आता मी तुम्हाला ऋषींच्या वचनांनुसार शिवलिंग आणि त्याच्या स्थापनेचे गूढ, तसेच प्रतिमांच्या आधाराचा आणि पूजनविधीचा विस्ताराने सांगतो. शिवलिंगाची रचना करताना प्रथम त्याची मापे ठरवावी लागतात. चौदा हजार चौदा शंभर इतकी लांबी, आठ अंगुळ रुंदी आणि नऊ हस्तांची गर्भगुहा असावी. या मापांमध्ये अर्ध्या आणि चौथ्या कोपऱ्यांची गणना करावी, कोपऱ्यांमध्ये धागे घालावे, आणि मध्यभागी रुंदी ठेवून, तीन धागे मध्यभागी ठेवावेत. लिंगाच्या वरच्या भागाचे विभाजन केले असता, ते आठ बाजूंनी असते, तर शिवाचा भाग दोनपट आठ बाजूंनी असतो. लिंगाच्या पायापासून टोकापर्यंत ब्रह्माचा भाग असतो, आणि नाभीच्या आत विष्णूचा वास असतो. सर्व प्राण्यांचा अधिपती, जो अंधाराच्या पलीकडे आहे, तो सगुण आणि निर्गुण दोन्ही स्वरूपात विद्यमान आहे. पाच चिन्हांच्या मांडणीत, त्याचे शिर गोलाकार सांगितले आहे. हे शिर कधी छत्रासारखे, कधी कोंबड्याच्या आकाराचे, तर कधी अर्धचंद्रासारखे असू शकते. प्रत्येक प्रकाराला चार भेद आहेत आणि त्यातून इच्छित फल मिळते. लिंगाच्या शिराचा विस्तार योग्य प्रमाणात करावा. पुढचा भाग रुंदी आणि उंचीप्रमाणे चार भागांत विभागावा. तेथे चार धागे त्यांच्या भागानुसार वापरावेत; एका भागाने कमळ, तर वगळल्यास विस्तीर्ण असे नाव मिळते. तीन भागांनी श्रीवत्स तयार होतो, शत्रूच्या भागाचा त्याग केल्यास फाटलेला भाग म्हणतात. सर्व प्रकारांमध्ये, सर्व बाजूंनी सम असलेले शिर उत्तम, आणि कोंबड्याच्या आकाराचे दैवी मानले जाते. चार भागांच्या लिंगात दोन भाग वगळल्यास शिर टिनासारखे म्हटले जाते; आद्य स्वरूपासाठी शिर अर्धचंद्रासारखे समजावे. शेवटच्या भागातील अंश, जोड्या अंशांनी, एका दिवसात अमर चिन्ह तयार होते; पूर्णचंद्र, अर्धचंद्र, आणि कमळ क्रमाने दोन किंवा तीन भागांच्या गमावण्याने उत्पन्न होतात. आता मी शुभ लिंग सांगतो, ज्याला चार, तीन किंवा एक तोंड असू शकते. पूजेसाठीचा भाग माणसांसाठी, अग्नी व पायांसाठी सांगितल्याप्रमाणे करावा. पूर्वीप्रमाणे सूर्यसारखा आकार बाजूला ठेवून, सहा स्थिती तयार कराव्यात; मग शिराची उंची, कपाळ व नाक तयार करावे. चेहरा, हनुवटी, मान, तसेच हात आणि डोळ्यांचे भाग तयार करावेत; हात कळीसारखे, प्रतिमेच्या मापानुसार असावेत. चेहरा सम प्रमाणात, रुंदीच्या आठव्या भागात बनवावा. मी चार तोंडांचे वर्णन केले, आता तीन तोंडांचे ऐका. त्यात कान आणि पाय अधिक उठावदार असतात; कपाळ व इतर वैशिष्ट्ये दर्शवावीत, दोन हात चार भागांत, पाचवा भाग वगळावा. तोंडांची उत्पत्ती रुंदीच्या आठव्या भागाने होते; एक तोंड असलेले लिंगही तसेच करावे, आणि पूर्व दिशेस सौम्य डोळे असावेत. कपाळ, नाक, तोंड, मान तयार करावीत; हात पाचव्या भागाने बनवावे, किंवा हात नसतील तर वगळावेत. तोंडांची उत्पत्ती रुंदीच्या सहाव्या भागाने योग्य आहे; सर्व तोंड असलेल्या लिंगांसाठी टिन किंवा कोंबड्याचा आकार सांगितलेला आहे. आता भगवंत सांगतात, प्रतिमांच्या पादपीठाचा विस्तार. पादपीठाची लांबी प्रतिमेइतकी, रुंदी अर्धी असावी. त्याची उंची लांबीच्या अर्ध्याइतकी, किंवा फार रुंद असेल तर तृतीयांश असावी; कमरबंध तिसऱ्या भागाने करावा. गर्भगुहा तशी मोजावी, किंचित उत्तर दिशेस झुकलेली; जलवाहिनी रुंदीच्या चौथ्या भागाने असावी. पायथ्याची रुंदी समान ठेवावी, विस्तार त्याच्या अर्ध्याइतका; जलवाहिनी विस्ताराच्या तिसऱ्या भागाने करावी. प्रक्षेपण पूर्वीप्रमाणे, सोळा प्रमाणाने करावे; खालचा भाग सहा, गळा दोन भाग, आणि कंठ तीन भागांचा बनवावा. उर्वरित भाग वेगवेगळे तयार करावेत, तसेच पायथ्य व बाहेरचा मार्ग; हा पट्टा आणि पादपीठ सर्व प्रतिमांसाठी समान आहे. प्रतिमेचा दरवाजा मंदिराच्या दरवाजाच्या मापानुसार असावा; प्रतिमेचा प्रभामंडल हत्ती व व्यालांनी अलंकृत करावे. पादपीठ नेहमी हरिसाठी योग्य प्रकारे करावे; सर्व देवांसाठी विष्णूने सांगितलेली मापे, आणि सर्व देवींसाठी लक्ष्मीने सांगितलेली मापे वापरावी. पुढे भगवंत पाच प्रकारच्या स्थापनेचे वर्णन करतात. प्रतिमा म्हणजेच पुरुष, पादपीठ म्हणजे प्रकृती, लक्ष्मी म्हणजे पाया, आणि योग म्हणजे त्या दोघांचा संबंध. म्हणून, जे इच्छित फल मिळवू इच्छितात, ते पुरुष स्थापना विधी करतात; आचार्याने मंदिरासमोर गर्भसूत्र आखावे. आठ, सोळा, वीस पर्यंत मंडप व त्याचे खालचे भाग तयार करावेत; स्नानासाठी, कलशासाठी, आणि अर्ध्या पूजासामग्रीसाठी. वेदी सुंदर बनवावी, तीन भाग व अर्ध्या भागाच्या प्रमाणात; ती कलश, लहान भांडी, छत्र इत्यादींनी अलंकृत असावी. सर्व वस्तूंना पंचगव्याने शिंपडावे, आणि सर्व साहित्य नीट मांडावे; अलंकृत आचार्याने, विष्णूचे ध्यान करत, स्वतःची पूजा करावी. अंगठ्या, कंकण वगैरे घालून, प्रतिमा वाहणाऱ्यांना त्यांच्या त्यांच्या मंडपात स्थापित करावे. चौरस, अर्धचौरस, वर्तुळ, आणि कमळाच्या आकाराच्या वेदीत; प्रारंभी पूर्वेकडे, प्रवेशद्वारासाठी पिंपळ, उडुंबर आणि वड वृक्ष वापरावे. प्लक्ष नावाचा सुंदर वृक्ष प्रथम लावावा, आणि शुभद्र व अंडक वृक्ष प्रवेशद्वारासाठी; सुकर्मण व सुहोत्र जलयुक्त व सौम्य दिशांसाठी, तसेच उंचीसाठी वापरावेत. पाच हस्तांची स्थापना करून, स्योन आणि पृथ्वीची पूजा करावी; प्रवेशद्वाराच्या पाया जवळ शुभ अंकुर असलेले जलकलश ठेवावेत. त्यांना वर अर्पण करावे, आणि सुदर्शन चक्रही बनवावे; ध्वज पाच हस्तांच्या मापाने तयार करावा. त्याची रुंदी सोळा अंगुळ असावी; उत्तम वेदी सात हस्त उंच करावी. ती उषःकालच्या अग्नीच्या रंगाची, काळी, पांढरी किंवा पिवळी असावी; लाल रंगाची, तसेच पांढरी, अशा क्रमाने. कुमुद, कुमुदाक्ष, पुण्डरीक, वामन; शंकुकर्ण, सर्वनेत्र, सुमुख, सुप्रतिष्ठित—हे ध्वजदेव पूर्वेकडून सुरुवात करून, कोटीगुणित अर्पणांनी पूजावेत; जलकलश पूर्ण भरलेले, गोल व पिकलेल्या फळासारखे असावेत. एकशे अठ्ठावीस कलश, कोणतीही सजावट नसलेले, सुवर्ण व वस्त्रांनी गळ्यात मढवलेले, पाण्याने भरलेले, प्रवेशद्वाराबाहेर ठेवावेत. अशा प्रकारे, या शास्त्रविधीने शिवलिंगाची, प्रतिमांची आणि त्यांच्या स्थापनेची पवित्र कथा सांगितली आहे.