सन्माननीय श्रोतेहो, आता मी आपल्याला अग्निपुराणातील या पवित्र श्लोकांचे सार, त्यांच्या क्रमाने, एक सुसंगत आणि भावपूर्ण कथा स्वरूपात सांगतो. मानवाच्या शरीरात पाच कर्मेंद्रिये आहेत—पाय, गुदद्वार, हात, वाणी आणि जननेंद्रिय. यानंतर पाच महाभूतांची माहिती ऐका: आकाश, वायू, अग्नी, जल आणि पृथ्वी—यांच्यामुळे हे स्थूल शरीर निर्माण होते, जे सर्वांचे आधार आहे. शरीरातील प्राणतत्त्व 'भ' या अक्षराने दर्शविले जाते आणि ते जीवाशी जोडलेले असते. 'ब' हे अक्षर बुद्धीचे तत्त्व म्हणून हृदयात स्थापित करावे. त्याचप्रमाणे, 'फ' हे अहंकाराचे तत्त्व आहे, ते देखील योग्य स्थळी ठेवावे. 'प' हे मनाचे तत्त्व आहे, ते इच्छेपासून उत्पन्न होते. 'न' हे सूक्ष्म शब्दाचे तत्त्व आहे, ते डोक्यावर ठेवावे; 'ध' हे स्पर्शाचे तत्त्व आहे, ते तोंडाच्या भागी ठेवावे. 'द' हे रूपाचे तत्त्व हृदयात स्थापित करावे; 'थ' हे रसाचे तत्त्व पोटाच्या भागी ठेवावे. 'त' हे गंधाचे तत्त्व मांड्यांमध्ये ठेवावे; 'ण' हे कानात, 'ढ' हे त्वचेवर ठेवावे. 'ड' डोळ्यांत, 'ठ' जिभेवर, 'ट' नाकात, आणि 'ञ' वाणीत ठेवावे. 'झ' हे हातांत, 'ज' पायांत, 'छ' गुदद्वारी, आणि 'च' जननेंद्रियात ठेवावे. पृथ्वीचे तत्त्व 'ङ' पायांत, 'घ' पोटात, आणि अग्नीचे तत्त्व 'ग' हृदयात ठेवावे. वायूचे तत्त्व 'ख' नाकात ठेवावे, आणि आकाशाचे तत्त्व 'क' डोक्यावर नेहमीच ठेवावे. 'य' हे सूर्यदेवताचे तत्त्व आहे, ते हृदयकमळात ठेवावे; तेथून बहात्तर हजार नाड्या उद्भवतात. 'म' हे सोळा भागांनी युक्त असून, त्याच्या मध्यभागी साधकाने अग्निचक्र, म्हणजे अग्नीचा बिंदू ध्यानात घ्यावा. तेथे, श्रेष्ठ देवतांनी 'ह' हे अक्षर आणि परम ओंकार 'ॐ' यांसह, 'आं'—परम तत्त्वासाठी, 'आं'—पुरुषतत्त्वासाठी नमस्कार करावा. 'ॐ वां'—मनाच्या लयासाठी, 'ॐ वां'—विश्वतत्त्वासाठी, 'ॐ वा'—सर्व तत्त्वांसाठी नमस्कार. हेच पाच शक्ती आहेत. पहिली शक्ती उभे राहण्यास, दुसरी बसण्यास, तिसरी झोपण्यासाठी, आणि चौथी पिण्याच्या क्रियांसाठी उपयुक्त आहे. ग्रात्यर्चा विधीच्या पाचव्या दिवशी, पाच उपनिषदांची आठवण करावी; मध्यभागी 'हुं' हे अक्षर ठेवून, हरीचे मंत्रस्वरूप ध्यान करावे. जिथे प्रतिमा स्थापायची असेल, तिथे मुख्य बीजमंत्र ठेवावा—'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' हा मूलमंत्र आहे. मग डोके, नाक, कपाळ, तोंड, घसा आणि हृदय—याप्रमाणे केशवाचे डोक्यावर, नारायणाचे तोंडावर, माधवाचे गळ्यावर, गोविंदाचे दोन्ही हातांवर, आणि विष्णूचे हृदयात स्थान करावे. मधुसूदन पाठीवर, वामन पोटावर, त्रिविक्रम कंबरेवर, आणि श्रीधर मांड्यांवर स्थापित करावेत. हृषीकेश उजव्या बाजूला, पद्मनाभ टाचांवर, दामोदर पायांवर—ही सहा अंगस्थाने आहेत, जी हृदयापासून सुरू होतात. ही आद्य मूर्ती स्थापनेची सामान्य पद्धत सांगितली आहे, किंवा ज्या कोणत्याही देवतेची प्रतिष्ठा करायची असेल, त्या देवतेच्या विशेष मूलमंत्राने प्राणप्रतिष्ठा करावी. त्या मूर्तीच्या नावाचा पहिला अक्षर घेऊन, बारा स्वरांनी विभागून, हृदय आणि इतर दहा अंगांवर तो स्थापित करावा. जसे देवतेमध्ये, तसेच शरीरातही तत्त्वे विभागावीत; कमळचक्रात, सुगंध आणि इतर उपचारांनी विष्णूची पूजा करावी. पूर्वीप्रमाणे, आसन, त्याची अंगे व सेवकांसह ध्यान करावे; त्या सभोवती शुभ, बारा शलाकांचा चक्र ध्यानात घ्यावे. तीन नाभी असलेले, दोन कडे आणि शलाका असलेले चक्र, त्याच्या मागील भागी पंचमहाभूतांची स्थापना करावी. सूर्याच्या किरणांच्या टोकांवर, बारा भागांत सूर्यपूजन करावे; त्याच ठिकाणी, सोळा कलांनी युक्त चंद्राचे ध्यान करावे. श्रेष्ठ गुरूने नाभीमध्ये त्रैगुण्य बळाचे ध्यान करावे, आणि बारा पाकळींच्या कमळाच्या मध्यभागी ध्यान करावे. त्याच्या केंद्रस्थानी, गुरूने पुरुषशक्तीचे ध्यान करून पूजन करावे, आणि प्रतिमेत हरीची प्रतिष्ठा करून, तेथील देवतांची पूजा करावी. सुगंध, फुले इत्यादींनी, योग्य क्रमाने, अंग व वेदिकांसह, बारा अक्षरी बीजमंत्रांनी केशव व इतरांची पूजा करावी. बारा शलाका असलेल्या मंडलात, लोकपालांची व इतरांची पूजा करावी; मग प्रतिमेची सुवास, फुले इत्यादींनी पूजा करावी. पौरुषसूक्त व श्रीसूक्ताने पादपीठाची पूजा करावी; आदिमूलापासून, वैष्णव अग्नी पाच प्रकारांनी प्रकट करावा. वैष्णव मंत्रांनी अग्नीत आहुती देऊन, शांतीजल विधी करावा; ते पाणी प्रतिमेच्या शिखरावर शिंपडून, अग्नी आणण्याची क्रिया करावी. दक्षिण वेदिकेतून अग्नी आणताना म्हणावे, "अग्नी अर्पण केला आहे"; पूर्वी, वेदिकेतून अग्नी आणताना म्हणावे, "आम्ही अग्नीला आमंत्रित करतो." उत्तरेस अग्नी आणताना, "आम्ही अग्नीला आमंत्रित करतो" असे म्हणावे; या अग्नी आणण्यात, मंत्र म्हणतो, "हे अग्नी, तूच अग्नी म्हणून ओळखला जातोस." प्रत्येक वेदिकेत, हजार आठ पलाशकाष्ठांची आहुती द्यावी, आणि तद्वतच तांदूळ व इतर धान्ये वैदिक मंत्रांनी अर्पण करावी. व्याहृती आणि मूलमंत्रांनी तिळमिश्रित तुपाची आहुती द्यावी; मग तिघात (गोड पदार्थ) शांतीहवन करावे. बारा पवित्र मंत्रांनी पाय, नाभी, हृदय आणि डोके स्पर्श करावे; तुप, दही आणि दूध अर्पण करून, पुन्हा डोक्याचा स्पर्श करावा. अशा प्रकारे, हे सर्व विधी, मंत्र, तत्त्वांची स्थापना आणि पूजन, परमेश्वराच्या प्रतिमेत प्राणप्रतिष्ठेचे पवित्र रहस्य या श्लोकांतून प्रकट होते.