अग्निपुराणम्

नैमिषे हरिमीजाना ऋषयः शौनकादयः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन स्वागतं सूतमब्रुवन्

नैमिषारण्यात, शौनक आणि इतर ऋषी तीर्थयात्रेत मग्न असताना, त्यांनी सूताचा स्वागत करून त्याच्याशी बोलले.

ऋषय ऊचुः सूत त्वं पूजितोऽस्माभिः सारात्सारं वदस्व नः । येन विज्ञानमात्रेणसर्व्वज्ञत्वं प्रजायते

ऋषी म्हणाले: सूत, आम्ही तुझा सन्मान केला आहे; सर्व सारांचा सार आम्हाला सांग, ज्याच्या केवळ ज्ञानाने सर्वज्ञता मिळते.

सूत उवाच सारात्सारो हि भगवान् विष्णुः सर्गादिकृद्विभुः । ब्रह्माहमस्मि तं ज्ञात्वा सर्व्वज्ञात्वं प्रजायते

सूत म्हणाला: सर्व सारांचा खरा सार म्हणजे भगवंत विष्णू, जो सृष्टीचा आदि करणारा आहे; त्याला ब्रह्मरूपात ओळखून मी सर्वज्ञ झालो.

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्। द्वे विद्ये वेदितव्ये हि इति चाथर्वणी श्रुतिः

दोन प्रकारचे ब्रह्म जाणावे लागतात: एक शब्दरूप ब्रह्म आणि दुसरे परब्रह्म; तसेच दोन प्रकारचे ज्ञानही जाणावे लागते, असे अथर्वण श्रुती सांगते.

अहं शुक्रश्च पैलाद्या गत्वा वदरिकाश्रमम् । व्यासं नत्वा पृष्टवन्तः सोऽस्मान् सारमथाब्रवीत्

मी, शुक्र आणि पैल वगैरे, बदरिकाश्रमात जाऊन, व्यासांना वंदन करून त्यांना विचारले; तेव्हा त्यांनी आम्हाला सार सांगितले.

व्यास उवाच शुकाद्यैः श्रृणु सूत त्वं वशिष्ठो मां यथाऽब्रवीत्। ब्रह्मसारं हि पृच्छन्तं मुनिभिश्च परात्परम्

व्यास म्हणाले: सूत, मी शुक आणि इतरांसह जेव्हा ब्रह्माच्या सर्वोच्च साराबद्दल विचारले, तेव्हा वसिष्ठांनी मला जे सांगितले, ते तू ऐक.

वसिष्ठ उवाच द्वैविध्यं ब्रह्मा वक्ष्यामि श्रृणु व्यासाखिलानुगम्। यथाऽग्निर्मां पुरा प्राह मुनिभिर्दैवतैः सह

वसिष्ठ म्हणाले: व्यास, मी तुला ब्रह्माचे दोन प्रकार सांगतो, जसे अग्नीने पूर्वी मला ऋषी आणि देवतांच्या उपस्थितीत सांगितले होते.

पुराणं परमाग्नेयं ब्रह्मविद्याक्षरं परम् । ऋग्वेदाद्यपरं ब्रह्म सर्वदेवसुखावहम्

अग्नीपुराण हे परम, अक्षय ब्रह्मविद्या आहे; दुसरे ब्रह्म म्हणजे ऋग्वेद वगैरे, जे सर्व देवांना सुख देणारे आहे.

अग्निनोक्तं पुराणं यदाग्नेयं ब्रह्मसम्मितम् भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं पठतां श्रृण्वतां नृणाम्

अग्नीने सांगितलेले जे अग्नेय पुराण ब्रह्माशी समकक्ष मानले जाते, ते ऐकणाऱ्यांना आणि वाचणाऱ्यांना भोग आणि मुक्ती देते.

वसिष्ठ उवाच संसारसागरोत्तारनावं ब्रह्मेश्वरं वेद। विद्यासारं यद्विदित्वा सर्वज्ञो जायते नरः

वसिष्ठ म्हणाले: वेद, जो ब्रह्म आणि ईश्वर आहे, तो संसारसागरातून पार नेणारी नौका आहे; त्याचा सार जाणल्यावर मनुष्य सर्वज्ञ होतो.

अग्निरुवाच विष्णुः कालाग्निरुद्रोऽहं विद्यासारं वदामि ते। विद्यासारं पुराणं यत्सर्वं सर्वस्य कारणम्

अग्नी म्हणाला: विष्णू, काळ, अग्नी आणि रुद्र—हे सर्व मीच आहे; मी तुला विद्या आणि पुराणाचा सार सांगतो, जे सर्वकाहीचे कारण आहे.

सर्गस्य प्रतिसर्गस्य वंशमन्वन्तरस्य च। वंशानुचरितादेश्च, मत्स्यकूर्म्मादिरूपधृक्

सृष्टी, प्रलय, वंश, मन्वंतर, वंशांची कथा, तसेच मत्स्य, कूर्म वगैरे रूपे यांचा समावेश आहे.

द्वे विद्ये भगवान् विष्णुः परा चैवापरा च ह। ऋग्यजुः सामाथर्वाख्या वेदाङ्गानि च षड् द्विज

भगवंत विष्णू हेच दोन प्रकारचे ज्ञान आहेत: एक परा आणि दुसरे अपरा; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद आणि सहा वेदांग, हे द्विजा.

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषाङ्गतिः। छन्दोऽभिधानं मीमांसा धर्म्मशास्त्रं पुराणकम्

शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, ज्योतिष, छंद, शब्दकोश, मीमांसा, धर्मशास्त्र आणि पुराण हे सर्व आहेत.

न्यायवैद्यकगान्धर्वं धनुर्वेदोऽर्थशास्त्रकम्। अपरेयं परा विद्या यया ब्रह्माभिगम्यते

न्याय, वैद्यक, गंधर्वविद्या, धनुर्वेद आणि अर्थशास्त्र हे अपरा विद्या आहेत; परा विद्या ती आहे, ज्याने ब्रह्म प्राप्त होते.

यत्तददृश्ययमग्राह्यमगोत्रचरणं ध्रुवम्। विष्णुनोक्तं यथा मह्यं देवेभ्यो ब्रह्मणा पुरा

जे अदृश्य, अग्रह्य, कुळ किंवा वर्ग नसलेले आणि शाश्वत आहे, तसेच विष्णूने मला पूर्वी सांगितले, जसे ब्रह्माने देवांना सांगितले होते.

तथा ते कथयिष्यामि हेतुं मत्स्यादिरूपिणम्

त्याचप्रमाणे, मी तुला मत्स्य वगैरे रूपांचा हेतू सांगतो.

इत्यदिमहापुराणे आग्नेये प्रश्नो नाम प्रथमोध्यायः

अशा प्रकारे, महापुराणांपैकी एक असलेल्या अग्निपुराणातील 'प्रश्न' नावाचा पहिला अध्याय संपला.

वसिष्ठ उवाच मत्स्यादिरूपिणं विष्णुं ब्रूहि सर्गादिकारणम् । पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं यथा विष्णोः पुरा श्रुतम्

वसिष्ठ म्हणाले: मत्स्य वगैरे रूपे घेतलेल्या विष्णूची आणि सृष्टीच्या उत्पत्तीची कारणे सांग. अग्नेय पुराण, जसे पूर्वी विष्णूकडून ऐकले होते, ते ब्रह्मा, मला सांग.

अग्निरुवाच मत्स्यावतारं वक्ष्येऽहं वसिष्ठ श्रृणु वै हरेः । अवतारक्रिया दुष्टनष्ट्यै सत्पालनाय हि

अग्नी म्हणाले: वसिष्ठा, मी आता हरिच्या मत्स्यावताराची कथा सांगतो, ऐक. अवतार घेणे हे दुष्टांचा नाश आणि सज्जनांचे रक्षण करण्यासाठीच असते.

आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः । समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादिका मुने

मुनिवर, मागील कल्पाच्या शेवटी ब्रह्माचा नैमित्तिक प्रलय झाला. त्या वेळी भूर्लोक वगैरे सर्व लोक समुद्राने व्यापले गेले.

मनुर्वैवस्वतस्तेपे तपो वै भुक्तिमुक्तये। एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम्

वैवस्वत मनूने भोग आणि मोक्ष मिळवण्यासाठी तप केला. एकदा कृतमाला नदीत पाणी अर्पण करत असताना,

तस्याञ्चल्युदके मत्स्यः स्वल्प एकोऽभ्यपद्यत। क्षेप्तुकामं जले प्राह न मां क्षिप नरोत्तम

त्याच्या हातातील पाण्यात एक लहानसा मासा एकटाच आला. तो पाणी टाकायला निघाला असता, मासा म्हणाला, 'हे उत्तम पुरुषा, मला पाण्यात टाकू नको.'

ग्राहादिभ्यो भयं मेऽद्यतच्छ्रुत्वा कलशेऽक्षिपत्। स तु वृद्धः पुनर्मत्स्यः प्राह तं देहि मे बृहत्

'माझी आज ग्राह वगैरे प्राण्यांपासून भीती आहे.' असे ऐकून त्याने माशाला कलशात ठेवले. पण तो मासा वाढला आणि पुन्हा म्हणाला, 'मला मोठे ठिकाण दे.'

स्थानमेतद्वचः श्रुत्वा राजाऽथोदञ्चनेऽक्षिपत्। तत्र वृद्धोऽब्रवीद् भूपं पृथु देहि पदं मनो

हे शब्द ऐकून राजा त्याला दुसऱ्या पाण्याच्या भांड्यात ठेवतो. तिथे तो वाढला आणि राजाला म्हणाला, 'राजा, मला अजून मोठे जागा दे.'

सरोवरे पुनः क्षिप्तो ववृधे तत्प्रमाणवान् । ऊचे देहि बृहत् स्थानप्राक्षिपच्चाम्बुधौ ततः

पुन्हा एका सरोवरात ठेवले असता, तो तितक्याच मोठ्या प्रमाणात वाढला. तो म्हणाला, 'मला अजून मोठे ठिकाण दे,' म्हणून त्याने त्याला समुद्रात सोडले.

लक्षयोजनविस्तीर्णः क्षणमात्रेण सोऽभवत्। मत्स्यं तमद्‌भुतं दृष्ट्वा विस्मितः प्राव्रवीन्‌ मनुः

क्षणातच तो मासा लक्ष योजन इतका विशाल झाला. तो अद्भुत मासा पाहून मनू आश्चर्यचकित होऊन म्हणाला:

को भवान्ननु वै विष्णुः नारायण नमोऽस्तुते। मायया मोहयसि मां किमर्थं त्वं जनार्दन

'तुम्ही कोण? नक्कीच तुम्ही विष्णू, नारायण, तुम्हाला नमस्कार. जनार्दना, तुम्ही मला मायेने का भुलवत आहात?'

मनुनोक्तोऽब्रवीन्मत्स्यो मनुं वै पालने रतम्। अवतीर्णो भवायास्य जगतो दुष्टनष्टये

मनूने विचारल्यावर मासा मनूला म्हणाला, जो जगाच्या रक्षणात रमला होता: 'मी या जगाच्या कल्याणासाठी, दुष्टांचा नाश करण्यासाठी अवतरलो आहे.'