चिम दरवाजाचे रक्षण कर, रक्षण कर; तुला नमस्कार.’ असे म्हणून, गुरुने राजा वरुणाची अर्घ्य व इतर नैवेद्यांनी पूजा करावी.

आग्च्छ वायो सबल ध्वजहस्त सवाहन। वायव्यं रक्ष देवैस्त्वं समरुद्भिर्नमोस्तु ते

‘वायू, सामर्थ्यशाली, ध्वजधारी, वाहनासह ये. देव व मरुतांसह वायव्य दिशेचे रक्षण कर. तुला नमस्कार.’

वात इत्यादिभिश्चार्चेदोन्नमो वायवेपि वा। अगच्छ सोम सबल गदाहस्त सवाहन

‘वात’ या मंत्राने किंवा ‘वायुला नमस्कार’ असे म्हणून त्याची पूजा करावी. ‘सोम, सामर्थ्यशाली, गदाधारी, वाहनासह ये.’

रक्ष त्वमुत्तरद्वारं सकुवेर नमोस्तु ते। सोमं राजानमिति वा यजेत्सोमाय वै नमः

‘उत्तर दरवाजाचे रक्षण कर, कुबेरासह. तुला नमस्कार.’ किंवा ‘राजा सोमास नमस्कार’ या मंत्राने सोमाची पूजा करावी.

आगच्छेशान सबल शूलहस्त वृषस्थित। यज्ञमण्डपस्यैशानीं दिशं रक्ष नमोस्तु ते

‘ईशान, सामर्थ्यशाली, त्रिशूलधारी, वृषावर बसलेले, या. यज्ञमंडपाच्या ईशान्य दिशेचे रक्षण कर. तुला नमस्कार.’

ईशानमस्येति यजेदीशानाय नमोऽपि वा। ब्रह्मन्नागच्छ हंसस्य स्रुक्स्रुवव्यग्रहस्तक

‘ईशानमस्य’ या मंत्राने किंवा ‘ईशानास नमस्कार’ असे म्हणून ईशानाची पूजा करावी. ‘ब्रह्मन्, हंसावर बसलेले, स्रुक्-स्रुव हातात घेऊन ये.’

सलोकोद्‌र्ध्वां दिशं रक्ष यज्ञस्याज नमोस्तु ते। हिरण्यगर्भेति यजेन्नमस्ते ब्रह्मणेपि वा

‘स्वतःच्या लोकांसह वरच्या दिशेचे रक्षण कर. यज्ञाचे अजन्मा, तुला नमस्कार.’ ‘हिरण्यगर्भ’ या मंत्राने किंवा ‘ब्रह्मास नमस्कार’ असे म्हणून त्याची पूजा करावी.

अनन्तागच्छ चक्राढ्य कूर्म्मस्थाहिगणेश्वर। अधोदिशं रक्ष रक्ष अनन्तेश नमोस्तु ते

‘अनंत, चक्रधारी, सर्पांचा स्वामी, कूर्मावर बसलेले, या. खालील दिशेचे रक्षण कर, रक्षण कर. अनंतेशा, तुला नमस्कार.’

नमोस्तु सर्पेति यजेदनन्ताय नमोपि वा

'सर्पास नमस्कार असो,' असे म्हणावे किंवा अनंताला यज्ञ करावा, किंवा फक्त नमस्कार करावा.

भगवानुवाच भूमेः परिग्रहं कुर्य्यात् क्षिपेद् व्रीहींश्च सर्षपान्। नारसिंहेन रक्षोघ्नान् प्रोक्षयेत् पञ्चगव्यतः

भगवान म्हणाले: भूमीची सीमा आखावी, तांदूळ आणि मोहरी पेरावी, आणि नरसिंह मंत्र म्हणत गायीच्या पंचगव्याने त्यांना शिंपडावे, जेणेकरून वाईटापासून रक्षण होईल.

भूमिं घटे तु सम्पूज्य सरत्ने साङ्गकं हरिम्। अस्त्रमन्त्रेण करकं तत्र चाष्टशतं यजेत्

मातीच्या घड्याला, रत्नांसह आणि योग्य वस्तूंनी, पिवळ्या रंगासह, नीट पूजा करावी; मग अस्त्र मंत्राने एकशेआठ आहुती द्याव्यात.

अच्छिन्नधारया सिञ्चन् व्रीहीन् संस्कृत्य धारयेत्। प्रदक्षिणं परिभ्राम्य कलशं विकिरोपरि

तांदूळ तयार करून त्यावर अखंड धारेने पाणी शिंपडावे आणि ते ठेवावे; मग घड्याभोवती उजवीकडे प्रदक्षिणा घालून ते तांदूळ त्या जागी विखरावे.

सवस्त्रे कलशे भूयः पूजयेदच्युतं श्रियम्। योगे योगेति मन्त्रेण न्यसेच्छय्यान्तु मण्डले ष

घड्यावर वस्त्र ठेवून पुन्हा अच्युत आणि श्री यांची पूजा करावी; 'योगे योगे' या मंत्राने त्यांना मंडळाच्या सहा दिशांना शय्येवर ठेवावे.

कुशोपरि तूलिकाञ्च शय्यायां दिग्‌विदिक्षु च। विद्याधिपान् यजेद्विष्णुं मधुघातं त्रिविक्रमम्

शय्येवर, कुशाच्या पात्यांवर आणि गादीवर, तसेच सर्व दिशांना, ज्ञानाचा स्वामी म्हणून विष्णू, मधुघात आणि त्रिविक्रम यांची पूजा करावी.

वामनं दिक्षु वाय्वादौ श्रीधरञ्च हृषीकपम्। विद्याधिपान् यजेद्विष्णुं मधुगातं त्रिविक्रमम्

वाऱ्यापासून सुरू होणाऱ्या दिशांमध्ये, वामन, श्रीधर, हृषीकेश आणि ज्ञानाचा स्वामी म्हणून विष्णू, मधुघात व त्रिविक्रम यांची पूजा करावी.

अभ्यर्च्य पञ्चादैशान्यां चतुष्कुम्बे सवेदिके। स्नानमण्डपके सर्वद्रव्याण्यानीय निक्षिपेत्

ईशान्य दिशेला पाच भांडी आणि वेदीवर पूजा करून, सर्व साहित्य स्नानमंडपात नेऊन ठेवावे.

स्नानकुम्भेषु कुम्भां स्तां श्चतुर्दिक्ष्वधिवासयेत्। कल्शाः स्थापनीयास्तु अभिषेकार्थमादरात्

स्नानाच्या घड्यांमध्ये चारही दिशांना कलश ठेवावेत आणि अभिषेकासाठी ते नीट मांडावेत.

वटोदुम्बरकाश्वत्थांश्वम्पकाशोकश्री द्रुमान् । पलाशार्जुनप्लक्षांस्तु कदम्बवकुलाम्रकान्

वड, उंबर, पिंपळ, चंपा, अशोक, श्री, पळस, अर्जुन, पिंपळ, कदंब, बकुळ आणि आंबा यांच्या फांद्या गोळा कराव्यात.

पल्लवांस्तु समानीय पूर्वकुम्भे विनिक्षिपेत्। पद्मकं रोचनां दूर्व्वा दर्भपिञ्जलमेव च

कोवळ्या पल्लव पूर्वेकडील घड्यात ठेवावेत; त्यात पद्मक, रोचना, दुर्वा आणि कुशाची जुडी घालावी.

जातीपुष्पं कुन्दपुष्पञ्चन्दनं रक्तचन्दनम्। सिद्धार्थं तगरञ्चैव तण्डुलं दक्षिणे न्यसेत्

जाईचे फूल, कुंदाचे फूल, चंदन, रक्तचंदन, सिद्धार्थ, तगर आणि तांदूळ उजवीकडे ठेवावे.

सुवर्णं रजतञ्चैव कूलद्वयमृदन्तथा। नद्याः समुद्रगामिन्या विशेषात् जाह्रवीमृदम्

सोनं, चांदी, दोन प्रकारची नदीकाठीची माती, आणि विशेषतः समुद्राकडे जाणाऱ्या जाह्नवीच्या काठीची माती ठेवावी.

गोमयञ्च यवान् शालींस्तिलांश्चैवापरे न्यसेत्। विष्णुपर्णी श्यामलतां भृङ्गराजं शताधरीम्

गोमय, ज्वारी, तांदूळ, तीळ; तसेच विष्णुपर्णी, श्यामलता, भृंगराज आणि शताधरी वनस्पती ठेवाव्यात.