आग्नेय पुराणातील या पवित्र श्लोकांमध्ये धनुर्विद्येचे आणि युद्धकौशल्याचे अत्यंत सूक्ष्म आणि शास्त्रीय विवेचन केले आहे. आता मी त्याचे एक सुसंगत, भावपूर्ण आणि श्रद्धेने ओतप्रोत असे कथन मराठीत सांगतो. धनुष्यबाण चालवताना पहिल्या मंत्रासाठी एक बोट, दुसऱ्यासाठी दोन बोटे, आणि तिसऱ्यासाठी एक बोट इतकी लांबी, ही मान आणि खांद्यामधील अंतर मोजून समजावी, असे सांगितले आहे. बाणाच्या पिसांजवळ अंगठा आणि तर्जनीने बाण पकडावा, नंतर अनामिका आणि मध्यमेनेही तसाच गृहीत धरावा. मग, संपूर्ण बाण मागे खेचून धनुष्य पूर्ण ताकदीने ओढावे आणि योग्य पद्धतीने बाण सोडावा. हे पुण्यशाली, दृष्टी आणि मुठ एकसंध करून लक्ष्य भेदावे; बाण सोडल्यानंतर मागील हात झपाट्याने मागे फेकावा. ही 'छेदण्याची' (काटून टाकण्याची) पद्धत आहे, जी द्विजांनी जाणून घ्यावी; धनुर्धारीने मनगटाचा खालचा भाग खाली खेचावा. वरच्या दिशेने सोडताना मध्यभागीच लक्ष्य साधावे; हेच धनुर्विद्येतील श्रेष्ठ आणि उत्कृष्ट समजले जाते. सर्वात लांब बाण बारा मुठींचा, मध्यम अकरा मुठींचा, आणि सर्वात लहान दहा मुठींचा असावा. चार हातांचे धनुष्य उत्कृष्ट, साडेतीन हातांचे मध्यम, आणि तीन हातांचे धनुष्य पायदळ सैनिकांसाठी योग्य मानले जाते. आग्नी म्हणतो—हे द्विजा, धनुष्य पूर्णपणे ओढून, मांसल आणि गदायुक्त अस्त्रांनी ते नीट स्वच्छ करून, यज्ञभूमीत स्थापित करावे. मग, बाण घेतल्यावर, एकाग्रचित्ताने उजव्या हाताची कवचपट्टी घट्ट बांधावी. मन विचलित असले तरीही बाण नीट लावावा आणि उजव्या हाताने बाण भातातून काढावा. बाणाच्या मध्यभागी धरून त्याला आधार द्यावा; डाव्या हाताने कवच पकडावे आणि तिथून धनुष्य ओढावे. मन स्थिर ठेवून, बाणाच्या पिसाला प्रत्यंचेवर ठेवावे, सिंहाच्या कानासारख्या ग्रीपने घट्ट दाबावे. बाणाचा टोक डाव्या कानाजवळ ठेवावा आणि रंगीत भाग मध्यम आणि डाव्या बोटांनी पकडावा. लक्ष्यावर मन केंद्रित करून, योग्य ग्रीपने, शरीराच्या उजव्या बाजूने बाण सोडावा. कपाळाच्या मध्यभागी बाण ठेवून, ओढून सोडावा, जेणेकरून अर्धचंद्र चिन्ह सोळा बोटे दूर राहील. बाण सोडल्यानंतर, 'मशाल पद्धतीने' मध्यम बोटाने पुन्हा पुन्हा त्यावर नियंत्रण ठेवावे. भात्यातून डोळ्याच्या पातळीवरील लक्ष्यावर, तसेच उजवीकडच्या चौकोनी लक्ष्यावर बाण मारावा; प्रारंभिक बिंदूवर उभे राहून चौकोनी लक्ष्य भेदण्याचा सराव करावा. नंतर, धारदार, वळलेली, दूर गेलेली, तसेच नीच, उच्च आणि हालचाल करणारी अशी सर्व लक्ष्ये झपाट्याने भेदण्याचा सराव करावा. भेदायच्या जागी, धनुष्य हाताच्या बळावर भात्यातून काढावे आणि कठीण लक्ष्यांसमोर विविध कौशल्य दाखवून त्यांना धाक दाखवावा. जे लक्ष्य भेदले जाते, त्यात 'स्थिर' अशी दोन, 'कठीण' अशी दोन, आणि 'विविध व कठीण' अशी दोन लक्ष्ये असतात. यातील स्थिरात नीच किंवा धारदार लक्ष्य नाही; नीच लक्ष्य कठीण मानले जाते, तसेच उच्च लक्ष्यही. डोक्याच्या आणि शरीराच्या मध्यभागीचे लक्ष्य 'विविध व कठीण' असे म्हणतात; अशा प्रकारे, उजवा आणि दुसरा (डावा) हात वापरून लक्ष्यांची विभागणी करावी. जो वीर प्रथम लक्ष्य भेदतो, त्याने वर चढावे, मग इतरांनी; हीच प्रथा आहे, ज्याचा सराव करणाऱ्यांनी अनुभव घेतला आहे. त्या लक्ष्याला अधिक फिरवावे सांगितले आहे; तिथे पिसांनी युक्त बाणाने निशाण लावावे. जे काही फिरते, हलते किंवा अत्यंत स्थिर आहे, त्यावर सर्व बाजूंनी प्रहार, छेद, कपात किंवा बाधा करावी. जो कृती आणि सरावाची पद्धत जाणतो, त्याने या नियमाने वागावे; मन, दृष्टी आणि लक्ष यांचा योग साधून, धनुर्धारीने संयम जिंकावा. आग्नी पुढे सांगतो—ज्याने हात, मन आणि दृष्टीवर प्रभुत्व मिळवले आहे, आणि जो खचितच लक्ष्य भेदतो, त्याने मग वाहनावर चढावे. फास दहा हातांचा, गोल, आणि हाताच्या टोकाशी असावा; तो कापूस, मुंज, भांग, आणि सोन्याच्या किंवा कवचाच्या मजबूत दोऱ्यांनी विणावा. इतर बलवानांसाठी तो व्यवस्थित गुंडाळावा; बुद्धिमानाने तो फास तीस पट लांब, नीट वळवून तयार करावा. शिक्षकाने त्याचे स्थान रंगभूमीत तयार करावे; डाव्या हाताने पकडून, उजव्या हाताने उचलावे. फास वर्तुळाकार करून, डोक्यावर एकदा फिरवावा आणि मग चपळतेने कातडीच्या कवचात असलेल्या मनुष्यावर टाकावा. उडी मारताना, झेप घेताना किंवा फिरताना, योग्य पद्धतीने कौशल्याने तो वापरावा. नियमाप्रमाणे विजय मिळवून, बांधणी करावी; कंबरेला बांधून, तलवार डाव्या बाजूला लटकवावी. डाव्या हाताने घट्ट पकडून, उजव्या हाताने बाहेर काढावे; तो सहा बोटांचा घेराचा आणि सात हात उंच असावा. लोखंडी सळया आणि विविध कवच अर्ध्या हाताच्या अंतरावर, तसेच सम, तिरके आणि उंच अशा स्थितीत ठेवाव्यात. हे कसे योग्य रीतीने वापरावे, ते मी विस्ताराने सांगतो: नवीन, मजबूत ढाल व धनुष्य अंगावर धारण करावे. उजव्या हातात नवीन गदा घेऊन, ती उंचावून, जोरात प्रहार करावा; याने शत्रूचा नाश निश्चित होतो. मग दोन्ही हातांनी ती त्याच्यावर आणावी; हे सहज करता येईल, आणि वधात यश मिळेल. आग्नी पुढे सांगतो—गोल फिरवणे, प्रहार करणे, उडी मारणे, झेप घेणे, धावणे, झडप घालणे, वरून आक्रमण करणे, गरुडासारखी झेप घेणे आणि गोंधळ घालणे—या सर्व युद्धकौशल्यांचा अभ्यास करावा. अशा प्रकारे, हे धनुर्विद्येचे, अस्त्रविद्येचे आणि युद्धकलेचे गूढ, शास्त्रीय आणि पवित्र शिक्षण आहे, जे भक्त, वीर आणि शिष्यांनी श्रद्धेने आत्मसात करावे.