അഗ്നിപുരാണമ്

പ്രവൃത്തഞ്ച നിവൃത്തഞ്ച കാര്യ്യം കര്മപരോഽവ്രവീത് । ശ്രേയസാം ശ്രേയ ഏതദ്ധി നൈഷ്കര്മ്യം ബ്രഹ്മ തദ്ധരിഃ ।। ൩൮൨.

പ്രവൃത്തി, നിർവൃത്തി എന്നിങ്ങനെ കര്‍മ്മം ചെയ്യുന്നതും ഉപേക്ഷിക്കുന്നതും ധാരാളികൾ കര്‍മ്മമായി പഠിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടു്; പക്ഷേ, അതിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമം കര്‍മ്മരഹിതമായ അവസ്ഥയാണു്—അത് ബ്രഹ്മവും ഹരിയും തന്നെയാണ്.

പുമാംശ്ചാധിഗതജ്ഞാനോ ഭേദം നാപ്നോതി സത്തമഃ । ബ്രഹ്മാണാ വിഷ്ണുസംജ്ഞേന പരമേണാവ്യയേന ച । ൩൮൨.

ജ്ഞാനം നേടിയ മനുഷ്യൻ ഭേദം കാണുന്നില്ല, മഹാനേ; ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും പരമമായ, അക്ഷയമായ ഒന്നായി അറിയപ്പെടുന്നു.

ജ്ഞാനം വിജ്ഞാനമാസ്തിക്യം സൌഭാഗ്യം രൂപമുത്തമമ് । തപസാ ലഭ്യതേ സര്വം മനസാ യദ്യദിച്ഛതി ।। ൩൮൨.

ജ്ഞാനം, വിവേകം, വിശ്വാസം, ഉത്തമ സൗഭാഗ്യവും രൂപവും—ഇവയെല്ലാം തപസ്സിലൂടെ, മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തും നേടാം.

നാസ്തി വിഷ്ണുസമന്ധ്യേയം തപോ നാനശനാത്പരം । നാസ്ത്യാരോഗ്യസമം ധന്യം നാസ്തി ഗങ്ഗാസമാ സരിത് ।। ൩൮൨.

വിഷ്ണുവിൽ ഭക്തിക്ക് തുല്യമായ വ്രതം ഇല്ല, ഉപവാസത്തിൽക്കാൾ വലിയ തപസ്സുമില്ല, ആരോഗ്യത്തിന് സമമായ സമ്പത്തില്ല, ഗംഗയെപ്പോലെയുള്ള നദിയുമില്ല.

ന സോഽസ്തി ബാന്ധവഃ കശ്ചിദ്വിഷ്ണും മുക്ത്വാ ജഗദ്ഗുരും । അധശ്ചോദ്‌ര്ധ്വം ഹരിശ്ചാഗ്രേ ദേഹേന്ദ്രിയമനോമുഖേ ।। ൩൮൨.

ലോകഗുരുവായ വിഷ്ണുവിനെ ഒഴികെ ആര്ക്കും യാതൊരു ബന്ധുവുമില്ല; മുകളിലും താഴെയും, ശരീരം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ് എന്നിവക്ക് മുന്നിൽ ഹരിയാണ് എപ്പോഴും പ്രധാനൻ.

ഇത്യേവം സംസ്മരന് പ്രാണാന് യസ്ത്യജേത്സ ഹരിര്ഭവേത് । യത്തദ് ബ്രഹ്മ യതഃ സര്വം യത്സര്വം തസ്യ സംസ്ഥിതമ് ।। ൩൮൨.൧൬ അഗ്രാഹ്യകമനിര്ദേശ്യം സുപ്രതിഷ്ഠഞ്ച യത്പരം । പരാപരസ്വരൂപേണ വിഷ്ണുഃ സര്വ്വഹൃദി സ്ഥിതഃ ।। ൩൮൨.

ഇങ്ങനെ ഓർത്ത് ജീവൻ വിട്ടാൽ ആൾ ഹരിയായി മാറും; അതാണ് ബ്രഹ്മം—എല്ലാം അതിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്, എല്ലാം അതിൽ നിലകൊള്ളുന്നു—

യജ്ഞേശം യജ്ഞപുരുഷം കേചിദിച്ഛന്തി തത്പരം । കേചിദ്വിഷ്ണും ഹരം കേചിത് കേചിദ് ബ്രഹ്മാണമീശ്വരം ।। ൩൮൨.

ചിലർ യജ്ഞനാഥനെയും യജ്ഞപുരുഷനെയും പരമാവസ്ഥയായി ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ചിലർ വിഷ്ണുവിനെയും, ചിലർ ഹരിയെയും, ചിലർ ബ്രഹ്മാവിനെയും ഈശ്വരനായി ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

ഇന്ദ്രാദിനാമഭിഃ കേചിത് സൂര്യ്യം സോമഞ്ച കാലകമ് । ബ്രഹ്മാദിസ്തമ്ഭപര്യന്തം ജഗദ്വിഷ്ണും വദന്തി ച ।। ൩൮൨.

ചിലര്‍ ഇന്ദ്രന്‍ മുതലായ പേരുകള്‍ കൊണ്ട് സൂര്യനെയും ചന്ദ്രനെയും വിളിക്കുന്നു; ചിലര്‍ ബ്രഹ്മാവില്‍ നിന്ന് ഒരു പുല്ല് വരെ ഉള്ള ഈ ലോകം വിഷ്ണുവാണെന്ന് പറയുന്നു.

സ വിഷ്ണുഃ പരമം ബ്രഹ്മ യതോ നാവര്ത്തതേ പുനഃ । സുവര്ണാദിമഹാകദാനപുണ്യതീര്ഥാവഗാഹനൈഃ ।। ൩൮൨.

ആ വിഷ്ണുവാണ് പരമ ബ്രഹ്മം, അവനില്‍ നിന്ന് പിന്നെ തിരിച്ചു വരികയില്ല; സ്വര്‍ണ്ണം പോലെയുള്ള മഹാദാനങ്ങളും, പുണ്യതീര്‍ത്ഥങ്ങളില്‍ കുളിച്ചും അവനെ പ്രാപിക്കാം.

ധ്യാനൈര്വ്രതൈഃ പൂജയാ ച ഘര്മ്മശ്രുത്യാ തദാപ്നുയാത് । ആത്മാനം രഥിനം വിദ്ധി ശരീരം രഥമേവ തു ।। ൩൮൨.

ധ്യാനം, വ്രതങ്ങള്‍, പൂജ, ഘര്‍മ്മശ്രവണം എന്നിവയിലൂടെ അതിനെ നേടാം; ആത്മാവാണ് രഥികന്‍, ശരീരമാണ് രഥം എന്നു മനസ്സിലാക്കണം.

ബുദ്ധിന്തു സാരഥിം വിദ്ധി മനഃ പ്രഗ്രഹമേവ ച । ഇന്ദ്രിയാണി ഹയാനാഹുര്വിഷയാംശ്ചേഷുഗോചരാന് ।। ൩൮൨.

ബുദ്ധിയാണ് സാരഥി, മനസ്സാണ് കുതിരകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന കയ്യൊപ്പ്; ഇന്ദ്രിയങ്ങള്‍ കുതിരകള്‍ ആണെന്ന് പറയുന്നു, വിഷയങ്ങള്‍ അവയുടെ വഴികളാണ്.

ആത്മേന്ദ്രിയമനോയുക്തം ഭോക്തേത്യാഹുര്മനീഷിണഃ । യസ്ത്വവിജ്ഞാനവാന് ഭവത്യയുക്തേന മനസാ സദാ ।। ൩൮൨.

മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ചേര്‍ന്ന ആത്മാവാണ് അനുഭവിക്കുന്നവന്‍ എന്നു ജ്ഞാനികള്‍ പറയുന്നു; വിവേകമില്ലാതെ എപ്പോഴും അശാന്തമായ മനസ്സുള്ളവന്‍—

ന സത്പദമവാപ്നോതി സംസാരഞ്ചാധിഗച്ഛതി । യസ്തു വിജ്ഞാനവാന് ഭവതി യുക്തേന മനസാ സദാ ।। ൩൮൨.

അവന്‍ സത്യമാര്‍ഗം കണ്ടെത്തുന്നില്ല, ജനനമരണചക്രത്തില്‍ കുടുങ്ങുന്നു; എന്നാല്‍ വിവേകമുള്ളവന്‍, എപ്പോഴും നിയന്ത്രിതമായ മനസ്സുള്ളവന്‍—

സ തത്പദമവാപ്നോതി യസ്മാദ്ഭൂയോ ന ജായതേ । വിജ്ഞാനസാരഥിര്യസ്തു മനഃപ്രഗ്രഹവാന്നരഃ ।। ൩൮൨.

അവന്‍ ആ അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുന്നു, അവിടെ നിന്ന് വീണ്ടും ജനനം ഇല്ല; വിവേകം സാരഥിയായും മനസ്സിനെ കയ്യിലാക്കുന്നവനും ആയ മനുഷ്യന്‍—

സോഽധ്വാനം പരമാപ്നോതി തദ്വിഷ്ണോഃ പരമം പദമ് । ഇന്ദ്രിയേഭ്യഃ പരാ ഹ്യര്ഥാ അര്ഥേഭ്യശ്ച പരം മനഃ ।। ൩൮൨.

അവന്‍ പരമമായ മാര്‍ഗം എത്തുന്നു, അതാണ് വിഷ്ണുവിന്റെ ഉന്നത സ്ഥാനം; ഇന്ദ്രിയങ്ങളെക്കാള്‍ ഉന്നതം വിഷയങ്ങള്‍, വിഷയങ്ങളെക്കാള്‍ മനസ്സാണ് ഉന്നതം.

മനസസ്തു പരാ ബുദ്ധിഃ ബുദ്ധേരാത്മാ മഹാന് പരഃ । മഹതഃ പരമവവ്യക്തമവ്യക്താത്പുരുഷഃ പരഃ ।। ൩൮൨.

മനസ്സിനെക്കാള്‍ ബുദ്ധിയാണ് ഉന്നതം, ബുദ്ധിയെക്കാള്‍ മഹത്ത്വമുള്ളത് ആത്മാവാണ്; അതിനേക്കാള്‍ അവ്യക്തം ഉന്നതം, അവ്യക്തത്തേക്കാള്‍ പുരുഷന്‍ ഉന്നതന്‍.

പുരുഷാന്ന പരം കിഞ്ചിത് സാ കാഷ്ഠാ സാ പരാ ഗതിഃ । ഏഷു സര്വേഷു ഭൂതേഷു ഗൂढ़ാത്മാ ന പ്രകാശതേ ।। ൩൮൨.

പുരുഷനേക്കാള്‍ മേലുള്ളത് ഒന്നുമില്ല; അതാണ് പരമാവധി, അതാണ് ഉന്നത ലക്ഷ്യം; ഈ എല്ലാ ജീവികളിലും ആത്മാവ് മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, വെളിപ്പെടുന്നില്ല.

ദൃശ്യതേ ത്വഗ്ര്യയാ ബുദ്ധ്യാ സൂക്ഷ്മയാ സൂക്ഷ്മദര്ശിഭിഃ । യച്ഛേദ്വാങ്‌മനസീ പ്രാജ്ഞഃ തദ്യച്ഛേജ്ജ്ഞാനമാത്മനി ।। ൩൮൨.

പക്ഷേ, സൂക്ഷ്മബുദ്ധിയുള്ളവര്‍ അതിനെ കാണുന്നു; പ്രബുദ്ധന്‍ വാക്ക് മനസ്സില്‍ അടയ്ക്കണം, മനസ്സ് ജ്ഞാനത്തില്‍ ആത്മാവില്‍ അടയ്ക്കണം.

ജ്ഞാനമാത്മനി മഹതി നിയച്ഛേച്ഛാന്ത ആത്മനി । ജ്ഞാത്വാ ബ്രഹ്മാത്മനോര്യോഗം യമാദ്യൈര്ബ്രഹ്മ സദ്ഭവേത് ।। ൩൮൨.

ജ്ഞാനം മഹത്തായ ആത്മാവില്‍ അടയ്ക്കണം, മഹത്തായത് ശാന്തമായ ആത്മാവില്‍; യമാദി ശീലങ്ങള്‍ വഴി ബ്രഹ്മവും ആത്മാവും ഒന്നാണെന്ന് അറിഞ്ഞാല്‍ ബ്രഹ്മമാവാം.

അഹിംസാ സത്യമസ്തേയം ബ്രഹ്മചര്യാപരിഗ്രഹീ । യമാശ്ച നിയമാഃ പഞ്ച ശൌചം സന്തോഷസത്തപഃ ।। ൩൮൨.

അഹിംസ, സത്യം, അസ്തേയം, ബ്രഹ്മചര്യം, അപരിഗ്രഹം — ഇതാണ് അഞ്ച് യമങ്ങള്‍; ശുചിത്വം, സന്തോഷം, തപസ് —

സ്വാധ്യായേശ്വരപൂജാ ച ആസനം പദ്മകാദികം । പ്രാണായാമോ വായുജയഃ പ്രത്യാഹാരഃ സ്വനിഗ്രഹഃ ।। ൩൮൨.

സ്വാധ്യായം, ഈശ്വരപൂജ, പദ്മാസനം പോലുള്ള യോഗാസനങ്ങള്‍, പ്രാണായാമം എന്ന വാതുനിഗ്രഹം, പ്രത്യാഹാരം എന്ന സ്വനിയന്ത്രണം —

ശുഭേ ഹ്യേകത്ര വിഷയേ ചേതസോ യത് പ്രധാരണം । നിശ്ചലത്വാത്തു ധീമദ്ഭിര്ധാരണാ ദ്വിജ കഥ്യതേ ।। ൩൮൨.

ഒരു നല്ല വിഷയത്തില്‍ മനസ്സിനെ സ്ഥിരമായി ഏകാഗ്രമാക്കുന്നത് ധാരണയാണെന്ന് ജ്ഞാനികള്‍ പറയുന്നു, അതിന്റെ അചഞ്ചലത്വം കൊണ്ടാണ്.

പൌനഃപുന്യേന തത്രൈവ വിഷയേഷ്വേവ ധാരണാ । ധ്യാനം സ്മൃതം സമാധിസ്തു അഹം ബ്രഹ്മാത്മസംസ്ഥിതിഃ ।। ൩൮൨.

അത് അതേ വിഷയങ്ങളില്‍ വീണ്ടും വീണ്ടും ഏകാഗ്രമാകുന്നത് ധ്യാനമാണ്; 'ഞാന്‍ ബ്രഹ്മം' എന്ന അവസ്ഥയാണ് സമാധി എന്നു പറയുന്നു.

ഘടധ്വംസാദ്യഥാകാശമഭിന്നം നഭസാ ഭവേത് । മുക്തോ ജീവോ ബ്രഹ്മണൈവം സദ്‌ബ്രഹ്മ ബ്രഹ്മ വൈ ഭവേത് ।। ൩൮൨.

കുടം പൊട്ടുമ്പോള്‍ അകത്തുള്ള ആകാശം പുറത്തെ ആകാശവുമായി ഒന്നാകുന്നതുപോലെ, മോചിതനായ ജീവനും ബ്രഹ്മവുമായി ഒന്നാകുന്നു; അങ്ങനെ ബ്രഹ്മം മാത്രമേ യാഥാര്‍ത്ഥ്യത്തില്‍ നിലനില്‍ക്കുന്നുള്ളൂ.

ആത്മാനം മന്യതേ ബ്രഹ്മ ജീവോ ജ്ഞാനേന നാന്യഥാ । ജീവോ ഹ്യജ്ഞാനതത്കാര്യ്യമുക്തഃ സ്യാദജരാമരഃ ।। ൩൮൨.

ജീവന്‍ ജ്ഞാനത്തിലൂടെ തന്നെ ബ്രഹ്മമാണെന്ന് അറിയുന്നു, വേറൊന്നുമല്ല; അജ്ഞാനവും അതിന്റെ ഫലങ്ങളും വിട്ടു, ജീവന്‍ ജരാമരണരഹിതനായി മരണമില്ലാത്തവനാകും.

അഗ്നിരുവാച വശിഷ്ഠ യമഗീതോക്താ പഠതാം ഭുക്തിമുക്തിദാ । ആത്യന്തികോ ലയഃ പ്രോക്തോ വേദാന്തബ്രഹ്മധീമയഃ ।। ൩൮൨.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: വശിഷ്ഠൻ പാടിയ ഈ സ്തോത്രം വായിക്കുന്നവർക്ക് ഭോഗവും മോക്ഷവും ലഭിക്കും. വേദാന്തത്തിലും ബ്രഹ്മധ്യാനത്തിലും ലയിക്കുന്നതാണു് പരമമായ ലയമെന്നു പറയുന്നു.

അഗ്നിരുവാച ആഗ്നേയം ബ്രഹ്മരൂപന്തേ പുരാണം കഥിതം മയാ । സപ്രപഞ്ചം നിഷ്പ്രപഞ്ചം വിദ്യാദ്വയമയം മഹത് ।। ൩൮൩.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ബ്രഹ്മസ്വരൂപമായ അഗ്നേയപുരാണം ഞാൻ പറഞ്ഞുതന്നു. ഇതിൽ പ്രപഞ്ചത്തോടുകൂടിയതും ഇല്ലാത്തതും, ഇരട്ടവിദ്യയും മഹത്വവും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.

ഋഗ്യജുഃസാമാശ്ചര്വാഖ്യാ വിദ്യാ വിഷ്ണുര്ജഗജ്ജനിഃ । ഛന്ദഃ ശിക്ഷാ വ്യാകരണം നിധണ്ടുജ്യോതിരാഖ്യകാഃ ।। ൩൮൩.

ഋക്, യജുർ, സാമ എന്നീ വിദ്യകളും, ചാർവാകം, ലോകസൃഷ്ടിയായ വിഷ്ണു, ഛന്ദസ്സു, ശിക്ഷ, വ്യാകരണം, നിധൻട്, ജ്യോതിഷം എന്നിവയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

നിരുക്തധര്മശാസ്ത്രാദി മീമാംസാന്യായവിസ്തരാഃ । ആയുര്വേദപുരാണാഖ്യാ ധനുര്ഗന്ധര്വവിസ്തരാഃ ।। ൩൮൩.

നിരുക്തം, ധർമ്മശാസ്ത്രം, മീമാംസയും ന്യായശാസ്ത്രവും, ആയുര്‍വേദം, പുരാണം, ധനുര്‍വേദം, ഗന്ധർവകലകൾ എന്നിവയും ഇതിലുണ്ട്.