अग्निपुराणम्

स्थिरदीर्घप्रमेयात्तु द्वारगर्भकरात्मिका। भागेशञ्चाप्यमीशञ्च देवेज्यन्तुल्यसंज्ञितम्

स्थिर, दीर्घ आणि मोजता येईल असे, दार, गर्भ आणि हात यांचे स्वरूप असलेले; भागेश आणि अमीश यांच्या भागासह, ते पूज्य देवतेसमान समजले जाते.

चत्वारि लिङ्गरुपाणि विष्कम्बेण तु लक्षयेत्। दीर्घमायान्वितं कृत्वा लिङ्गं कुर्य्यात् त्रिरूपकम्

लिंगाची चार रूपे त्याच्या व्यासाने ओळखावीत; लांबीसह बनवून, लिंग त्रिरूप करावे.

चतुरष्टाष्टवृत्तञ्च तत्तवत्रयगुणात्मकम् । लिङ्गानामीप्सितं दैर्ध्यं तेन कृत्वा ङ्गुलानि वै

चार, आठ आणि आठ वर्तुळांनी, तीन तत्त्वांच्या गुणांनी युक्त; लिंगांची इच्छित लांबी अंगुलांनी ठरवावी.

ध्वजाद्यायैः सुरैर्भूतैः शिखिभिर्व्वा हरेत् कृतिम्। तान्यङ्गुलानि चच्छेषं लक्षयेच्च शुभाशुभम्

ध्वज वगैरे देव, भूत किंवा मोर यांच्या मापांनी प्रमाण घ्यावे; उरलेली अंगुळे शुभ किंवा अशुभ मानावीत.

ध्वजाद्या ध्वजसिंहेभवृषा श्रेष्ठाः परे शुभाः। खरेषु षड्‌जगान्धारपञ्चमाः शुभदायकाः

ध्वजापासून सुरू होणाऱ्यांमध्ये, ध्वज, सिंह आणि वृषभ हे श्रेष्ठ आणि शुभ आहेत; गाढवांमध्ये षड्ज, गांधार आणि पंचम हे शुभदायक आहेत.

भूतेषु च शूबा भूः स्यादग्निष्वाहवनीयकः। उत्तायामस्य चार्द्धाशे नागांशैर्भाजिते क्रमात्

भूतांमध्ये भू शुभ आहे, आणि अग्नींमध्ये आहवनीय शुभ आहे; उंचीच्या अर्ध्या भागात, नागांच्या भागांनी अनुक्रमे विभागावे.

रसभूतां शषष्ठांशत्र्यंशाधिकशरैर्भवेत्। आढ्यानाध्यसुरेज्यार्कतुल्यानाञ्चतुरस्रता

रस आणि भूतांच्या भागांनी, आणि त्र्यंश अधिक बाणांनी, श्रीमंत, अधम, पूज्य आणि सूर्यसमान यांच्यात चतुरस्र रूप मिळते.

पञ्चमं वर्द्धमानाख्यं व्यासान्नाहप्रवृद्धितः। द्विधा भेदा बहून्यत्र वक्ष्यन्ते विश्वकर्म्मतः

पाचवे वाढणारे म्हणतात, व्यास आणि दिवसाच्या वाढीमुळे; द्वैविध्य आणि इतर अनेक विभाग विश्वकर्म्याप्रमाणे येथे सांगितले जातील.

आढ्यादीनां त्रिधा स्थौल्याद्यवधूतं तदष्यथ । त्रिधा हस्ताकज्जिनाख्यञ्च युक्तं सर्वसमेन च ।। २९ पञ्चविंशतिलिङ्गानि नाद्ये देवार्च्चिते तथा। पञ्चसप्तभिरेकत्वाज्जिनैर्भक्तैर्भवन्ति

श्रीमंत वगैरे यांचे तीन प्रकारचे जाडी ठरते; तीन प्रकारचे हात, टाच वगैरे सर्वांसोबत समान असतात. पहिल्यात पंचवीस लिंगे असतात, जशी देवांनी पूजली; पाच, सात आणि एक याप्रमाणे भक्तांनी ती घडवतात.

चतुर्दशसहस्त्राणि चतुर्दशशतानि च। एवमष्टाङऱ्गुलविस्तारो नवैककरगर्भतः ।। ३१ तेषां कोणार्द्धकोणस्थैश्चिन्त्यात् कोणानि सूत्रकैः। विस्तारं मध्यतः कृत्वा स्थाप्यं वा मध्यतस्त्रयम्

चौदाशे हजार आणि चौदाशे; अशा रीतीने आठ अंगुलांची रुंदी आणि नऊ एकहाती गर्भ. त्यात कोपऱ्यांचे अर्धे आणि चौथ्या भागाने, दोऱ्यांनी कोपरे ठरवावेत; मधून रुंदी करून, मधोमध तीन ठेवावीत.

विभागादूद्‌र्ध्वमष्टास्रो द्व्यष्टास्रः स्याच्छिवांशकः। पादाज्जान्तको ब्रह्मा नाभ्यन्तो विष्णुरित्यतः

विभागल्यावर, वर आठ कोपरे, आणि दोनपट आठ कोपरे शिवाचा भाग; पायापासून शेवटपर्यंत ब्रह्मा, आणि नाभीच्या आत विष्णु, असे समजावे.

मूद्‌र्ध्वान्तो भूतभागेशो व्यक्तेऽव्यक्ते च तद्वति। पञ्चलिङ्गव्यवस्थायां शिरो वर्त्तुलमुच्यते

अंधाराच्या वर असलेला, सर्व भूतांचा स्वामी, प्रकट आणि अप्रकट या दोन्ही ठिकाणी आहे. पाच लक्षणांच्या मांडणीत, त्याचे शिर गोल असते असे सांगितले आहे.

छत्राभं कुक्कुटाभं वा बालेन्दुप्रतिमाकृतिः । एकैकस्य चतुर्भेदैः काम्यभेदात् फलं वदे

शिर छत्रासारखे, कोंबड्याच्या डोक्यासारखे किंवा कोवळ्या चंद्रासारखे असू शकते. यापैकी प्रत्येकाचे चार प्रकार असून, इच्छेनुसार त्यांचे फळ मिळते.

लिङ्गमस्तकविस्तारं वसुभक्तन्तु कारयेत्। आद्यभागं चतुर्द्धा तु विस्तारोच्छायतो भजेत्

लिंगाच्या डोक्याचा विस्तार योग्य प्रमाणात करावा. पुढील भाग रूंदी आणि उंचीप्रमाणे चार भागांत विभागावा.

चत्वारि तत्र सूत्राणि भागभागानुपातनात्। पुण्डरीकन्तु भागेन विशालाख्यं विलोपनात्

तेथे चार दोरे, त्यांच्या भागानुसार वापरावीत. एका भागाने कमळ, वगळल्याने विशाल असे नाव येते.

त्रिशातनात्तु श्रीवत्सं शत्रुकृद्वेदलोपनात्। शिरः सर्वसमे श्रेष्ठं कुक्कुटाभं सुराह्वये

तीन भागांनी श्रीवत्स तयार होतो, शत्रूचा भाग वगळल्याने फाटलेला प्रकार येतो. सर्वांत, सर्व बाजूंनी सारखे असलेले शिर उत्तम, आणि कोंबड्याच्या डोक्यासारखे असलेले दैवी समजले जाते.

चतुर्भागात्मके लिङ्गे त्रपुषं द्वयलोपनात्। अनाद्यस्य शिरः प्रोक्तमर्द्धचन्द्रं शिरः श्रृणु

चार भागांच्या लिंगात, दोन भाग वगळल्यावर टिनासारखे शिर होते. अनादि असलेल्या लिंगाचे शिर अर्ध्या चंद्रासारखे असते—हे ऐक.

अंशात् प्रान्ते युगांशैश्च त्वेकहान्यामृताक्षकम् । पूर्णवालेन्दुकुमुदं द्वित्रिवेदक्षयात् क्रमात्

शेवटच्या भागातून, जोड्या भागांनी, एका दिवसात अमृतचिन्ह होते. दोन किंवा तीन भाग कमी केल्यावर पूर्णचंद्र, अर्धचंद्र आणि कमळ असे अनुक्रमे तयार होतात.

चतुस्त्रिरेकवदनं सुखलिङ्गमतः श्रृणु। पूजाभागं प्रकर्त्तव्यं मर्त्त्यग्निपदकल्पितम्

चार, तीन किंवा एक तोंड असलेल्या शुभ लिंगाबद्दल आता ऐक. पूजा करण्याचा भाग, माणूस, अग्नी आणि पाय यांच्यासाठी ठरवावा.

अर्क्काशंपूर्ववत् त्यक्त्वा षट स्थानानि विवर्त्तयेत्। शिरोन्नतिः प्रकर्त्तव्या ललाटं नासिका ततः

पूर्वीप्रमाणे सूर्यसारखा आकार बाजूला ठेवून, सहा स्थानांची रचना करावी. शिराची उंची, मग कपाळ आणि नाक तयार करावे.

वदनं चिवुकं ग्रीवा युगभागैर्भुजाक्षिभिः। कराभ्यां मुकुलीकृत्य प्रतिमायाः प्रमाणतः

तोंड, हनुवटी, मान, हात आणि डोळ्यांचे भाग याप्रमाणे घडवावेत. हात कळीप्रमाणे करून, मूर्तीच्या प्रमाणानुसार तयार करावेत.

मुखं प्रति समः कार्या विस्तारादष्टमांशतः। चतुर्मुखं मया प्रोक्तं त्रिमुखञ्चोच्यते श्रृणु

तोंडाचा विस्तार, रूंदीच्या आठव्या भागाइतका आणि समान असावा. मी चार तोंडांचे सांगितले, आता तीन तोंडांचे ऐक.

कर्णपादाधिकास्तस्य ललाटादीनि निर्दिशेत्। भुजौ चतुर्भिर्भागैम्तु कर्त्तव्यौ पञ्चिमोर्जितम्

त्यात कान आणि पाय अधिक मोठे असतात. कपाळ वगैरे दर्शवावे, आणि दोन हात चार भागांनी, पाचवा भाग वगळून तयार करावेत.

विस्तरादष्टमांशेन मुखानां प्रतिनिर्गमः। एकवक्त्रं तथा कार्य्यं पूर्वस्यां सौम्यलोचनम्

तोंडांचा उदय रूंदीच्या आठव्या भागाने करावा. एक तोंड असलेलेही तसेच करावे, पूर्वेकडे सौम्य डोळे असावेत.

ललाटनासिकावक्त्रग्नीवायाञ्च विवर्त्तयेत्। भुजाच्च पञ्चमांशेन भुजहीनं विवर्तयेत्

कपाळ, नाक, तोंड, मान यांची रचना करावी. हात पाचव्या भागाने करावेत, किंवा हात नसतील तर वगळावेत.

विस्तारस्य षडंशेन मुखैर्निर्गमनं हितम्। सर्वषां मुखलिङ्गानां त्रपुषं वाथ कुक्कुटम्

तोंडांचा उदय रूंदीच्या सहाव्या भागाने योग्य ठरतो. सर्व तोंड असलेल्या लिंगांसाठी टिन किंवा कोंबड्याचा आकार सांगितला आहे.

भगवानुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रतिमानान्तु पिण्डिकाम्। दैर्घ्येण प्रतिमातुल्या तदर्द्धेन तु विस्तृता

भगवान म्हणाले: आता मी मूर्तीच्या पिंडीबद्दल सांगतो. तिची लांबी मूर्तीइतकीच, आणि रूंदी तिच्या अर्धी असावी.

उच्छितायामतोर्द्धेन सुविस्तारार्द्धभागतः। तृतीयेन तु वा तुल्यं तत्त्रिभागेण मेखला

उंची लांबीच्या अर्धी, किंवा फारच रुंद असेल तर तिसऱ्या भागाइतकी असावी. कमरपट्टा तिसऱ्या भागाने करावा.

खातं च तत्‌प्रमाणं तु किञ्चिदुत्तरतो नतम्। विस्तारस्य चतुर्थेन प्रणालस्य विनिर्गमः

खड्डा त्या प्रमाणात, थोडा उत्तरेकडे झुकवून करावा. नळीचा मार्ग रूंदीच्या चौथ्या भागाने असावा.