एकदा, साधकाने आपल्या अंतःकरणात त्या परमेश्वराची स्थापना केली आणि मनाच्या साह्याने त्याचे सर्वत्र व्यापलेपण जाणले, की त्याच्यामध्ये एकशे आठ विश्वे सामावलेली आहेत, हे ओळखले पाहिजे. तोच परमेश्वर कपाळ, अज, बुद्ध, वज्रदेह, प्रमर्दन, विभूती, अव्यय, शास्ता, पिनाकी आणि देवांचा अधिपती आहे. तो अग्नी, रुद्र, होताशी, पिंगळ, खादक, हर, ज्वलन, दहन, बभ्रू, भस्मांतक, क्षपांतक अशा विविध रूपांतही आहे. यमाच्या मृत्युला हरण करणारा, धाता, विधाता, कार्यरंजक, काळ, धर्म-अधर्म, संयोग आणि वियोग करणारा, हेही त्याचेच रूप आहे. तो नैरृत, मरण, हंता, भयंकर डोळ्यांचा, भीतीदायक, उर्ध्वांशक, विरूपाक्ष, धुरकट लाल दातांचा आहे. बल, अतिबल, पाशहस्त, महाबल, श्वेत, जयभद्र, दीर्घबाहू आणि जलाचा अंत करणारा तोच आहे. वडवस्या आणि भीम हेही त्याच्याच रूपात आहेत; हे दहा वरुण मानले जातात—वेगवान, प्रकाशमान, वाऱ्यासारखा वेग, सूक्ष्म, तीक्ष्ण, आणि क्षपांतक. तो पंचांतक, पंचशिख, कपर्दी, मेघावर आरूढ, जटामुकुटधारी आणि विविध रत्नांनी अलंकृत आहे. तोच धनाचा स्वामी, सुंदर, भाग्यशाली, कोमल देहाचा, कृपादाता, तेजस्वी, समृद्ध, विविध रूप धारण करणारा आणि आणखी दहा नावांनी ओळखला जातो. तो विद्याधर, ज्ञानवाहक, सर्वज्ञ, वेदज्ञ, मातृसुलभ आचरण असणारा, पिंगळ डोळ्यांचा, प्राण्यांचा रक्षक आणि नैवेद्य प्रिय आहे. सर्व ज्ञानाचा दाता, सुख-दुःखाचा हरण करणारा—अशा दहा नावांनी—अनंत, रक्षक, दृढ, आणि पाताळाचा अधिपती आहे. तो वृष, वृषधर, बलवान, भक्षक, सर्वदिशांना सामोरा जाणारा, लोहित—हे दहा रुद्र सर्पांमध्ये प्रतिष्ठित आहेत. तो शंभू, विभू, गणांचा प्रमुख, त्रिनेत्र, देवांनी पूज्य, संहार, क्रीडा, लाभ, साधक, विवेकी आहे. तो भक्षक, माया, काळ, अग्नी, रुद्र, हाटक, कूष्मांड, सत्य, ब्रह्मा, आणि सातवा विष्णु—हे आठ रुद्र, रुद्रसहित, पात्रात प्रतिष्ठित आहेत; त्यांची आणि त्या विश्वांची नावे आठवावीत. तो भव, उद्भव, सर्वजीव, सर्वांना सुख देणारा, सर्वत्र व्यापलेपणाचा कर्ता, ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र यांनी पूजला गेलेला आहे. हा परमेश्वर, प्राचीन, ओंकारस्वरूप, साक्षी, रुद्रांचा अंत करणारा, पतंग, नाद, सूक्ष्म, शिव, सर्व, सर्वांचा दाता, सर्वत्र व्यापणारा, ब्रह्मा-विष्णु-रुद्रांचा कर्ता आहे; शिवाला ओंकाराने नमस्कार, पुन्हा पुन्हा नमस्कार. ही त्याची अठ्ठावीस चरणे—आकाशात व्यापलेली, मनात लपलेली, त्वरित हृदयात, त्रिनेत्री—हीच आठाक्षरी मंत्र म्हणून ओळखली जाते. या प्रक्रियेचा बीजाक्षर ‘म’ आहे; इडा आणि पिंगला नावाच्या नाड्या, प्राण आणि अपान हे प्राणवायू, आणि गंध व स्पर्श हे इंद्रिय आहेत. पाच गुणांमध्ये गंध हा विषय मानला जातो; पृथ्वी तत्त्व हे पिवळ्या चौकोनात, वज्रचिन्हाने चिन्हांकित केलेले आहे. त्याचा विस्तार शंभर कोटी योजनांचा सांगितला गेला आहे; त्यात चौदा गर्भ समजावेत. पहिला गर्भ सर्व देवांचा—मनु वगैरे—आहे; पशु, पक्षी, चतुष्पाद आणि सर्प हे चार प्रकार आहेत. पाचवा गर्भ सर्व स्थावरांचा; सहावा गर्भ मानवेतर—पिशाच, राक्षस, यक्ष, गंधर्व, इंद्राचा—आहे. आठवा गर्भ सौम्य, प्राणांचा अधिपती, ब्रह्माचा मानला जातो; हे आठ पृथ्वी तत्त्वाच्या क्षेत्रात समजले जातात. संहार हा प्रकृती व बुद्धीमध्ये असतो; भोग, ब्रह्मा, कारण, आणि मग जागृतावस्था, विश्व इत्यादींमध्ये. मग साधकाने, या सर्वांचा अंत मनात धारण करून, स्वतःच्या मंत्राने—‘ॐ हां ह्रूं हां, सूत्रांच्या समाप्तीसाठी, हूं फट; मग ॐ हां हां, सूत्रांच्या समाप्तीसाठी, स्वाहा’—हत्तीच्या अंकुशाच्या मुद्रेने श्वास आत घेत, ‘ॐ ह्रूं ह्रां ह्रूं, सूत्रांच्या समाप्तीसाठी, हूं फट’—संहाराच्या मुद्रेने खालील ठिकाणाहून कुम्भकाने घेऊन, ‘ॐ ॐ ह्रं हां, सूत्रांच्या समाप्तीसाठी, नमः’—उद्भवाच्या मुद्रेने रेचकात ठेवून, ‘ॐ हां, सूत्रांच्या समाप्तीसाठी, नमः’—अर्घ्य अर्पण करून, शुद्धी करून, शेवटी स्वाहा म्हणत, उपस्थितीसाठी तीन आणि तृप्तीसाठी तीन होम अर्पण करावेत; ‘ॐ हां ब्रह्मणो नमः’ म्हणत ब्रह्माचा आवाहन, पूजा आणि स्वाहा म्हणत तृप्ती करावी. हे ब्रह्मा, या क्षेत्रात मी साधकाला मोक्षासाठी दीक्षा देतो. मग, कृपापूर्वक विधीची माहिती द्यावी; नंतर रक्षण करणारी देवी वागीश्वरीचे हृदयात आवाहन करावे. ती सहगुणयुक्त आहे: इच्छा, ज्ञान, क्रिया—हे सर्व एकाच कारणात; अशा प्रकारे देवीची पूजा व तृप्ती करावी. वागीश्वरी ही सर्व गर्भांत खळबळ निर्माण करणारी कारण आहे; येथे हृदयपात्र व बीजाक्षरासह, ‘हूं फट’ने समाप्त होणारा मंत्र वापरावा. साधकाने तिच्या हृदयावर प्रहार करावा; विधीमध्ये निपुण असलेला साधक प्रवेश करतो; मग शिष्याचे चैतन्य हृदयात अग्निच्या ठिणगीसारखे प्रकट होते. संहारस्थितीत स्थित, बंधनांनी बांधलेले, ज्येष्ठाच्या नियमानुसार विभागावे: ‘ॐ हां हूं हः हूं फट; ॐ हं स्वाहा’—मग श्वास घेताना हत्तीच्या अंकुशाच्या मुद्रेने. मग, स्वतःच्या मंत्राने आत घेत, स्वतःमध्ये एकत्र करावे: ‘ॐ हां ह्रूं हां, आत्म्याला नमः.’ रेचकाने पालकांचे आणि चैतन्याचे एकत्रीकरण ध्यान करावे. ब्रह्मा वगैरे क्षेत्रांचा त्याग करत, साधकाला शिवाच्या धामात नेले पाहिजे; गर्भधारणेसाठी सर्व गर्भांत एकाच वेळी प्रवेश करावा. डाव्या हाताच्या उद्भव मुद्रेने वागीश्वरीच्या गर्भात टाकावे: ‘ॐ हां हां हां, आत्म्याला नमः.’ तसेच पूजा करावी, आणि पाच प्रकारे तृप्ती द्यावी. इतर सर्व गर्भांत, हृदयात शरीरशुद्धी करावी; येथे पुरुष निर्मितीसाठी विधी नाही, कारण स्त्री शरीरही उत्पन्न होऊ शकते. किंवा शिरोभरण, किंवा इतर दिव्य अवयवांची रचना शरीरासाठी करावी; जन्म शिरोभागाने घडावा, सर्व देहधारकांना टाळून. त्याचप्रमाणे, त्यांच्या क्षेत्राचे शिवाक्षराने ध्यान करावे; भोगाचे कवचमंत्राने, आणि शस्त्राच्या रूपात विषयाच्या स्वरूपाने. मोहाच्या स्वरूपाचे, त्याच्या अभेद्यतेचे, आणि संहारावस्थेचे ध्यान करावे; शिवाच्या कृपेने, नद्यांची शुद्धी आणि तत्वांचे विवेक हृदयात साधावा. मोहामुळे उत्पन्न झालेले मल, कर्म इत्यादींच्या बंधनांच्या निवारणासाठी, गर्भधारणेपासून प्रारंभ करून, पाच-पाच अर्पणांची पाच संचांनी पूजा करावी. अशा प्रकारे हृदयशुद्धी केल्यावर, शंभर होम अर्पण करावेत; मलशक्तीचे संयमन करून, बंधनापासून वेगळेपणा साधावा. शस्त्रस्वरूप ‘स्वाहा’ने संपणाऱ्या मंत्राने, पाच-पाच अर्पणांचे पाच संच करावेत; मोहासह संपणाऱ्या बंधनासाठी, शस्त्र मंत्र सात वेळा जपावा. अशा प्रकारे, साधकाने परमेश्वराच्या विविध रूपांचे, विश्वांचे, तत्त्वांचे, आणि अंतःकरणातील प्रक्रियांचे ध्यान करीत, विधीपूर्वक आत्मशुद्धी, बंधनमुक्ती आणि मोक्षाचा मार्ग साधावा.