अग्निपुराणम्

अग्निरुवाच विष्णुः कालाग्निरुद्रोऽहं विद्यासारं वदामि ते। विद्यासारं पुराणं यत्सर्वं सर्वस्य कारणम्

अग्नी म्हणाला: विष्णू, काळ, अग्नी आणि रुद्र—हे सर्व मीच आहे; मी तुला विद्या आणि पुराणाचा सार सांगतो, जे सर्वकाहीचे कारण आहे.

सर्गस्य प्रतिसर्गस्य वंशमन्वन्तरस्य च। वंशानुचरितादेश्च, मत्स्यकूर्म्मादिरूपधृक्

सृष्टी, प्रलय, वंश, मन्वंतर, वंशांची कथा, तसेच मत्स्य, कूर्म वगैरे रूपे यांचा समावेश आहे.

द्वे विद्ये भगवान् विष्णुः परा चैवापरा च ह। ऋग्यजुः सामाथर्वाख्या वेदाङ्गानि च षड् द्विज

भगवंत विष्णू हेच दोन प्रकारचे ज्ञान आहेत: एक परा आणि दुसरे अपरा; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद आणि सहा वेदांग, हे द्विजा.

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषाङ्गतिः। छन्दोऽभिधानं मीमांसा धर्म्मशास्त्रं पुराणकम्

शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, ज्योतिष, छंद, शब्दकोश, मीमांसा, धर्मशास्त्र आणि पुराण हे सर्व आहेत.

न्यायवैद्यकगान्धर्वं धनुर्वेदोऽर्थशास्त्रकम्। अपरेयं परा विद्या यया ब्रह्माभिगम्यते

न्याय, वैद्यक, गंधर्वविद्या, धनुर्वेद आणि अर्थशास्त्र हे अपरा विद्या आहेत; परा विद्या ती आहे, ज्याने ब्रह्म प्राप्त होते.

यत्तददृश्ययमग्राह्यमगोत्रचरणं ध्रुवम्। विष्णुनोक्तं यथा मह्यं देवेभ्यो ब्रह्मणा पुरा

जे अदृश्य, अग्रह्य, कुळ किंवा वर्ग नसलेले आणि शाश्वत आहे, तसेच विष्णूने मला पूर्वी सांगितले, जसे ब्रह्माने देवांना सांगितले होते.

तथा ते कथयिष्यामि हेतुं मत्स्यादिरूपिणम्

त्याचप्रमाणे, मी तुला मत्स्य वगैरे रूपांचा हेतू सांगतो.

इत्यदिमहापुराणे आग्नेये प्रश्नो नाम प्रथमोध्यायः

अशा प्रकारे, महापुराणांपैकी एक असलेल्या अग्निपुराणातील 'प्रश्न' नावाचा पहिला अध्याय संपला.

वसिष्ठ उवाच मत्स्यादिरूपिणं विष्णुं ब्रूहि सर्गादिकारणम् । पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं यथा विष्णोः पुरा श्रुतम्

वसिष्ठ म्हणाले: मत्स्य वगैरे रूपे घेतलेल्या विष्णूची आणि सृष्टीच्या उत्पत्तीची कारणे सांग. अग्नेय पुराण, जसे पूर्वी विष्णूकडून ऐकले होते, ते ब्रह्मा, मला सांग.

अग्निरुवाच मत्स्यावतारं वक्ष्येऽहं वसिष्ठ श्रृणु वै हरेः । अवतारक्रिया दुष्टनष्ट्यै सत्पालनाय हि

अग्नी म्हणाले: वसिष्ठा, मी आता हरिच्या मत्स्यावताराची कथा सांगतो, ऐक. अवतार घेणे हे दुष्टांचा नाश आणि सज्जनांचे रक्षण करण्यासाठीच असते.

आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः । समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादिका मुने

मुनिवर, मागील कल्पाच्या शेवटी ब्रह्माचा नैमित्तिक प्रलय झाला. त्या वेळी भूर्लोक वगैरे सर्व लोक समुद्राने व्यापले गेले.

मनुर्वैवस्वतस्तेपे तपो वै भुक्तिमुक्तये। एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम्

वैवस्वत मनूने भोग आणि मोक्ष मिळवण्यासाठी तप केला. एकदा कृतमाला नदीत पाणी अर्पण करत असताना,

तस्याञ्चल्युदके मत्स्यः स्वल्प एकोऽभ्यपद्यत। क्षेप्तुकामं जले प्राह न मां क्षिप नरोत्तम

त्याच्या हातातील पाण्यात एक लहानसा मासा एकटाच आला. तो पाणी टाकायला निघाला असता, मासा म्हणाला, 'हे उत्तम पुरुषा, मला पाण्यात टाकू नको.'

ग्राहादिभ्यो भयं मेऽद्यतच्छ्रुत्वा कलशेऽक्षिपत्। स तु वृद्धः पुनर्मत्स्यः प्राह तं देहि मे बृहत्

'माझी आज ग्राह वगैरे प्राण्यांपासून भीती आहे.' असे ऐकून त्याने माशाला कलशात ठेवले. पण तो मासा वाढला आणि पुन्हा म्हणाला, 'मला मोठे ठिकाण दे.'

स्थानमेतद्वचः श्रुत्वा राजाऽथोदञ्चनेऽक्षिपत्। तत्र वृद्धोऽब्रवीद् भूपं पृथु देहि पदं मनो

हे शब्द ऐकून राजा त्याला दुसऱ्या पाण्याच्या भांड्यात ठेवतो. तिथे तो वाढला आणि राजाला म्हणाला, 'राजा, मला अजून मोठे जागा दे.'

सरोवरे पुनः क्षिप्तो ववृधे तत्प्रमाणवान् । ऊचे देहि बृहत् स्थानप्राक्षिपच्चाम्बुधौ ततः

पुन्हा एका सरोवरात ठेवले असता, तो तितक्याच मोठ्या प्रमाणात वाढला. तो म्हणाला, 'मला अजून मोठे ठिकाण दे,' म्हणून त्याने त्याला समुद्रात सोडले.

लक्षयोजनविस्तीर्णः क्षणमात्रेण सोऽभवत्। मत्स्यं तमद्‌भुतं दृष्ट्वा विस्मितः प्राव्रवीन्‌ मनुः

क्षणातच तो मासा लक्ष योजन इतका विशाल झाला. तो अद्भुत मासा पाहून मनू आश्चर्यचकित होऊन म्हणाला:

को भवान्ननु वै विष्णुः नारायण नमोऽस्तुते। मायया मोहयसि मां किमर्थं त्वं जनार्दन

'तुम्ही कोण? नक्कीच तुम्ही विष्णू, नारायण, तुम्हाला नमस्कार. जनार्दना, तुम्ही मला मायेने का भुलवत आहात?'

मनुनोक्तोऽब्रवीन्मत्स्यो मनुं वै पालने रतम्। अवतीर्णो भवायास्य जगतो दुष्टनष्टये

मनूने विचारल्यावर मासा मनूला म्हणाला, जो जगाच्या रक्षणात रमला होता: 'मी या जगाच्या कल्याणासाठी, दुष्टांचा नाश करण्यासाठी अवतरलो आहे.'

सप्तमे दिवसे त्वव्धिः प्लावयिप्यति वै जगत् । उपस्थितायां नावि त्वं बीजादीनि विधाय च

'सातव्या दिवशी समुद्र साऱ्या जगाला व्यापून टाकेल. तेव्हा जेव्हा नौका येईल, तेव्हा तू बियाणे वगैरे गोळा कर.'

सप्तर्षिभिः परिवृतो निशां ब्राह्मीं चरिष्यसि। उपस्थितस्य मे श्रृङ्गे निबध्नीहि महाहिना

'सप्तर्षींच्या सोबतीने तू ब्रह्माची रात्र पार करशील. मी आल्यावर, माझ्या शिंगाला मोठ्या सर्पाने नौका बांध.'

इत्युक्त्वान्तर्दृधे मत्स्यो मनुः कालप्रतीक्षकः । स्थितः समुद्र उद्वेले नावमारुरुहे तदा

असे सांगून मासा अदृश्य झाला आणि मनू योग्य वेळेची वाट पाहू लागला. समुद्र उसळल्यावर त्याने नौकेत प्रवेश केला.

एकश्रृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः। नालम्बबन्ध तच्छृङ्गे मत्स्याख्यं च पुराणकम्

एकशिंगी, सोन्यासारखा, कोट्यवधी योजनांचा तो मासा, त्याच्या शिंगाला दोरी बांधली होती. त्याला मत्स्यपुराण असे म्हणतात.

शुश्राव मत्स्यात्पापघ्नं संस्तुवन् स्तुतिभिश्च तम् । ब्रह्मवेदप्रहर्त्तारं हयग्रीवञ्च दानवम्

मनूने त्या पापांचा नाश करणाऱ्या माशाकडून, स्तुती करत असताना, वेद चोरणाऱ्या हयग्रीव दानवाची कथा ऐकली.

अवधीद् वेदमन्त्नाद्यान् पालयामास केशवः। प्राप्ते कल्पेऽथ बाराहे कूर्म्मरूपोऽभवद्धरिः

केशवाने वेद चोरणाऱ्या दानवाचा वध केला आणि वेदांचे रक्षण केले. नवीन कल्प सुरू झाल्यावर, हरिने वराह आणि मग कूर्म रूप घेतले.

अग्निरुवाच अवतारं वराहस्य वक्ष्येऽहं पापनाशनम् । हिरण्याक्षोऽसुरेशोऽभूद् देवान् जित्वा दिवि स्थितः

अग्नी म्हणाले: मी वराह अवताराची कथा सांगतो, जी पापांचा नाश करणारी आहे. हिरण्याक्ष हा असुरांचा राजा होता. त्याने देवांना जिंकून स्वर्गात स्थान मिळवले.

देवैर्गत्वा स्तुतो विष्णुर्यज्ञरूपो वराहकः । अभूत् तं दानवं हत्वा दैत्यैः साकञ्च कण्टकम्

देवतांनी जाऊन विष्णूची, जो यज्ञस्वरूप वराह झाला होता, स्तुती केली. त्याने त्या दैत्याचा आणि इतर दैत्यांच्या त्रासदायकांचा नाश केला.

धर्मदेवादिरक्षाकृतं ततः सोऽन्तर्द्दधे हरिः। हिरण्याक्षस्य वै भ्राता हिरण्यकशिपुस्तथा

धर्मदेव व इतर देवतांचे रक्षण केल्यावर, हरि अदृश्य झाला. हिरण्याक्षाचा भाऊ म्हणजे हिरण्यकशिपू.

जितदेवयज्ञभागः सर्वदेवाधिकारकृत्। नारसिंहवपुः कृत्वा तं जघान सुरैः सह

त्याने देवांच्या यज्ञातील भाग काढून घेतला आणि सर्व देवांवर सत्ता गाजवली. नृसिंह रूप धारण करून, त्याने देवांसह त्याचा वध केला.