അഗ്നിപുരാണമ്

ശരീരം രഥമിത്യാഹുരിന്ദ്രിയാണ്യസ്യ വാജിനഃ । മനശ്ച സാരഥിഃ പ്രോക്തഃ പ്രാണായാമഃ കശഃ സ്മൃതഃ ।। ൩൭൩.

ശരീരം രഥം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അതിന്റെ കുതിരകൾ, മനസ്സാണ് സാരഥി, പ്രാണായാമം ചവിട്ടുകോലാണ് എന്ന് പറയുന്നു.

ജ്ഞാനവൈരാഗ്യരശ്മിഭ്യാം സായയാ വിധൃതം മനഃ । ശനൈര്നിശ്ചലതാമേതി പ്രാണായാമൈകസംഹിതമ് ।। ൩൭൩.

ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും എന്ന രശ്മികളാൽ പിടിച്ച മനസ്സ്, പ്രാണായാമത്തിൽ ഏകാഗ്രതയോടെ, ക്രമേണ അശാന്തമാകുന്നു.

ജലബിന്ദും [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php കുശാഗ്രേണ] മാസേ മാസേ പിബേത്തു യഃ । സംവത്സരശതം സാഗ്രം പ്രാണായാമശ്ച തത്സമഃ ।। ൩൭൩.

ഓരോ മാസം ഒരു തുള്ളി വെള്ളം കുഷത്തണ്ട് കൊണ്ട് കുടിക്കുന്നവൻ നൂറ്റാണ്ട് വർഷം ജീവിക്കും; അതുപോലെയാണ് പ്രാണായാമത്തിന്റെ ഫലവും.

ഇന്ദ്രിയാണി പ്രസക്താനി പ്രവിശ്യ വിഷയോദധൌ । ആഹൃത്യ യോ നിഗൃഹ്ണാതി പ്രത്യാഹാരഃ സ ഉച്യതേ ।। ൩൭൩.

ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയസമുദ്രത്തിൽ മുഴുകുമ്പോൾ അവയെ പിൻവലിച്ച് നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനെ പ്രത്യാഹാരം എന്നു പറയുന്നു.

ഉദ്ധരേദാത്മനാത്മാനം മജ്ജമാനം യഥാമ്ഭസി । ഭോഗനദ്യതിവേഗേന ജ്ഞാനവൃക്ഷം സമാശ്രയേത് ।। ൩൭൩.

താനെ തന്നെ, വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങുന്നപോലെ, ഉയർത്തണം; ഭോഗനദിയുടെ വേഗത്തിൽ ഒഴുകുമ്പോൾ ജ്ഞാനവൃക്ഷത്തിൽ ആശ്രയം വേണം.

അഗ്നിരുവാച ധ്യൈ ചിന്തായാം സ്മൃതോ ധാതുര്വിഷ്ണുചിന്താ മുഹുര്മുഹുഃ । അനാക്ഷിപ്തേന മനസാ ധ്യാനമിത്യഭിധീയതേ ।। ൩൭൪.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ചിന്തയിലാണു ധ്യാനം. വിഷ്ണുവിനെ വീണ്ടും വീണ്ടും അനായാസമായ മനസ്സോടെ ചിന്തിക്കുന്നതിനെ ധ്യാനം എന്നു പറയുന്നു.

ആത്മനഃ സമനസ്കസ്യ മുക്താശേഷോപധസ്യ ച । ബ്രഹ്മചിന്താസമാ ശക്തിര്ധ്യാനം നാമ തദുച്യതേ ।। ൩൭൪.

മനസ്സ് ശാന്തവും എല്ലാ തടസ്സങ്ങളും വിട്ടുമാറിയതുമായ ഒരുവന് ബ്രഹ്മചിന്തയോടു തുല്യമായ ശക്തിയാണ് ധ്യാനം എന്നു പറയുന്നത്.

ധ്യേയാലമ്ബനസംസ്ഥസ്യ സദൃശപ്രത്യയസ്യ ച । പ്രത്യയാന്തരനിര്മുക്തഃ പ്രത്യയോ ധ്യാനമുച്യതേ ।। ൩൭൪.

ധ്യേയത്തിൽ മനസ്സു നിശ്ചയിച്ചും, അതുമായി സാമ്യമുള്ള ചിന്തയിൽ, മറ്റു ചിന്തകൾ ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ ആ ചിന്ത തന്നെയാണ് ധ്യാനം എന്നു പറയുന്നത്.

ധ്യേയാവസ്ഥിതചിത്തസ്യ പ്രദേശേ യത്ര കുത്രചിത് । ധ്യാനമേതത്സമുദ്ദിഷ്ടം പ്രത്യയസ്യൈകഭാവനാ ।। ൩൭൪.

ധ്യേയത്തിൽ മനസ്സു സ്ഥിരമായി ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവന് എവിടെയായാലും, ഒരേ ചിന്തയിലായിരിക്കുക തന്നെയാണ് ധ്യാനം എന്നു പറയുന്നത്.

ഏവം ധ്യാനസമായുക്തഃ സ്വദേഹം യഃ പരിത്യജത് । കുലം സ്വജനമിത്രാണി സമുദ്‌ധൃത്യ ഹരിര്ഭവേത് ।। ൩൭൪.

ഇങ്ങനെ ധ്യാനത്തിൽ ഏർപ്പെട്ട് തൻറെ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ, കുടുംബത്തെയും ബന്ധുക്കളെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും ഉയർത്തി, ഹരിയായി മാറുന്നു.

ഏവം മുഹൂര്ത്തമര്ധം വാ ധ്യായേദ് യഃ ശ്രദ്ധ്യാ ഹരിം । സോപി യാം ഗതിമാപ്നോതി ന താം സര്വൈര്മഹാമഖൈഃ ।। ൩൭൪.

ഇങ്ങനെ, അൽപനേരം പോലും വിശ്വാസത്തോടെ ഹരിയെ ധ്യാനിക്കുന്നവന്, മഹായാഗങ്ങൾകൊണ്ടും ലഭിക്കാനാകാത്ത ഗതി ലഭിക്കും.

ധ്യാതാ ധ്യാനം തഥാ ധ്യേയം യച്ച ധ്യാനപ്രയോജനം । ഏതച്ചതുഷ്ടയം ജ്ഞാത്വാ യോഗം യുഞ്ജീത തത്ത്വവിത് ।। ൩൭൪.

ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവനും, ധ്യാനവും, ധ്യാനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവസ്തുവും, ധ്യാനത്തിന്റെ ഉദ്ദേശവും — ഈ നാലും മനസ്സിലാക്കി സത്യത്തെ അറിയുന്നവൻ യോഗം അഭ്യസിക്കണം.

യോഗാഭ്യാസാദ്‌ഭവേന്മുക്തിരൈശ്വര്യ്യഞ്ചാഷ്ടധാ മഹത് । ജ്ഞാനവൈരാഗ്യസമ്പന്നഃ ശ്രദ്ദധാനഃ ക്ഷമാന്വിതഃ ।। ൩൭൪.

യോഗം പതിവായി ചെയ്യുമ്പോൾ മോക്ഷവും, മഹത്തായ എട്ടു വിധമായ ഐശ്വര്യങ്ങളും ലഭിക്കും; ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും ഉള്ളവനും, വിശ്വാസവും ക്ഷമയും ഉള്ളവനും ആകണം.

വിഷ്ണുഭക്തഃ സദോത്സാഹീ ധ്യാതേത്ഥം പുരുഷഃ സ്മൃതഃ । മൂര്താമൂര്ത്തം പരമ്ബ്രഹ്മ ഹരേര്ധ്യാനം ഹി ചിന്തനമ് ।। ൩൭൪.

വിഷ്ണുവിനെ ഭജിക്കുന്നവൻ എപ്പോഴും ഉത്സാഹത്തോടെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവനായി ഓർക്കപ്പെടുന്നു; ഹരിയെ ധ്യാനിക്കുന്നത്, രൂപമുള്ളതും രൂപരഹിതവും ആയ പരബ്രഹ്മത്തെ ചിന്തിക്കുന്നതാണു.

സകലോ നിഷ്കലോ ജ്ഞേയഃ സര്വജ്ഞഃ പരമോ ഹരിഃ । അണിമാദിഗുണൈശ്വര്യ്യം മുക്തിര്ധ്യാനപ്രയോജനമ് ।। ൩൭൪.

സകലരൂപിയുമായും രൂപരഹിതനുമായും, എല്ലാം അറിയുന്ന പരമൻ ഹരിയെ അറിയണം; ധ്യാനത്തിന്റെ ഉദ്ദേശം മോക്ഷവും, അണിമ തുടങ്ങിയ ഐശ്വര്യങ്ങളും തന്നെയാണ്.

ഫലേന യോജകോ വിഷ്ണുരതോ ധ്യായേത് പരേശ്വരം । ഗച്ഛംസ്തിഷ്ഠന് സ്വപന് ജാഗ്രദുന്മിഷന്നിമിഷന്നപി ।। ൩൭൪.

ഫലത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നവൻ വിഷ്ണുവാണ്; അതുകൊണ്ട്, നടക്കുമ്പോഴും നിൽക്കുമ്പോഴും ഉറങ്ങുമ്പോഴും ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും കണ്ണ് തുറക്കുമ്പോഴും അടയ്ക്കുമ്പോഴും പരമേശ്വരനെ ധ്യാനിക്കണം.

ശുചിര്വാപ്യശുചിര്വാപി ധ്യായേത് സതതമീശ്വരമ് । സ്വദേഹായതനസ്യാന്തേ മനസി സ്ഥാപ്യ കേശവമ് ।। ൩൭൪.

ശുദ്ധനായാലും അശുദ്ധനായാലും എപ്പോഴും ഈശ്വരനെ ധ്യാനിക്കണം; സ്വന്തം ശരീരത്തിന്റെ അന്തത്തിൽ, മനസ്സിൽ തന്നെ കേശവനെ സ്ഥാപിക്കണം.

ഹൃത്പദ്മപീഠികാമധ്യേ ധ്യാനയോഗേന പൂജയേത് । ധ്യാനയജ്ഞഃ പരഃ ശുദ്ധഃ സര്വദോഷക്വിര്ജ്ജിതഃ ।। ൩൭൪.

ഹൃദയത്തിലെ കമലാസനത്തിന്റെ നടുവിൽ ധ്യാനയോഗത്തിലൂടെ ആരാധിക്കണം; ധ്യാനയജ്ഞം ഏറ്റവും ഉത്തമവും ശുദ്ധവും എല്ലാ ദോഷങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തവുമാണ്.

തേനേഷ്ട്വാ മുക്തിമാപ്നോതി വാഹ്യശുദ്ധൈശ്ച നാധ്വരൈഃ । ഹിംസാദോഷവിമുക്തിത്വാദ്വിശുദ്ധിശ്ചിത്തസാധനഃ ।। ൩൭൪.

ഇതിനെ അർപ്പിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും, പുറത്തു നിന്നുള്ള ശുദ്ധമായ യജ്ഞങ്ങളാൽ അല്ല; ഹിംസാദോഷം ഇല്ലാത്തതിനാൽ മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധീകരണത്തിലൂടെ വിശുദ്ധി നേടുന്നു.

ധ്യാനയജ്ഞഃ പരസ്തസ്മാദപവര്ഗഫലപ്രദഃ । തസ്മാദശുദ്ധം സന്ത്യജ്യ ഹ്യനിത്യം വാഹ്യസാധനം ।। ൩൭൪.

അതുകൊണ്ട്, ധ്യാനയജ്ഞം ഏറ്റവും ഉത്തമവും അപവർക്കഫലവും നൽകുന്നതുമാണ്; അതിനാൽ, അശുദ്ധവും നശ്വരവുമായ പുറം സാദ്ധ്യങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കണം.

യജ്ഞാദ്യം കര്മ്മ സന്ത്യജ്യ യോഗമത്യര്ഥമഭ്യസേത് । വികാരമുക്തമവ്യക്തം ഭോഗ്യഭോഗസമന്വിതം ।। ൩൭൪.

യജ്ഞം പോലെയുള്ള കര്‍മ്മങ്ങള്‍ ഉപേക്ഷിച്ച്, യോഗം അത്യന്തം അഭ്യസിക്കണം; മാറ്റം ഇല്ലാത്തതും, അവ്യക്തമായതും, അനുഭവവും അനുഭവസാധനങ്ങളും ഉള്ളതുമായത്.

ചിന്തയേദ്ധൃദയേ പൂര്വം ക്രമാദാദൌ ഗുണത്രയം । തമഃ പ്രച്ഛാദ്യ രജസാ സത്ത്വേന ച്ഛാദയേദ്രജഃ ।। ൩൭൪.

ആദ്യം ഹൃദയത്തിൽ ക്രമമായി മൂന്നു ഗുണങ്ങളെ ചിന്തിക്കണം; തമസിനെ രജസ്സാൽ മറയ്ക്കണം, ശേഷം രജസ്സിനെ സത്ത്വഗുണം കൊണ്ട് മറയ്ക്കണം.

ധ്യായേത്ത്രിമണ്ഡലം പൂര്വം കൃഷ്ണാം രക്തം സിതം ക്രമാത് । സത്ത്വോപാധിഗുണാതീതഃ പുരുഷഃ പഞ്ചവിംശകഃ ।। ൩൭൪.

ആദ്യം കറുപ്പ്, ചുവപ്പ്, വെളുപ്പ് എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വൃത്തങ്ങൾ ധ്യാനിക്കണം; ഗുണങ്ങളെ അതിജീവിച്ച, സത്ത്വഗുണം ഉള്ള ഇരുപത്തിയഞ്ചാമൻ പുരുഷനെ.

ധ്യേയമേതദശുദ്ധഞ്ച ത്യക്ത്വാ ശുദ്ധം വിചിന്തയേത് । ഐശ്വര്യ്യം പങ്കജം ദിവ്യം പുരുഷോപരി സംസ്ഥിതം ।। ൩൭൪.

ഈ അശുദ്ധമായ ധ്യാനവസ്തു ഉപേക്ഷിച്ച് ശുദ്ധമായതിനെ ചിന്തിക്കണം; ദൈവികമായ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ കമലം, പുരുഷനു മുകളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതാണ്.

ദ്വാദശാങ്ഗുലവിസ്തീര്ണം ശുദ്ധം വികശിതം സിതമ് । നാലമഷ്ടങ്ഗുലം തസ്യ നാഭികന്ദസമുദ്ഭ്വം ।। ൩൭൪.

പന്ത്രണ്ടു വിരൽ വീതിയുള്ള, ശുദ്ധവും വിരിഞ്ഞതും വെളുപ്പും ആയ കമലം; അതിന്റെ തണ്ട് എട്ട് വിരൽ നീളമുള്ളതും, നാഭിക്കണ്ടത്തിൽ നിന്നു ഉയർന്നതുമാണ്.

പദ്മപത്രാഷ്ടകം ജ്ഞേയമണിമാദിഗുണാഷ്ടകമ് । കര്ണികാകേശരം നാലം ജ്ഞാനവൈരാഗ്യഭുത്തമമ് ।। ൩൭൪.

കമലത്തിന്റെ എട്ട് ഇലകളും, അണിമ തുടങ്ങിയ എട്ട് ഐശ്വര്യങ്ങളും അറിയണം; അതിന്റെ മധ്യഭാഗം, കേശരങ്ങൾ, തണ്ട് — ഇവയെല്ലാം പരമജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും ആണ്.

വിഷ്ണുധര്മ്മശ്ച തത്കന്ദമിതി പദ്മം വിചിന്തയേത് । തദ്ധര്മജ്ഞാനവൈരാഗ്യം ശിവൈശ്വര്യ്യമയം പരം ।। ൩൭൪.

അത് കണ്ഠത്തിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ ധർമ്മമാണ്; അതിനാൽ ആ കമലം ഇങ്ങനെ ചിന്തിക്കണം; അതിന്റെ ധർമ്മം ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും, ശിവന്റെ ഐശ്വര്യത്തിൽ നിറഞ്ഞ പരമമായതുമാണ്.

ജ്ഞാത്വാ പദ്മാസനം സര്വം സര്വദുഃഖാന്തമാപ്നുയാത് । തത്പദ്മകര്ണികാമധ്യേ ശുദ്ധദീപശിഖാകൃതി ।। ൩൭൪.

ആ കമലാസനം മുഴുവൻ മനസ്സിലാക്കിയാൽ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങൾക്കും അവസാനം വരും; ആ കമലത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ ശുദ്ധമായ ദീപശിഖയെപ്പോലെയുള്ള രൂപം ഉണ്ട്.

അങ്ഗുഷ്ഠമാത്രമമലം ധ്യായേദോങ്കാരമീശ്വരം । കദമ്വഗോലകാകാരം താരം രൂപമിവ സ്ഥിതം ।। ൩൭൪.

വിരൽത്തുമ്പ് വലിപ്പമുള്ള, അകമാലമായ ഓംകാരമായ ഈശ്വരനെ ധ്യാനിക്കണം; കടമ്പക്കുരുവിനെപ്പോലെയുള്ള വൃത്താകൃതിയിലും, നാദത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നതുമാണ്.