अग्निपुराणम्

अग्निदेव वसिष्ठांना सांगतात, “मी आता हरिच्या मत्स्यावताराची कथा सांगतो, ऐका. भगवंत अवतार घेतात ते दुष्टांचा नाश आणि सज्जनांचे रक्षण करण्यासाठी.” मागील कल्पाच्या शेवटी, ब्रह्माचा अल्पकालीन प्रलय आला. त्या वेळी, भूरलोकापासून सुरू होणारे सर्व लोक सागराच्या पुराने व्यापले गेले. त्या काळात, विवस्वताचा पुत्र मनु, भोग आणि मोक्षासाठी कठोर तप करत होता. एकदा तो कृतमाला नदीत पाणी अर्पण करत असताना, त्याच्या हातातील पाण्यात एक लहान मासा दिसला. तो मासा पाण्यात परत सोडायला मनु लागला, तेव्हा तो मासा म्हणाला, “माझा त्याग करू नकोस, श्रेष्ठ पुरुषा. मला आज मगरांसारख्या जलचरांचा भयंकर भय आहे.” हे ऐकून मनुने त्या माशाला एका मडक्यात ठेवले. पण तो मासा झपाट्याने वाढू लागला आणि पुन्हा म्हणाला, “मला याहून मोठी जागा दे.” मनुने त्याला मोठ्या घड्यात ठेवले. तिथेही तो वाढत गेला आणि पुन्हा म्हणाला, “राजा, मला अजून मोठ्या जागेत ठेव.” मग मनुने त्याला एका तलावात सोडले. तिथेही तो तलावाच्या आकाराएवढा वाढला. पुन्हा मोठ्या जागेची मागणी केली म्हणून मनुने त्याला अखेर समुद्रात सोडले. क्षणातच तो मासा लाखो योजन लांबीच्या आकाराचा झाला. हे अद्भुत दृश्य पाहून मनु आश्चर्यचकित झाला आणि म्हणाला, “तुम्ही कोण? हे नारायण, नक्कीच तुम्ही विष्णुच आहात. हे जनार्दना, आपल्या मायेमुळे मला का मोहात पाडता? मी तुम्हाला नमस्कार करतो.” मनुच्या या वचनावर मासा म्हणाला, “मी या जगाच्या कल्याणासाठी, दुष्टांचा नाश करण्यासाठी अवतरलो आहे. सातव्या दिवशी समुद्र साऱ्या पृथ्वीवर पसरून महाप्रलय येईल. तेव्हा एक नाव येईल. तू सर्व बीजं आणि आवश्यक वस्तू गोळा कर. सात ऋषींसह त्या नावेत प्रवेश कर. मी येईन तेव्हा, माझ्या शिंगाला एक मोठं सर्प बांध आणि नाव त्याला बांध.” असं सांगून तो मासा अदृश्य झाला. मनुने ठरलेल्या वेळेची वाट पाहिली. जेव्हा समुद्र फुगून पृथ्वी व्यापली, तेव्हा मनु नावेत चढला. त्या वेळी एकच शिंग असलेला, सुवर्णवर्णाचा, लाखो योजन लांबीचा तो मास्याचा अवतार प्रकट झाला. त्याच्या शिंगाला दोरी बांधली गेली होती. ह्या अवताराला ‘मत्स्य पुराण’ म्हणतात. मनुने त्या पापनाशक माशाची स्तुती केली आणि त्याच्याकडून हयग्रीव नावाच्या दैत्याने चोरलेली वेदांची कथा ऐकली. केशवाने त्या दैत्याचा वध केला आणि वेदांचे रक्षण केले. नवीन कल्पाच्या सुरुवातीला, हरिने वराह आणि मग कूर्म अवतार घेतले. पुढे अग्निदेव सांगतात, “आता मी वराहावताराची कथा सांगतो. हिरण्याक्ष नावाचा असुरांचा राजा, देवांना जिंकून स्वर्गात उभा राहिला. तेव्हा देवांनी विष्णूची स्तुती केली. विष्णूने यज्ञमूर्ती वराहरूप धारण केले. त्याने त्या दैत्याचा व दैत्यांचा काटा असलेल्या असुरांचा वध केला.” धर्म आणि इतर देवांचे रक्षण करून, हरी अदृश्य झाला. हिरण्याक्षाचा भाऊ होता हिरण्यकशिपू. त्याने देवांच्या यज्ञातील भाग हिसकावला आणि सर्व देवांवर सत्ता गाजवू लागला. तेव्हा विष्णूने नरसिंह रूप धारण करून, देवांसह त्याचा वध केला. नरसिंहाच्या स्तुतीने देवांनी आपली जुनी पदे पुन्हा मिळवली. प्राचीन काळी देव आणि असुरांमध्ये युद्ध झाले. त्या युद्धात बळी आणि इतर असुरांनी देवांचा पराभव केला. पराजित होऊन, स्वर्गातून खाली पडलेले देव हरीकडे शरण गेले. देवांच्या कल्याणासाठी, अदिती आणि कश्यप यांनी मायारहित शरीर देऊन विष्णूला अवतार दिला. त्यांनी विष्णूची स्तुती केली आणि तो वामन रूप धारण करून अदितीच्या यज्ञात गेला. राजा बळीच्या दाराशी वामनाने वेदपठण केले. वामनाचे वेदपठण ऐकून, बळीने, शुकरांनी मनाई केली असतानाही, “तुला जे हवे ते माग,” असे सांगितले. वामन म्हणाला, “माझ्या गुरुंसाठी फक्त तीन पावले जमीन दे.” बळीने मान्य केले. त्याच्या हातात पाणी ओतताच, वामन लहानपण सोडून विशाल झाला आणि तीन पावलांत पृथ्वी, आकाश आणि स्वर्ग व्यापले. बळीला सुतल लोकात पाठवले आणि ती भूमी इंद्राला दिली. इंद्राने देवांसह हरिची स्तुती केली आणि पुन्हा आनंदात लोकांचा स्वामी झाला. पुढे अग्निदेव सांगतात, “मी आता परशुरामावतार सांगतो. क्षत्रियांचा अभिमान वाढला तेव्हा पृथ्वीचा भार हलका करण्यासाठी हरि अवतरला. देव, ब्राह्मण आणि इतरांचे रक्षण करण्यासाठी तो जमदग्नी व रेणुका यांचा पुत्र भृगुवंशीय राम म्हणून जन्मला. त्याला शस्त्रविद्येत प्रावीण्य होते. दत्तात्रेयांच्या कृपेने कर्तवीर्यार्जुनाला हजार हात मिळाले आणि तो पृथ्वीचा सम्राट झाला. एकदा तो शिकार करत असताना, जमदग्नी ऋषींनी त्याला वनात आमंत्रित केले. कामधेनूच्या सामर्थ्याने, राजा आणि त्याच्या सैन्याचे भोजन झाले. राजाने कामधेनू मागितली, पण नकार मिळाल्यावर त्याने तिला बळाने नेले. तेव्हा रामाने त्याचे शिर धडावेगळे केले आणि गायीला परत आश्रमात आणले. पण कर्तवीर्याचा पुत्र जमदग्नी ऋषींचा वध करतो. राम वनात असताना हे शत्रुत्वाने घडते. राम परत आल्यावर वडिलांचा मृत्यू पाहून त्याला प्रचंड संताप येतो. त्याने पृथ्वीवरून क्षत्रियांचा तीन वेळा सातदा नाश केला. कुरुक्षेत्रात पाच यज्ञकुंडे बांधून पूर्वजांचे तर्पण केले. पृथ्वी कश्यपाला दान दिली आणि तो महेंद्र पर्वतावर स्थिर झाला. कूर्म, वराह, नरसिंह आणि वामन हे अवतारही झाले. रामाचा अवतार ऐकणाऱ्याला स्वर्गसुख प्राप्त होते. अग्निदेव पुढे म्हणतात, “मी नारदांनी पूर्वी सांगितलेले आणि वाल्मीकींनी गायलेले रामायण सांगतो, जे भोग आणि मोक्ष दोन्ही देते. नारद सांगतात: विष्णूपासून ब्रह्मा उत्पन्न झाले; ब्रह्मापासून मरीची; मरीचीपासून कश्यप; कश्यपापासून सूर्य; सूर्यापासून विवस्वतपुत्र मनु; मनुपासून इक्ष्वाकु; इक्ष्वाकुच्या वंशात ककुत्स्थ; ककुत्स्थापासून रघु; रघुपासून अजा; आणि मग दशरथ.” अशा प्रकारे या दिव्य अवतारांच्या अद्भुत आणि पुण्यदायी कथा अग्निदेवांनी सांगितल्या.