അഗ്നിപുരാണമ്

മയി ചാനന്യയോഗേന ഭക്തിരവ്യഭിചാരിണീ । വിവിക്തദേശസേവിത്വമരതിര്ജനസംസദി ।। ൩൮൧.

എന്നിൽ ഏകാഭാവത്തോടെ അശാന്തമായ ഭക്തി, ഏകാന്തമായ സ്ഥലങ്ങളിൽ സന്തോഷം, ജനക്കൂട്ടങ്ങളിൽ ആസ്വാദനമില്ലായ്മ — ഇതെല്ലാം.

അധ്യാത്മജ്ഞാനനിഷ്ഠത്വന്തത്ത്വജ്ഞാനാനുദര്ശനം । ഓതജ്ജ്ഞാനമിതി പ്രോക്തമജ്ഞാനം യദതോഽന്യഥാ ।। ൩൮൧.

ആത്മജ്ഞാനത്തിൽ ഉറച്ച നിലപാട്, സത്യം നിരന്തരം ചിന്തിക്കുക — ഇതാണ് ജ്ഞാനം എന്ന് പറയുന്നത്; ഇതിന് വിപരീതമായത് അജ്ഞാനമാണ്.

ജ്ഞേയം യത്തത് പ്രവക്ഷ്യാമി യം ജ്ഞാത്വാഽമൃതമശ്നുതേ । അനാദി പരമം ബ്രഹ്മ സത്ത്വം നാമ തദുച്യതേ ।। ൩൮൧.

ഏത് അറിഞ്ഞാൽ അമൃതം ലഭിക്കും എന്ന് ഞാൻ പറയാം: ആദിയില്ലാത്ത പരമമായ ബ്രഹ്മം, അതാണ് സത്ത്വം എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.

സര്വതഃ പാണിപാദാന്തം സര്വതോഽക്ഷിശിരോമുഖമ് । സര്വതഃ ശ്രുതിമല്ലോകേ സര്വമാവൃത്യ തിഷ്ഠതി ।। ൩൮൧.

എവിടെയും കൈകളും കാലുകളും, കണ്ണുകളും തലകളും മുഖങ്ങളും, ലോകത്ത് എല്ലായിടത്തും ചെവികൾ ഉള്ളതുപോലെ, എല്ലാം ആവൃതമാക്കി അതു നിലകൊള്ളുന്നു.

സര്വേന്ദ്രിയഗുണാഭാസം സര്വേന്ദിയവിവര്ജിതമ് । അസക്തം സര്വഭൃച്ചൈവ നിര്ഗുണം ഗുണഭോക്തൃ ച ।। ൩൮൧.

എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങൾ പോലെ തോന്നുന്നുവെങ്കിലും, അതിന് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഇല്ല; അകപ്പെടാതെ എല്ലാം താങ്ങുന്നു, ഗുണങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിലും ഗുണങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു.

അവിഭക്തഞ്ച ഭൂതേഷു വിഭക്തമിവ ച സ്ഥിതമ് । ഭൂതഭര്തൃ ച വിജ്ഞേയം ഗ്രസിഷ്ണു പ്രഭവിഷ്ണു ച ।। ൩൮൧.

എല്ലാ ജീവികളിലും അവിഭജ്യമായി നിലകൊള്ളുന്നു, പക്ഷേ വിഭജ്യമായതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു; ജീവികളെ പോഷിപ്പിക്കുന്നതും, സംഹരിക്കുന്നതും, ശക്തിയുടെ ഉറവിടവുമാണ്.

ജ്യോതിഷാമപി തജ്ജയോതിസ്തമസഃ പരമുച്യതേ । ജ്ഞാനം ജ്ഞേയം ജ്ഞാനഗമ്യം ഹൃദി സര്വസ്യ ഘിഷ്ഠിതം ।। ൩൮൧.

പ്രകാശങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉയർന്ന പ്രകാശം, അന്ധകാരത്തിന് അതീതം; അതാണ് ജ്ഞാനം, അറിവിന്റെ ലക്ഷ്യം, അറിവിലൂടെ ലഭിക്കാവുന്നത്, എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നതും.

ധ്യാനേനാത്മനി പശ്യന്തി കേചിദാത്മാനമാത്മനാ । അന്യേ സാങ്‌ഖ്യേന യോഗേന കര്മയോഗേന ചാപരേ ।। ൩൮൧.

ചിലർ ധ്യാനത്തിലൂടെ ആത്മാവിനെ ആത്മാവിൽ കാണുന്നു; മറ്റുള്ളവർ സാംഖ്യയിലൂടെ, ചിലർ യോഗയിലൂടെ, മറ്റു ചിലർ കര്‍മയോഗത്തിലൂടെയും.

അന്യേ ത്വേവമജാനന്തോ ശ്രുത്വാന്യേഭ്യ ഉപാസതേ । തേപി ചാശു തരന്ത്യേവ മൃത്യും ശ്രുതിപരായണാഃ ।। ൩൮൧.

ഇങ്ങനെ അറിയാതെ, മറ്റൊരാളിൽ നിന്ന് കേട്ടുകൊണ്ട് ആരാധിക്കുന്നവരും, ശ്രവണത്തിൽ ഭക്തിയുള്ളവരും, അവർയും മരണം അതിവേഗം കടന്ന് പോകുന്നു.

സത്ത്വാത്സഞ്ജായതേ ജ്ഞാനം രജസോ ലോഭ ഏവ ച । പ്രമാദമോഹൌ തമസോ ഭവതോ ജ്ഞാനമേവ ച ।। ൩൮൧.

സത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനം ജനിക്കുന്നു; രജസ്സിൽ നിന്ന് ലോഭം; തമസ്സിൽ നിന്ന് അജ്ഞാനവും തെറ്റും മായയും.

ഗുണാ വര്തന്ത ഇത്യേവ യോഽവതിഷ്ഠതി നേങ്ഗതേ । മാനാവമാനമിത്രാരിതുല്യസ്ത്യാഗീ സ നിര്ഗുണഃ ।। ൩൮൧.

ഗുണങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന് മാത്രം കാണുന്നവനും, മാനവും അപമാനവും, സ്നേഹിയും ശത്രുവും ഒരുപോലെ കാണുന്നവനും, ത്യാഗിയുമാണ് ഗുണങ്ങൾക്കതീതനായവൻ.

ഊര്ധ്വമൂലമധഃ ശാഖമശ്ചത്ഥം പ്രാഹുരവ്യയം । ഛന്ദാംസി യസ്യ പര്ണാനി യസ്തം വേദ സ വേദവിത് ।। ൩൮൧.

മേലോട്ടു വേരുകളും കീഴോട്ടു ശാഖകളും ഉള്ള അശ്വത്തവൃക്ഷം അക്ഷയമാണെന്ന് പറയുന്നു. അതിന്റെ ഇലകൾ വേദങ്ങൾ തന്നെയാണ്. ഇതു മനസ്സിലാക്കുന്നവൻ വേദം അറിയുന്നവനാണ്.

ദ്വൌ ഭൂതസര്ഗൌ ലോകേഽസ്മിന് ദൈവ ആസുര ഏവ ച । അഹിംസാദിഃ ക്ഷമാ ചൈവ ദൈവീസമ്പത്തിതോ നൃണാം ।। ൩൮൧.

ഈ ലോകത്ത് ദൈവീകവും അസുരവുമെന്നിങ്ങനെ രണ്ടുതരത്തിലുള്ള ജീവികൾ ഉണ്ട്. അഹിംസയും ക്ഷമയും മനുഷ്യരിൽ ദൈവീക സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്.

ന ശൌചം നാപി വാചാരോ ഹ്യാസുരീസമ്പദോദ്ഭവഃ । നരകത്വാത് ക്രോധകോഭകാമസ്തസ്മാത്ത്രയം ത്യജേത് ।। ൩൮൧.

അസുരസ്വഭാവത്തിൽ നിന്നു ശുദ്ധിയും നല്ല പെരുമാറ്റവും ഉണ്ടാകില്ല. നരകസ്വഭാവം കൊണ്ടും കോപം, മോഹം, ലോഭം എന്നിവ മൂലം ഈ മൂന്നു ഉപേക്ഷിക്കണം.

ദുഃഖശോകാമയായാന്നം തീക്ഷ്ണരൂക്ഷന്തു രാജസം । അമേധ്യോച്ഛിഷ്ടപൂത്യന്നം താമസം നീരസാദികം ।। ൩൮൧.

ദു:ഖവും ദു:ഖവും രോഗവും ഉണ്ടാക്കുന്ന ഭക്ഷണം, അത്യന്തം കയ്പും കഠിനവുമുള്ളത് രാജസികം. അശുദ്ധവും ശേഷിച്ചും പുഴുക്കളും രുചിയില്ലാത്തതും താമസികം.

യഷ്ടവ്യോ വിധിനാ യജ്ഞോ നിഷ്കാമായ സ സാത്ത്വികഃ । യജ്ഞഃ ഫലായ ദമ്ഭാത്മീ രാജസസ്താമസഃ ക്രതുഃ ।। ൩൮൧.

നിയമപ്രകാരം ഫലലോഭമില്ലാതെ ചെയ്യുന്ന യജ്ഞം സാത്വികം. ഫലത്തിനോ കപടത്വത്തിനോ വേണ്ടി ചെയ്യുന്ന യജ്ഞം രാജസികം അല്ലെങ്കിൽ താമസികം.

ശ്രദ്ധാമന്ത്രാദിവിധ്യുക്തം തപഃ ശാരീരമുച്യതേ । ദേവാദിപൂജാഽഹിംസാദി വാങ്‌മയം തപ ഉച്യതേ ।। ൩൮൧.

വിശ്വാസത്തോടെയും മന്ത്രങ്ങളോടെയും നിയമപ്രകാരം ചെയ്യുന്ന തപസ്സ് ശരീരതപസ്സ് എന്ന് പറയുന്നു. ദേവതാദികൾക്ക് പൂജയും അഹിംസയും മുതലായവ വാക്കുതപസ്സ് എന്നാണ് പറയുന്നത്.

അനുദ്ധേഗകരം വാക്യം സത്യം സ്വാധ്യായസജ്ജപഃ । മാനസം ചിത്തസംശുദ്ധേര്മൌനമാത്മവിനിഗ്രഹഃ ।। ൩൮൧.

അശാന്തി ഉണ്ടാക്കാത്ത സത്യവാക്യവും സ്വാധ്യായവും ജപവും മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധിക്കായി മൗനവും ആത്മനിയന്ത്രണവും മനസ്സിന്റെ തപസ്സ് ആകുന്നു.

സാത്ത്വികഞ്ച തപോഽകാമം ഫ്ലാദ്യര്ഥന്തു രാജസം । താമസം പരപീड़ായൈ സാത്ത്വികം ദാനമുച്യതേ ।। ൩൮൧.

ലോഭമില്ലാതെ ചെയ്യുന്ന തപസ്സ് സാത്വികം. ഫലത്തിനായി ചെയ്യുന്നത് രാജസികം. മറ്റുള്ളവരെ ദു:ഖിപ്പിക്കാൻ ചെയ്യുന്നത് താമസികം. സാത്വികം തന്നെയാണ് നല്ല ദാനം.

ദേശാദൌ ചൈവ ദാതവ്യമുപകാരായ രാജസം । അദേശാദാവവജ്ഞാതം താമസം ദാനമീരിതം ।। ൩൮൧.

ശരിയായ സ്ഥലത്തും സമയത്തും ഉപകാരത്തിനായി ചെയ്യുന്ന ദാനം രാജസികം. തെറ്റായ സ്ഥലത്തോ സമയത്തോ അവഹേളനത്തോടെ ചെയ്യുന്ന ദാനം താമസികം.

ഓംതത്സദിതി നിര്ദേശോ ബ്രഹ്മണസ്ത്രിവിധഃ സ്മൃതഃ । യജ്ഞദാനാദികം കര്മ്മ ഭുക്തിമുക്തിപ്രദം നൃണം ।। ൩൮൧.

"ഓം", "തത്", "സത്" എന്നിങ്ങനെ ബ്രഹ്മത്തിന് മൂന്നു പേരുകളുണ്ട് എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു. യജ്ഞം, ദാനം മുതലായ കർമ്മങ്ങൾ മനുഷ്യർക്കു ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്നു.

അനിഷ്ടമിഷ്ടം മിശഞ്ച ത്രിവിംധം കര്മണഃ ഫലം । ഭവത്യത്യാഗിനാം പ്രേത്യ ന തു സന്ന്യാസിനാം ക്കചിത് ।। ൩൮൧.

അനിഷ്ടം, ഇഷ്ടം, മിശ്രം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു തരത്തിലുള്ള ഫലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കാത്തവർക്കു മരണത്തിന് ശേഷം ലഭിക്കും; സന്ന്യാസികൾക്ക് ഒരിക്കലും ഇല്ല.

താമസഃ കര്മസംയോഗാത് മോഹാത്ക്ലേശഭയാദികാത് । രാജസഃ സാത്ത്വികോഽകാമാത് പഞ്ചൈതേ കര്മഹേതവഃ ।। ൩൮൧.

താമസികം തെറ്റായ കർമ്മസംഗമത്തിൽ നിന്ന്, മോഹത്തിൽ നിന്ന്, ദു:ഖം, ഭയം മുതലായവയിൽ നിന്ന് ഉരുത്തിരിയുന്നു. രാജസികം, സാത്വികം, ആഗ്രഹമില്ലായ്മ എന്നിവയും കർമ്മത്തിന് കാരണമാകുന്നു.

ഏകം ജ്ഞാനം സാത്ത്വികം സ്യാത് പൃഥഗ്‌ ജ്ഞാന്തു രാജസം । അതത്ത്വാര്ഥന്താമസം സ്യാത് കര്മാകാമായ സാത്ത്വികം ।। ൩൮൧.

ഒന്നായുള്ള ജ്ഞാനം സാത്വികം. ഭിന്നമായുള്ളത് രാജസികം. യാഥാർത്ഥ്യത്തിന് വിരുദ്ധമായത് താമസികം. ആഗ്രഹമില്ലാതെ ചെയ്യുന്ന കർമ്മം സാത്വികം.

കാമായ രാജസം കര്മ മോഹാത് കര്മ തു താമസം । സിദ്ധ്യസിദ്ധ്യോഃ സമഃ കര്ത്താ സാത്ത്വികോ രാജസോഽത്യപി ।। ൩൮൧.

ആഗ്രഹം കൊണ്ടുള്ള കർമ്മം രാജസികം. മോഹം കൊണ്ടുള്ളത് താമസികം. വിജയത്തിലും പരാജയത്തിലും സമത്വം പുലർത്തുന്നവൻ സാത്വികനും രാജസികനും ആകുന്നു.

ശഠോഽലസസ്താമസഃ സ്യാത് കാര്യ്യാദിധീശ്ച സാത്ത്വികീ । കാര്യ്യാര്ഥം സാ രാജസീ സ്യാദ്വിപരീതാ തു താമസീ ।। ൩൮൧.

കപടനും ആലസ്യവും താമസികം. കര്‍ത്തവ്യത്തിൽ മനസ്സുള്ളത് സാത്വികം. ഫലത്തിനായി ഉള്ളത് രാജസികം. അതിന് വിരുദ്ധമായത് താമസികം.

മനോധൃതിഃ സാത്ത്വികീ സ്യാത് പ്രീതികാമേതി രാജസീ । താമസീ തു പ്രശോകാദൌ സുഖം സത്ത്വാത്തദന്തഗം ।। ൩൮൧.

മനസ്സിന്റെ ദൃഢത സാത്വികം. സന്തോഷം തേടുന്നത് രാജസികം. ദു:ഖം മുതലായവയിൽ നിന്ന് വരുന്നത് താമസികം. സുഖം സത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്നു, അതിൽ തന്നെ അവസാനിക്കുന്നു.

സുഖം തദ്രാജസഞ്ചാഗ്രേ അന്തേ ദുഃഖന്തു താമസം । അതഃ പ്രവൃത്തിര്ഭൂതാനാം യേന സര്വമിദന്തതം ।। ൩൮൧.

രാജസിക സുഖം ആദ്യം സുഖം പോലെ തോന്നും, പക്ഷേ അവസാനം ദു:ഖം തന്നെയാണ്. താമസികം മുഴുവനും ദു:ഖമാണ്. ഇതാണ് സകല ജീവികളുടെ പ്രവൃത്തി, അതിനാൽ എല്ലാം ഇതിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

സ്വകര്മണാ തമഭ്യര്ച്യ വിഷ്ണും സിദ്ധിഞ്ച വിന്ദതി । കര്മണാ മനസാ വാചാ സര്വാവസ്ഥാസു സര്വദാ ।। ൩൮൧.

സ്വന്തം കര്‍മ്മം കൊണ്ട് വിഷ്ണുവിനെ ആരാധിച്ചാൽ സിദ്ധി ലഭിക്കും. കര്‍മ്മം, മനസ്സ്, വാക്ക് എന്നിവ കൊണ്ട് എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലാ അവസ്ഥയിലും ചെയ്യണം.