അഗ്നിപുരാണമ്

ഭൂതഭാവോദ്ഭവകരോ വിസര്ഗഃ കര്മസംജ്ഞിതഃ । അധിഭൂതം ക്ഷരോ ഭാവഃ പുരുഷശ്ചാധിദൈവതം ।। ൩൮൧.

സൃഷ്ടിയും, ജീവികളുടെ ഉത്ഭവവും കര്‍മ്മം എന്നു പറയുന്നു. നശിക്കുന്ന ഭാവമാണ് അധിഭൂതം, പുരുഷനാണ് അധിദൈവം.

അധിയജ്ഞോഹമേവാത്ര ദേഹേ ദേഹഭൃതാം വര । അന്തകാലേ സ്മരന്മാഞ്ച മദ്ഭാവം യാത്യസംശയഃ ।। ൩൮൧.

ശരീരമുള്ളവരിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമനായവാ, ഈ ശരീരത്തിൽ യജ്ഞപതി ഞാൻ തന്നെയാണ്. ജീവൻ അവസാനിക്കുമ്പോൾ എന്നെ ഓർക്കുന്നവൻ സംശയമില്ലാതെ എന്റെ സ്ഥിതിയിൽ എത്തും.

യം യം ഭാവം സ്മാരന്നന്തേ ത്യജേദ്ദേഹന്തമാപ്നുയാത് । പ്രാണം ന്യസ്യ ഭ്രുവോര്മധ്യേ അന്തേ പ്രാപ്നോതി മത്പരമ് ।। ൩൮൧.

ശരീരം വിട്ടുപോകുമ്പോൾ ഏത് ഭാവം ഓർക്കുന്നുവോ, അതിലേക്കാണ് അവൻ എത്തുന്നത്. ജീവൻ കണികകളുടെ ഇടയിൽ വെച്ച് അവസാനത്തിൽ, എന്റെ പരമാവസ്ഥയിൽ എത്തുന്നു.

ഓമിത്യേകാക്ഷരം ബ്രഹ്മ വദന് ദേഹം ത്യജന്തഥാ । ബ്രഹ്മാദിസ്തമ്ഭപര്യന്താഃ സര്വേ മമ വിഭൂതയഃ ।। ൩൮൧.

'ഓം' എന്ന ഏകാക്ഷരം ഉച്ചരിച്ച് ഈ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ഏറ്റവും ചെറുതായുള്ള പുല്ല് വരെ എല്ലാം എന്റെ ഭാവങ്ങളാണ്.

ശ്രീമന്തശ്ചോര്ജിതാഃ സര്വേ മമാംശാഃ പ്രാണിനഃ സ്മൃതാഃ । അഹമേകോ വിശ്വരുപ ഇതി ജ്ഞാത്വാ വിമുച്യതേ ।। ൩൮൧.

സമ്പന്നരായും ഉന്നതരായും ഉള്ള എല്ലാ ജീവികളും എന്റെ ഭാഗങ്ങളാണെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു. ഞാൻ മാത്രമാണ് ഈ ലോകത്തിന്റെ രൂപം എന്ന് അറിഞ്ഞാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും.

ക്ഷേത്രം ശരീരം യോ വേത്തി ക്ഷേത്രജ്ഞഃ സ പ്രകീര്ത്തിഃ । ക്ഷേത്രക്ഷഏത്രജ്ഞയോര്ജ്ഞാനം യത്തജ്ജ്ഞാനം മതം മമ ।। ൩൮൧.

ശരീരം 'ക്ഷേത്രം' എന്നറിയുന്നവനാണ് 'ക്ഷേത്രജ്ഞൻ' എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. 'ക്ഷേത്രവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും' എന്ന അറിവാണ് ഞാൻ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം എന്ന് കരുതുന്നത്.

ഇച്ഛാ ദ്വേഷഃ സുഖം ദുഃഖം സങ്ഘാതശ്ചേതനാ ധൃതിഃ । ഏതത്ക്ഷേത്രം സമാസേന സവികാരമുദാഹൃതമ് ।। ൩൮൧.

ആഗ്രഹം, ദ്വേഷം, സന്തോഷം, ദു:ഖം, ശരീരസമൂഹം, ബോധം, ധൈര്യം — ഇതെല്ലാം ചേർന്നതാണ് 'ക്ഷേത്രം' എന്നത്, അതിന്റെ ഭേദങ്ങളോടുകൂടി.

അമാനിത്വമദമ്ഭിത്വമഹിസാ ക്ഷാന്തിരാര്ജവം । ആചാര്യോപാസനം ശൌചം സ്ഥൌര്യ്യമാത്മവിനിഗ്രഹഃ ।। ൩൮൧.

വിളംബരമില്ലായ്മ, അഹങ്കാരമില്ലായ്മ, അഹിംസ, ക്ഷമ, നേരായ മനസ്സ്, ഗുരുവിനോടുള്ള ഭക്തി, ശുദ്ധി, സ്ഥിരത, ആത്മനിയന്ത്രണം — ഇതെല്ലാം.

ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷു വൈരാഗ്യമനഹങ്കാര ഏവ ച । ജന്മമൃത്യുജരാവ്യാധിദുഃഖദോഷാനുദര്ശനം ।। ൩൮൧.

ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ അകപ്പെടാതിരിക്കുക, അഹങ്കാരമില്ലായ്മ, ജനനം, മരണം, വയസ്സാകൽ, രോഗം, ദു:ഖം എന്നിവയുടെ ദോഷങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കുക.

ആസക്തിരനഭിഷ്വങ്ഗഃ പുത്രദാരഗൃഹാദിഷു । നിത്യഞ്ച സമചിത്തത്ത്വമിഷ്ടാനിഷ്ടോപപത്തിഷു ।। ൩൮൧.

മക്കളിലും ഭാര്യയിലും വീട്ടിലും മുതലായവയിൽ ആസക്തിയില്ലായ്മയും അകപ്പെടാതിരിക്കുകയും, ഇഷ്ടവും അനിഷ്ടവും സംഭവിക്കുമ്പോഴും മനസ്സിൽ സമത്വം നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുക.

മയി ചാനന്യയോഗേന ഭക്തിരവ്യഭിചാരിണീ । വിവിക്തദേശസേവിത്വമരതിര്ജനസംസദി ।। ൩൮൧.

എന്നിൽ ഏകാഭാവത്തോടെ അശാന്തമായ ഭക്തി, ഏകാന്തമായ സ്ഥലങ്ങളിൽ സന്തോഷം, ജനക്കൂട്ടങ്ങളിൽ ആസ്വാദനമില്ലായ്മ — ഇതെല്ലാം.

അധ്യാത്മജ്ഞാനനിഷ്ഠത്വന്തത്ത്വജ്ഞാനാനുദര്ശനം । ഓതജ്ജ്ഞാനമിതി പ്രോക്തമജ്ഞാനം യദതോഽന്യഥാ ।। ൩൮൧.

ആത്മജ്ഞാനത്തിൽ ഉറച്ച നിലപാട്, സത്യം നിരന്തരം ചിന്തിക്കുക — ഇതാണ് ജ്ഞാനം എന്ന് പറയുന്നത്; ഇതിന് വിപരീതമായത് അജ്ഞാനമാണ്.

ജ്ഞേയം യത്തത് പ്രവക്ഷ്യാമി യം ജ്ഞാത്വാഽമൃതമശ്നുതേ । അനാദി പരമം ബ്രഹ്മ സത്ത്വം നാമ തദുച്യതേ ।। ൩൮൧.

ഏത് അറിഞ്ഞാൽ അമൃതം ലഭിക്കും എന്ന് ഞാൻ പറയാം: ആദിയില്ലാത്ത പരമമായ ബ്രഹ്മം, അതാണ് സത്ത്വം എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.

സര്വതഃ പാണിപാദാന്തം സര്വതോഽക്ഷിശിരോമുഖമ് । സര്വതഃ ശ്രുതിമല്ലോകേ സര്വമാവൃത്യ തിഷ്ഠതി ।। ൩൮൧.

എവിടെയും കൈകളും കാലുകളും, കണ്ണുകളും തലകളും മുഖങ്ങളും, ലോകത്ത് എല്ലായിടത്തും ചെവികൾ ഉള്ളതുപോലെ, എല്ലാം ആവൃതമാക്കി അതു നിലകൊള്ളുന്നു.

സര്വേന്ദ്രിയഗുണാഭാസം സര്വേന്ദിയവിവര്ജിതമ് । അസക്തം സര്വഭൃച്ചൈവ നിര്ഗുണം ഗുണഭോക്തൃ ച ।। ൩൮൧.

എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങൾ പോലെ തോന്നുന്നുവെങ്കിലും, അതിന് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഇല്ല; അകപ്പെടാതെ എല്ലാം താങ്ങുന്നു, ഗുണങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിലും ഗുണങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു.

അവിഭക്തഞ്ച ഭൂതേഷു വിഭക്തമിവ ച സ്ഥിതമ് । ഭൂതഭര്തൃ ച വിജ്ഞേയം ഗ്രസിഷ്ണു പ്രഭവിഷ്ണു ച ।। ൩൮൧.

എല്ലാ ജീവികളിലും അവിഭജ്യമായി നിലകൊള്ളുന്നു, പക്ഷേ വിഭജ്യമായതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു; ജീവികളെ പോഷിപ്പിക്കുന്നതും, സംഹരിക്കുന്നതും, ശക്തിയുടെ ഉറവിടവുമാണ്.

ജ്യോതിഷാമപി തജ്ജയോതിസ്തമസഃ പരമുച്യതേ । ജ്ഞാനം ജ്ഞേയം ജ്ഞാനഗമ്യം ഹൃദി സര്വസ്യ ഘിഷ്ഠിതം ।। ൩൮൧.

പ്രകാശങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉയർന്ന പ്രകാശം, അന്ധകാരത്തിന് അതീതം; അതാണ് ജ്ഞാനം, അറിവിന്റെ ലക്ഷ്യം, അറിവിലൂടെ ലഭിക്കാവുന്നത്, എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നതും.

ധ്യാനേനാത്മനി പശ്യന്തി കേചിദാത്മാനമാത്മനാ । അന്യേ സാങ്‌ഖ്യേന യോഗേന കര്മയോഗേന ചാപരേ ।। ൩൮൧.

ചിലർ ധ്യാനത്തിലൂടെ ആത്മാവിനെ ആത്മാവിൽ കാണുന്നു; മറ്റുള്ളവർ സാംഖ്യയിലൂടെ, ചിലർ യോഗയിലൂടെ, മറ്റു ചിലർ കര്‍മയോഗത്തിലൂടെയും.

അന്യേ ത്വേവമജാനന്തോ ശ്രുത്വാന്യേഭ്യ ഉപാസതേ । തേപി ചാശു തരന്ത്യേവ മൃത്യും ശ്രുതിപരായണാഃ ।। ൩൮൧.

ഇങ്ങനെ അറിയാതെ, മറ്റൊരാളിൽ നിന്ന് കേട്ടുകൊണ്ട് ആരാധിക്കുന്നവരും, ശ്രവണത്തിൽ ഭക്തിയുള്ളവരും, അവർയും മരണം അതിവേഗം കടന്ന് പോകുന്നു.

സത്ത്വാത്സഞ്ജായതേ ജ്ഞാനം രജസോ ലോഭ ഏവ ച । പ്രമാദമോഹൌ തമസോ ഭവതോ ജ്ഞാനമേവ ച ।। ൩൮൧.

സത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനം ജനിക്കുന്നു; രജസ്സിൽ നിന്ന് ലോഭം; തമസ്സിൽ നിന്ന് അജ്ഞാനവും തെറ്റും മായയും.

ഗുണാ വര്തന്ത ഇത്യേവ യോഽവതിഷ്ഠതി നേങ്ഗതേ । മാനാവമാനമിത്രാരിതുല്യസ്ത്യാഗീ സ നിര്ഗുണഃ ।। ൩൮൧.

ഗുണങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന് മാത്രം കാണുന്നവനും, മാനവും അപമാനവും, സ്നേഹിയും ശത്രുവും ഒരുപോലെ കാണുന്നവനും, ത്യാഗിയുമാണ് ഗുണങ്ങൾക്കതീതനായവൻ.

ഊര്ധ്വമൂലമധഃ ശാഖമശ്ചത്ഥം പ്രാഹുരവ്യയം । ഛന്ദാംസി യസ്യ പര്ണാനി യസ്തം വേദ സ വേദവിത് ।। ൩൮൧.

മേലോട്ടു വേരുകളും കീഴോട്ടു ശാഖകളും ഉള്ള അശ്വത്തവൃക്ഷം അക്ഷയമാണെന്ന് പറയുന്നു. അതിന്റെ ഇലകൾ വേദങ്ങൾ തന്നെയാണ്. ഇതു മനസ്സിലാക്കുന്നവൻ വേദം അറിയുന്നവനാണ്.

ദ്വൌ ഭൂതസര്ഗൌ ലോകേഽസ്മിന് ദൈവ ആസുര ഏവ ച । അഹിംസാദിഃ ക്ഷമാ ചൈവ ദൈവീസമ്പത്തിതോ നൃണാം ।। ൩൮൧.

ഈ ലോകത്ത് ദൈവീകവും അസുരവുമെന്നിങ്ങനെ രണ്ടുതരത്തിലുള്ള ജീവികൾ ഉണ്ട്. അഹിംസയും ക്ഷമയും മനുഷ്യരിൽ ദൈവീക സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്.

ന ശൌചം നാപി വാചാരോ ഹ്യാസുരീസമ്പദോദ്ഭവഃ । നരകത്വാത് ക്രോധകോഭകാമസ്തസ്മാത്ത്രയം ത്യജേത് ।। ൩൮൧.

അസുരസ്വഭാവത്തിൽ നിന്നു ശുദ്ധിയും നല്ല പെരുമാറ്റവും ഉണ്ടാകില്ല. നരകസ്വഭാവം കൊണ്ടും കോപം, മോഹം, ലോഭം എന്നിവ മൂലം ഈ മൂന്നു ഉപേക്ഷിക്കണം.

ദുഃഖശോകാമയായാന്നം തീക്ഷ്ണരൂക്ഷന്തു രാജസം । അമേധ്യോച്ഛിഷ്ടപൂത്യന്നം താമസം നീരസാദികം ।। ൩൮൧.

ദു:ഖവും ദു:ഖവും രോഗവും ഉണ്ടാക്കുന്ന ഭക്ഷണം, അത്യന്തം കയ്പും കഠിനവുമുള്ളത് രാജസികം. അശുദ്ധവും ശേഷിച്ചും പുഴുക്കളും രുചിയില്ലാത്തതും താമസികം.

യഷ്ടവ്യോ വിധിനാ യജ്ഞോ നിഷ്കാമായ സ സാത്ത്വികഃ । യജ്ഞഃ ഫലായ ദമ്ഭാത്മീ രാജസസ്താമസഃ ക്രതുഃ ।। ൩൮൧.

നിയമപ്രകാരം ഫലലോഭമില്ലാതെ ചെയ്യുന്ന യജ്ഞം സാത്വികം. ഫലത്തിനോ കപടത്വത്തിനോ വേണ്ടി ചെയ്യുന്ന യജ്ഞം രാജസികം അല്ലെങ്കിൽ താമസികം.

ശ്രദ്ധാമന്ത്രാദിവിധ്യുക്തം തപഃ ശാരീരമുച്യതേ । ദേവാദിപൂജാഽഹിംസാദി വാങ്‌മയം തപ ഉച്യതേ ।। ൩൮൧.

വിശ്വാസത്തോടെയും മന്ത്രങ്ങളോടെയും നിയമപ്രകാരം ചെയ്യുന്ന തപസ്സ് ശരീരതപസ്സ് എന്ന് പറയുന്നു. ദേവതാദികൾക്ക് പൂജയും അഹിംസയും മുതലായവ വാക്കുതപസ്സ് എന്നാണ് പറയുന്നത്.

അനുദ്ധേഗകരം വാക്യം സത്യം സ്വാധ്യായസജ്ജപഃ । മാനസം ചിത്തസംശുദ്ധേര്മൌനമാത്മവിനിഗ്രഹഃ ।। ൩൮൧.

അശാന്തി ഉണ്ടാക്കാത്ത സത്യവാക്യവും സ്വാധ്യായവും ജപവും മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധിക്കായി മൗനവും ആത്മനിയന്ത്രണവും മനസ്സിന്റെ തപസ്സ് ആകുന്നു.

സാത്ത്വികഞ്ച തപോഽകാമം ഫ്ലാദ്യര്ഥന്തു രാജസം । താമസം പരപീड़ായൈ സാത്ത്വികം ദാനമുച്യതേ ।। ൩൮൧.

ലോഭമില്ലാതെ ചെയ്യുന്ന തപസ്സ് സാത്വികം. ഫലത്തിനായി ചെയ്യുന്നത് രാജസികം. മറ്റുള്ളവരെ ദു:ഖിപ്പിക്കാൻ ചെയ്യുന്നത് താമസികം. സാത്വികം തന്നെയാണ് നല്ല ദാനം.