अग्निपुराणम्

विभागादूद्‌र्ध्वमष्टास्रो द्व्यष्टास्रः स्याच्छिवांशकः। पादाज्जान्तको ब्रह्मा नाभ्यन्तो विष्णुरित्यतः

विभागल्यावर, वर आठ कोपरे, आणि दोनपट आठ कोपरे शिवाचा भाग; पायापासून शेवटपर्यंत ब्रह्मा, आणि नाभीच्या आत विष्णु, असे समजावे.

मूद्‌र्ध्वान्तो भूतभागेशो व्यक्तेऽव्यक्ते च तद्वति। पञ्चलिङ्गव्यवस्थायां शिरो वर्त्तुलमुच्यते

अंधाराच्या वर असलेला, सर्व भूतांचा स्वामी, प्रकट आणि अप्रकट या दोन्ही ठिकाणी आहे. पाच लक्षणांच्या मांडणीत, त्याचे शिर गोल असते असे सांगितले आहे.

छत्राभं कुक्कुटाभं वा बालेन्दुप्रतिमाकृतिः । एकैकस्य चतुर्भेदैः काम्यभेदात् फलं वदे

शिर छत्रासारखे, कोंबड्याच्या डोक्यासारखे किंवा कोवळ्या चंद्रासारखे असू शकते. यापैकी प्रत्येकाचे चार प्रकार असून, इच्छेनुसार त्यांचे फळ मिळते.

लिङ्गमस्तकविस्तारं वसुभक्तन्तु कारयेत्। आद्यभागं चतुर्द्धा तु विस्तारोच्छायतो भजेत्

लिंगाच्या डोक्याचा विस्तार योग्य प्रमाणात करावा. पुढील भाग रूंदी आणि उंचीप्रमाणे चार भागांत विभागावा.

चत्वारि तत्र सूत्राणि भागभागानुपातनात्। पुण्डरीकन्तु भागेन विशालाख्यं विलोपनात्

तेथे चार दोरे, त्यांच्या भागानुसार वापरावीत. एका भागाने कमळ, वगळल्याने विशाल असे नाव येते.

त्रिशातनात्तु श्रीवत्सं शत्रुकृद्वेदलोपनात्। शिरः सर्वसमे श्रेष्ठं कुक्कुटाभं सुराह्वये

तीन भागांनी श्रीवत्स तयार होतो, शत्रूचा भाग वगळल्याने फाटलेला प्रकार येतो. सर्वांत, सर्व बाजूंनी सारखे असलेले शिर उत्तम, आणि कोंबड्याच्या डोक्यासारखे असलेले दैवी समजले जाते.

चतुर्भागात्मके लिङ्गे त्रपुषं द्वयलोपनात्। अनाद्यस्य शिरः प्रोक्तमर्द्धचन्द्रं शिरः श्रृणु

चार भागांच्या लिंगात, दोन भाग वगळल्यावर टिनासारखे शिर होते. अनादि असलेल्या लिंगाचे शिर अर्ध्या चंद्रासारखे असते—हे ऐक.

अंशात् प्रान्ते युगांशैश्च त्वेकहान्यामृताक्षकम् । पूर्णवालेन्दुकुमुदं द्वित्रिवेदक्षयात् क्रमात्

शेवटच्या भागातून, जोड्या भागांनी, एका दिवसात अमृतचिन्ह होते. दोन किंवा तीन भाग कमी केल्यावर पूर्णचंद्र, अर्धचंद्र आणि कमळ असे अनुक्रमे तयार होतात.

चतुस्त्रिरेकवदनं सुखलिङ्गमतः श्रृणु। पूजाभागं प्रकर्त्तव्यं मर्त्त्यग्निपदकल्पितम्

चार, तीन किंवा एक तोंड असलेल्या शुभ लिंगाबद्दल आता ऐक. पूजा करण्याचा भाग, माणूस, अग्नी आणि पाय यांच्यासाठी ठरवावा.

अर्क्काशंपूर्ववत् त्यक्त्वा षट स्थानानि विवर्त्तयेत्। शिरोन्नतिः प्रकर्त्तव्या ललाटं नासिका ततः

पूर्वीप्रमाणे सूर्यसारखा आकार बाजूला ठेवून, सहा स्थानांची रचना करावी. शिराची उंची, मग कपाळ आणि नाक तयार करावे.

वदनं चिवुकं ग्रीवा युगभागैर्भुजाक्षिभिः। कराभ्यां मुकुलीकृत्य प्रतिमायाः प्रमाणतः

तोंड, हनुवटी, मान, हात आणि डोळ्यांचे भाग याप्रमाणे घडवावेत. हात कळीप्रमाणे करून, मूर्तीच्या प्रमाणानुसार तयार करावेत.

मुखं प्रति समः कार्या विस्तारादष्टमांशतः। चतुर्मुखं मया प्रोक्तं त्रिमुखञ्चोच्यते श्रृणु

तोंडाचा विस्तार, रूंदीच्या आठव्या भागाइतका आणि समान असावा. मी चार तोंडांचे सांगितले, आता तीन तोंडांचे ऐक.

कर्णपादाधिकास्तस्य ललाटादीनि निर्दिशेत्। भुजौ चतुर्भिर्भागैम्तु कर्त्तव्यौ पञ्चिमोर्जितम्

त्यात कान आणि पाय अधिक मोठे असतात. कपाळ वगैरे दर्शवावे, आणि दोन हात चार भागांनी, पाचवा भाग वगळून तयार करावेत.

विस्तरादष्टमांशेन मुखानां प्रतिनिर्गमः। एकवक्त्रं तथा कार्य्यं पूर्वस्यां सौम्यलोचनम्

तोंडांचा उदय रूंदीच्या आठव्या भागाने करावा. एक तोंड असलेलेही तसेच करावे, पूर्वेकडे सौम्य डोळे असावेत.

ललाटनासिकावक्त्रग्नीवायाञ्च विवर्त्तयेत्। भुजाच्च पञ्चमांशेन भुजहीनं विवर्तयेत्

कपाळ, नाक, तोंड, मान यांची रचना करावी. हात पाचव्या भागाने करावेत, किंवा हात नसतील तर वगळावेत.

विस्तारस्य षडंशेन मुखैर्निर्गमनं हितम्। सर्वषां मुखलिङ्गानां त्रपुषं वाथ कुक्कुटम्

तोंडांचा उदय रूंदीच्या सहाव्या भागाने योग्य ठरतो. सर्व तोंड असलेल्या लिंगांसाठी टिन किंवा कोंबड्याचा आकार सांगितला आहे.

भगवानुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रतिमानान्तु पिण्डिकाम्। दैर्घ्येण प्रतिमातुल्या तदर्द्धेन तु विस्तृता

भगवान म्हणाले: आता मी मूर्तीच्या पिंडीबद्दल सांगतो. तिची लांबी मूर्तीइतकीच, आणि रूंदी तिच्या अर्धी असावी.

उच्छितायामतोर्द्धेन सुविस्तारार्द्धभागतः। तृतीयेन तु वा तुल्यं तत्त्रिभागेण मेखला

उंची लांबीच्या अर्धी, किंवा फारच रुंद असेल तर तिसऱ्या भागाइतकी असावी. कमरपट्टा तिसऱ्या भागाने करावा.

खातं च तत्‌प्रमाणं तु किञ्चिदुत्तरतो नतम्। विस्तारस्य चतुर्थेन प्रणालस्य विनिर्गमः

खड्डा त्या प्रमाणात, थोडा उत्तरेकडे झुकवून करावा. नळीचा मार्ग रूंदीच्या चौथ्या भागाने असावा.

सममूलस्य विस्तारमग्ने कुर्य्यात्तदर्द्धतः। विस्तारस्य तृतीयेन तोयमार्गन्तु कारयेत्

आग्नेय, मूळाच्या रुंदीइतकीच रुंदी घ्यावी आणि लांबी त्याच्या अर्धी असावी. त्या लांबीच्या तिसऱ्या भागाएवढा पाण्याचा नळ बांधावा.

उच्छायं पूर्ववत् कुर्य्याद्भागषोडशसङ्‌ख्यया। अधः षट्कं द्विभागन्तु कण्ठं कुर्यात्त्रिभागकम्

प्रक्षिप्त भाग पूर्वीप्रमाणे सोळा भागांनी मोजावा. खालचा भाग सहा भागांचा, गळा दोन भागांचा आणि कंठ तीन भागांचा करावा.

शेषास्त्वेकैकशः कार्याः प्रतिष्ठानिर्गमास्तथा। पट्टिका पिण्डिका चेयं सामान्यप्रतिमासु च

उरलेले सर्व भाग स्वतंत्रपणे तयार करावेत, तसेच पाया आणि बाहेर पडण्याचा मार्गही. ही पट्टी आणि पिंडी सर्व मूर्तींमध्ये समान असतात.

प्रासादद्वारमानेन प्रतिमाद्वारमुच्यते । गजव्यालकसंयुक्ता प्रभा स्यात् प्रतिमासु च

मंदिराच्या दरवाजाच्या मापाने मूर्तीचा दरवाजा घ्यावा. मूर्तीच्या तेजाला हत्ती आणि व्यालांनी सजवावे.

पिण्डिकापि यथाशोभं कर्त्तव्या सततं हरेः। सर्वेषामेव देवानां विष्णूक्तं मानमुच्यते। देवीनामपि सर्वासं लक्ष्म्युक्तं मानमुच्यते

पिंडी नेहमी हरिप्रमाणे शोभेप्रमाणे करावी. सर्व देवतांसाठी विष्णूने सांगितलेले माप घ्यावे, आणि सर्व देवींसाठी लक्ष्मीने सांगितलेले माप घ्यावे.

दिक्पालयागकथनं भगवानुवाच प्रतिष्ठापञ्चकं वक्ष्ये प्रतिमात्मा तु पूरुषः ।५६.००१ प्रकृतिः पिण्डिका लक्ष्मीः प्रतिष्ठा योगकस्तयोः ॥५६.००१ इच्छाफलार्थिभिस्तस्मात्प्रतिष्ठा क्रियते नरैः ।५६.००२ गर्भसूत्रं तु निःसार्य(२) प्रासादस्याग्रतो गुरुः ॥५६.००२ अष्टषोडशविंशान्तं मण्डपञ्चाधमादिकम् ।५६.००३ स्नानं कलशार्थञ्च यागद्रव्यार्थमर्धतः ॥५६.००३ त्रिभागेणार्धभागेन वेदिं कुर्यात्तु शोभनाम् ।५६.००४ कलशैर्घटिकाभिश्च वितानाद्यैश्च भूषयेत् ॥५६.००४ पञ्चगव्येन सम्प्रोक्ष्य सर्वद्रव्याणि धारयेत् ।५६.००५ अलङ्कृतो गुरुर्विष्णुं ध्यात्वात्मानं प्रपूजयेत् ॥५६.००५ अङ्गुलीयप्रभृतिभिर्मूर्तिपान् वलयादिभिः ।५६.००६ कुण्डे कुण्डे स्थापयेच्च मूर्तिपांस्तत्र पारगान् ॥५६.००६ चतुष्कोणे चार्धकोणे वर्तुले पद्मसन्निभे ।५६.००७ पूर्वादौ तोरणार्थन्तु पिप्पलोडुम्बरौ वटं ॥५६.००७ प्लक्षं सुशोभनं पूर्वं सुभद्रन्दक्षतोरणं ।५६.००८ सुकर्म च सुहोत्रञ्च आप्ये सौम्ये समुच्छ्रयम् ॥५६.००८ पञ्चहस्तं तु संस्थाप्य स्योनापृथ्वीति पूजयेत् ।५६.००९ तोरणस्तम्भमूले तु कलशान्मङ्गलाङ्कुरान् ॥५६.००९ प्रदद्यादुपरिष्टाच्च कुर्याच्चक्रं सुदर्शनं ।५६.०१० पञ्चहस्तप्रमाणन्तु ध्वजं कुर्याद्द्विचक्षणः ॥५६.०१० वैपुल्यं चास्य कुर्वीत षोडशाङ्गुलसन्मितं ।५६.०११ सप्तहस्तोच्छ्रितं वास्य कुर्यात्कुण्डं सुरोत्तम(१) ॥५६.०११ अरुणोग्निनिभश्चैव कृष्णः शुक्लोथ पीतकः ।५६.०१२ रक्तवर्णस्तथा श्वेतः श्वेतवर्णादिकक्रमात् (२) ॥५६.०१२ कुमुदः कुमुदाक्षश्च पुण्डरीकोथ वामनः ।५६.०१३ शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः ॥५६.०१३ पूज्या कोटिगुणैर्युक्ताः पूर्वाद्या ध्वजदेवताः ।५६.०१४ जलाढकसुपूरास्तु पक्वविम्बोपमा घटाः ॥५६.०१४ अष्टाविंशाधिकशतं कालमण्डनवर्जिताः ।५६.०१५ सहिरण्या वस्त्रकण्ठाः सोदकास्तोरणाद्वहिः ॥५६.०१५ घटाः स्थाप्याश्च पूर्वादौ वेदिकायाश्च कोणगान् ।५६.०१६ चतुरः स्थापयेत्कुम्भानाजिघ्रेति च मन्त्रतः ॥५६.०१६ कुम्भेष्वावाह्य शक्रादीन् पूर्वादौ पूजयेत्क्रमात् ।५६.०१७ इन्द्रागच्छ देवराज वज्रहस्त गजस्थित ॥५६.०१७ पूर्वद्वारञ्च मे रक्ष देवैः सह नमोस्तु ते ।५६.०१८ त्रातारमिन्द्रमन्त्रेण अर्चयित्वा यजेद्बुधः ॥५६.०१८ आगच्छाग्रे शक्तियुत(१) च्छागस्थ बलसंयुत ।५६.०१९ रक्षाग्नेयीं दिशं देवैः पूजां गृह नमोस्तु ते ॥५६.०१९ अग्निमूर्धेतिमन्त्रेण(२) यजेद्वा आग्नेय नमः ।५६.०२० महिषस्थ यमागच्छ दण्डहस्त महाबल ॥५६.०२० रक्ष त्वं दक्षिणद्वारं वैवस्वत नमोस्तु ते ।५६.०२१ वैवस्वतं सङ्गमनमित्यनेन यजेद्यमं ॥५६.०२१ नैर्ऋतागच्छ खड्गाढ्य बलवाहनसंयुत(३) ।५६.०२२ इदमर्घ्यमिदं पाद्यं रक्ष त्वं नैर्ऋतीं दिशं ॥५६.०२२ एष ते नैर्ऋते मन्त्रेण यजेदर्घ्यादिभिर्नरः ।५६.०२३ मकरारूढ वरुण पाशहस्त महाबल ॥५६.०२३ आगच्छ पश्चिमं द्वारं रक्ष रक्ष नमोस्तु ते ।५६.०२४ उरुं हि राजा वरुणं यजेदर्घ्यादिभिर्गुरुः ॥५६.०२४ आगच्छ वायो सबल ध्वजहस्त सवाहन ।५६.०२५ वायव्यं रक्ष देवैस्त्वं समरुद्भिर्नमोस्तु ते ॥५६.०२५ वात इत्यादिभिश्चार्वेदोन्नमो वायवेपि वा ।५६.०२६ आगच्छ सोम सबला गदाहस्त सवाहन ॥५६.०२६ रक्ष त्वमुत्तरद्वारं सकुवेर नमोस्तु ते ।५६.०२७ सोमं राजानमिति वा यजेत्सोमाय वै नमः ॥५६.०२७ आगच्छेशान सबल शूलहस्त वृषस्थित ।५६.०२८ यज्ञमण्डपस्यैशानीं दिशं रक्ष नमोस्तु ते ॥५६.०२८ ईशानमस्येति यजेदीशानाय नमोपि वा ।५६.०२९ ब्रह्मन्नागच्छ हंसस्थ स्रुक्स्रुवव्यग्रहस्तक ॥५६.०२९ सलोकोर्ध्वां दिशं रक्ष यज्ञस्याज नमोस्तु ते ।५६.०३० हिरण्यगर्भेति यजेन्नमस्ते ब्रह्मणेपि वा ॥५६.०३० अनन्तागच्छ चक्राढ्य कूर्मस्थाहिगणेश्वर ।५६.०३१ अधोदिशं रक्ष रक्ष अनन्तेश नमोस्तु ते ।५६.०३१ नमोस्तु सर्पेति यजेदनन्ताय नमोपि वा ॥५६.०३१ इत्यादिमहापुराणे आग्नेये दिक्पतियागो नाम षट्पञ्चाशत्तमोध्यायः ॥ भगवानुवाच प्रतिष्ठापञ्चकं वक्ष्ये प्रतिमात्मा तु पूरुषः। पिण्डिका लक्ष्मीः प्रतिष्ठा योगकस्तयोः

इच्छाफलार्थिभिस्तस्मात्प्रतिष्ठा क्रियते नरैः। गर्भसूत्रं तु निः सार्य प्रासादस्याग्रतो गुरुः

म्हणूनच, इच्छित फळासाठी पुरुष प्रतिष्ठा करतात. गुरुने मंदिरासमोर गर्भसूत्र ओढावे.

अष्टषोडशविंशान्तं मण्डपञ्चाधमादिकम्। स्नानार्थं कलशार्थञ्च यागद्रव्यार्थमर्द्धतः

आठ, सोळा, वीस अशा प्रमाणात मंडप आणि त्याचे खालचे भाग करावेत. स्नानासाठी, कलशासाठी आणि अर्ध्या यज्ञद्रव्यांसाठी हे असावे.

त्रिभागेणार्द्धभागेन वेदिं कुर्यात्तु शोभनाम्। कलशैर्घटिकाभिश्च वितानाद्यैश्च भूषयेत्

तीन भाग आणि अर्धा भाग याप्रमाणे सुंदर वेदी करावी. कलश, लहान घडे, छत्र वगैरे वस्तूंनी वेदी सजवावी.

पञ्चगव्येन सम्प्रोक्ष्य सर्वद्रव्याणि धारयेत्। अलङ्कृतो गुरुर्विष्णुं ध्यात्वात्मानं प्रपूजयेत्

सर्व वस्तूंना पंचगव्याने शिंपडावे आणि नीट मांडावे. सजलेला गुरु, विष्णूचे ध्यान करून, स्वतःचे पूजन करावे.