अग्निपुराणम्

इत्थमैक्येन लिङ्गानां शतमष्टोत्तरं भवेत्। एकाङ्गुलादिपञ्चान्तं कन्यसञ्चलमुच्यते

अशा रीतीने एकूण एकशे आठ लिंगे आहेत; एक बोट ते पाच बोटांपर्यंतचे लहान चल लिंग म्हणतात.

षडादिदशपर्यन्तञ्चलं लिङ्गञ्च मध्यमम्। एकादशाङ्गुलादि स्यात् ज्येष्ठं पञ्चदशान्तकम्

सहा बोटांपासून दहा बोटांपर्यंतचे मध्यम चल लिंग, आणि अकरा बोटांपासून पंधरा बोटांपर्यंतचे मोठे लिंग आहे.

षडङ्गुलं महारत्नै रत्नैरन्यैर्न्नवाङ्गुलम्। रविभिर्हेमभारोत्थं लिङ्गं शेषैस्त्रिपञ्चभिः

महामूल्यवान रत्नांचे लिंग सहा बोटांचे, इतर रत्नांनी नव बोटांचे; सूर्यकिरणांनी उत्पन्न झालेले सोन्याचे लिंग उरलेल्या तीन व पाच बोटांचे आहे.

षोडशांशे च वेदांशे युगं लुप्त्वोर्ध्वदेशतः। द्वात्रिंशत्‌षोडशांशांश्च कोणयोस्तु विलोपयेत्

सोळाव्या भागात आणि वेदाच्या भागात, वरील बाजूने एक युग वजा करून, कोपऱ्यांमध्ये बत्तीस सोळाव्या भाग काढावेत.

चतुर्निवेशनात् कण्ठो विंशतिस्त्रियुगैस्तथा। पार्श्वाभ्यां तु विलुप्ताभ्यां चललिङ्गं भवेद्वरम्

चार मांडणीतून गळा वीस त्रियुगांचा असतो; आणि दोन बाजू वजा केल्यावर, हलणारे लिंग उत्तम मानले जाते.

धाम्नो युगर्त्तुनागांशैर्द्वारं हीनादितः क्रमात्। लिङ्गद्वारोच्छयादर्वाग् भवेत् पादोनतः क्रमात्

धामाचे युग, ऋतू आणि नाग यांच्या मापांनी, दार खालीपासून कमी करत जावे; लिंग आणि दाराची उंची धरून, खालचा भाग पावलाने कमी करावा.

गर्भार्द्धेनाधम लिङ्गं भूतांशैः स्यात् त्रिभिर्वरम्। तयोर्मध्ये च सूत्राणि सप्त सम्पातयेत् समम्

गर्भाच्या अर्ध्या मापाचे अधम लिंग होते, आणि त्रिगुण भूतांच्या मापाने उत्तम लिंग होते; या दोघांच्या मध्ये सात दोरे सम प्रमाणात घालावीत.

एवं स्युर्नव सूत्राणि भूतसूत्रैश्च मध्यमम्। द्व्यन्तरो वामवामश्च लिङ्गनां दीर्घता नव

अशा रीतीने नऊ दोरे होतात, आणि भूतांच्या दोऱ्यांनी मध्यम लिंग ठरते; दोन अंतर, डावीकडील आणि अधिक डावीकडील, लिंगाची लांबी नऊ होते.

हस्ताद्विवर्द्धते हस्तो यावत्स्युर्न्नव पाणयः। हीनमध्योत्तमं लिङ्गं त्रिविधं त्रिविधात्मकम्

हातापासून हात वाढत जातो, जेव्हा नऊ पंजे होतात; लिंग तीन प्रकारचे असते—अधम, मध्यम आणि उत्तम—प्रत्येकाचे त्रैविध्य असते.

एकैकलिङ्गमद्येषु त्रीणी च पादशः। लिङ्गानि घटयेद्धीमान् षटसु चाश्टोत्तरेषु च

प्रथमांमध्ये एकेक लिंग असते; पावलांमध्ये प्रत्येकी तीन; बुद्धिमानाने सहा आणि शंभर आठ लिंगांची रचना करावी.

स्थिरदीर्घप्रमेयात्तु द्वारगर्भकरात्मिका। भागेशञ्चाप्यमीशञ्च देवेज्यन्तुल्यसंज्ञितम्

स्थिर, दीर्घ आणि मोजता येईल असे, दार, गर्भ आणि हात यांचे स्वरूप असलेले; भागेश आणि अमीश यांच्या भागासह, ते पूज्य देवतेसमान समजले जाते.

चत्वारि लिङ्गरुपाणि विष्कम्बेण तु लक्षयेत्। दीर्घमायान्वितं कृत्वा लिङ्गं कुर्य्यात् त्रिरूपकम्

लिंगाची चार रूपे त्याच्या व्यासाने ओळखावीत; लांबीसह बनवून, लिंग त्रिरूप करावे.

चतुरष्टाष्टवृत्तञ्च तत्तवत्रयगुणात्मकम् । लिङ्गानामीप्सितं दैर्ध्यं तेन कृत्वा ङ्गुलानि वै

चार, आठ आणि आठ वर्तुळांनी, तीन तत्त्वांच्या गुणांनी युक्त; लिंगांची इच्छित लांबी अंगुलांनी ठरवावी.

ध्वजाद्यायैः सुरैर्भूतैः शिखिभिर्व्वा हरेत् कृतिम्। तान्यङ्गुलानि चच्छेषं लक्षयेच्च शुभाशुभम्

ध्वज वगैरे देव, भूत किंवा मोर यांच्या मापांनी प्रमाण घ्यावे; उरलेली अंगुळे शुभ किंवा अशुभ मानावीत.

ध्वजाद्या ध्वजसिंहेभवृषा श्रेष्ठाः परे शुभाः। खरेषु षड्‌जगान्धारपञ्चमाः शुभदायकाः

ध्वजापासून सुरू होणाऱ्यांमध्ये, ध्वज, सिंह आणि वृषभ हे श्रेष्ठ आणि शुभ आहेत; गाढवांमध्ये षड्ज, गांधार आणि पंचम हे शुभदायक आहेत.

भूतेषु च शूबा भूः स्यादग्निष्वाहवनीयकः। उत्तायामस्य चार्द्धाशे नागांशैर्भाजिते क्रमात्

भूतांमध्ये भू शुभ आहे, आणि अग्नींमध्ये आहवनीय शुभ आहे; उंचीच्या अर्ध्या भागात, नागांच्या भागांनी अनुक्रमे विभागावे.

रसभूतां शषष्ठांशत्र्यंशाधिकशरैर्भवेत्। आढ्यानाध्यसुरेज्यार्कतुल्यानाञ्चतुरस्रता

रस आणि भूतांच्या भागांनी, आणि त्र्यंश अधिक बाणांनी, श्रीमंत, अधम, पूज्य आणि सूर्यसमान यांच्यात चतुरस्र रूप मिळते.

पञ्चमं वर्द्धमानाख्यं व्यासान्नाहप्रवृद्धितः। द्विधा भेदा बहून्यत्र वक्ष्यन्ते विश्वकर्म्मतः

पाचवे वाढणारे म्हणतात, व्यास आणि दिवसाच्या वाढीमुळे; द्वैविध्य आणि इतर अनेक विभाग विश्वकर्म्याप्रमाणे येथे सांगितले जातील.

आढ्यादीनां त्रिधा स्थौल्याद्यवधूतं तदष्यथ । त्रिधा हस्ताकज्जिनाख्यञ्च युक्तं सर्वसमेन च ।। २९ पञ्चविंशतिलिङ्गानि नाद्ये देवार्च्चिते तथा। पञ्चसप्तभिरेकत्वाज्जिनैर्भक्तैर्भवन्ति

श्रीमंत वगैरे यांचे तीन प्रकारचे जाडी ठरते; तीन प्रकारचे हात, टाच वगैरे सर्वांसोबत समान असतात. पहिल्यात पंचवीस लिंगे असतात, जशी देवांनी पूजली; पाच, सात आणि एक याप्रमाणे भक्तांनी ती घडवतात.

चतुर्दशसहस्त्राणि चतुर्दशशतानि च। एवमष्टाङऱ्गुलविस्तारो नवैककरगर्भतः ।। ३१ तेषां कोणार्द्धकोणस्थैश्चिन्त्यात् कोणानि सूत्रकैः। विस्तारं मध्यतः कृत्वा स्थाप्यं वा मध्यतस्त्रयम्

चौदाशे हजार आणि चौदाशे; अशा रीतीने आठ अंगुलांची रुंदी आणि नऊ एकहाती गर्भ. त्यात कोपऱ्यांचे अर्धे आणि चौथ्या भागाने, दोऱ्यांनी कोपरे ठरवावेत; मधून रुंदी करून, मधोमध तीन ठेवावीत.

विभागादूद्‌र्ध्वमष्टास्रो द्व्यष्टास्रः स्याच्छिवांशकः। पादाज्जान्तको ब्रह्मा नाभ्यन्तो विष्णुरित्यतः

विभागल्यावर, वर आठ कोपरे, आणि दोनपट आठ कोपरे शिवाचा भाग; पायापासून शेवटपर्यंत ब्रह्मा, आणि नाभीच्या आत विष्णु, असे समजावे.

मूद्‌र्ध्वान्तो भूतभागेशो व्यक्तेऽव्यक्ते च तद्वति। पञ्चलिङ्गव्यवस्थायां शिरो वर्त्तुलमुच्यते

अंधाराच्या वर असलेला, सर्व भूतांचा स्वामी, प्रकट आणि अप्रकट या दोन्ही ठिकाणी आहे. पाच लक्षणांच्या मांडणीत, त्याचे शिर गोल असते असे सांगितले आहे.

छत्राभं कुक्कुटाभं वा बालेन्दुप्रतिमाकृतिः । एकैकस्य चतुर्भेदैः काम्यभेदात् फलं वदे

शिर छत्रासारखे, कोंबड्याच्या डोक्यासारखे किंवा कोवळ्या चंद्रासारखे असू शकते. यापैकी प्रत्येकाचे चार प्रकार असून, इच्छेनुसार त्यांचे फळ मिळते.

लिङ्गमस्तकविस्तारं वसुभक्तन्तु कारयेत्। आद्यभागं चतुर्द्धा तु विस्तारोच्छायतो भजेत्

लिंगाच्या डोक्याचा विस्तार योग्य प्रमाणात करावा. पुढील भाग रूंदी आणि उंचीप्रमाणे चार भागांत विभागावा.

चत्वारि तत्र सूत्राणि भागभागानुपातनात्। पुण्डरीकन्तु भागेन विशालाख्यं विलोपनात्

तेथे चार दोरे, त्यांच्या भागानुसार वापरावीत. एका भागाने कमळ, वगळल्याने विशाल असे नाव येते.

त्रिशातनात्तु श्रीवत्सं शत्रुकृद्वेदलोपनात्। शिरः सर्वसमे श्रेष्ठं कुक्कुटाभं सुराह्वये

तीन भागांनी श्रीवत्स तयार होतो, शत्रूचा भाग वगळल्याने फाटलेला प्रकार येतो. सर्वांत, सर्व बाजूंनी सारखे असलेले शिर उत्तम, आणि कोंबड्याच्या डोक्यासारखे असलेले दैवी समजले जाते.

चतुर्भागात्मके लिङ्गे त्रपुषं द्वयलोपनात्। अनाद्यस्य शिरः प्रोक्तमर्द्धचन्द्रं शिरः श्रृणु

चार भागांच्या लिंगात, दोन भाग वगळल्यावर टिनासारखे शिर होते. अनादि असलेल्या लिंगाचे शिर अर्ध्या चंद्रासारखे असते—हे ऐक.

अंशात् प्रान्ते युगांशैश्च त्वेकहान्यामृताक्षकम् । पूर्णवालेन्दुकुमुदं द्वित्रिवेदक्षयात् क्रमात्

शेवटच्या भागातून, जोड्या भागांनी, एका दिवसात अमृतचिन्ह होते. दोन किंवा तीन भाग कमी केल्यावर पूर्णचंद्र, अर्धचंद्र आणि कमळ असे अनुक्रमे तयार होतात.

चतुस्त्रिरेकवदनं सुखलिङ्गमतः श्रृणु। पूजाभागं प्रकर्त्तव्यं मर्त्त्यग्निपदकल्पितम्

चार, तीन किंवा एक तोंड असलेल्या शुभ लिंगाबद्दल आता ऐक. पूजा करण्याचा भाग, माणूस, अग्नी आणि पाय यांच्यासाठी ठरवावा.