അഗ്നിപുരാണമ്

നാസികാപുടമങ്ഗുല്യാ പീഡ്യൈവ ച പരേണ ച । ഔദരം രേചയേദ്വായും രേചനാദ്രേചകഃ സ്മൃതഃ ।। ൩൭൩.

മൂക്കിന്റെ ദ്വാരങ്ങൾ വിരലുകൾ കൊണ്ടും മറ്റേ കൈ കൊണ്ടും അമർത്തി, വയുവിൽ നിന്നുള്ള വായു പുറത്തേക്കു വിടണം; പുറത്തേക്കു വിടുന്നതിനെ രേചകം എന്നു പറയുന്നു.

ബാഹ്യേന വായുനാ ദേഹം ദൃതിവത് പൂരയേദ്യഥാ । തഥാ പൂര്ണശ്ച സന്തിഷ്ഠേത് പൂരണാത് പൂരകഃ സ്മൃതഃ ।। ൩൭൩.

പുറത്തുള്ള വായു ശരീരത്തിൽ ഉറപ്പോടെ നിറയ്ക്കണം; അങ്ങനെ നിറച്ച്, പൂർണ്ണമായി ഇരിക്കുന്നത് പൂരകം എന്നു പറയുന്നു.

. ന മുഞ്ചതി ന ഗൃഹ്ണാതി വായുമന്തര്ബഹിഃ സ്ഥിതമ് । സമ്പൂര്ണകുമ്ഭവത്തിഷ്ഠേദചലഃ സ തു കുമ്ഭകഃ ।। ൩൭൩.

വായു പുറത്തേക്കോ അകത്തേക്കോ വിടുകയോ സ്വീകരിക്കുകയോ ചെയ്യാതെ, പൂർണ്ണമായ ഒരു കലശംപോലെ അചഞ്ചലമായി ഇരിക്കുന്നത് കുംഭകം എന്നു പറയുന്നു.

കന്യകഃ സകൃദുദ്‌ഘാതഃ സ വൈ ദ്വാദശമാത്രികഃ । മധ്യമശ്ച ദ്വിരുദ്‌ഘാതശ്ചതുര്വിംശതിമാത്രികഃ ।। ൩൭൩.

കന്യക എന്നത് ഒരിക്കൽ മാത്രം ശ്വാസം പുറത്തുവിടുന്നതോടെ പന്ത്രണ്ടു താളം വരെയാണ്. മധ്യമായത് രണ്ടുതവണ ശ്വാസം പുറത്തുവിടുന്നതോടെ ഇരുപത്തിയഞ്ചു താളം വരെയാണ്.

ഉത്തമശ്ച ത്രിരുദ്‌ഘാതഃ ഷട്‌ത്രിംശത്താലമാത്രികഃ । സ്വേദകമ്പാഭിഘാതാനാം ജനനശ്ചോത്തമോത്തമഃ ।। ൩൭൩.

ഉത്തമം മൂന്നു തവണ ശ്വാസം പുറത്തുവിടുന്നതോടെയാണ്, അതിന് മുപ്പത്താറു താളം വരെയാണ്. ചൂട്, വിറയൽ എന്നിവയ്ക്ക് ഇടയാക്കുന്നതിൽ ഏറ്റവും ശക്തമായത് ഇതാണ്.

അജിതാന്നാരുഹേദ്‌ഭൂമിം ഹിക്കാശ്വാസാദയസ്തഥാ । ജിതേ പ്രാണേ സ്വല്പദോഷവിണ്മൂത്രാദി പ്രജായതേ ।। ൩൭൩.

അഹാരം നിയന്ത്രിക്കാതെ ഇരിക്കുന്നവന് ഹിക്ക, ശ്വാസംമുട്ടൽ തുടങ്ങിയ രോഗങ്ങൾ വരും. എന്നാൽ പ്രാണം നിയന്ത്രിച്ചാൽ ചെറിയ മലമൂത്രദോഷങ്ങൾ മാത്രം ഉണ്ടാകും.

ആരോഗ്യം ശീഘ്രഗാമിത്വമുത്സാഹഃ സ്വരസൌഷ്ഠവമ് । ബലവര്ണപ്രസാദശ്ച സര്വദോഷക്ഷയഃ ഫലം ।। ൩൭൩.

ആരോഗ്യം, വേഗത, ഉത്സാഹം, ശബ്ദത്തിലെ മാധുര്യം, ബലം, നിറത്തിന്റെ തെളിച്ചം, എല്ലാ ദോഷങ്ങളുടെയും നാശം എന്നിവയാണ് ഫലം.

ജപധ്യാനം വിനാഗര്ഭഃ സ ഗര്ഭസ്തത്സമന്വിതഃ । ഇന്ദ്രിയാണാം ജയാര്ഥായ സ ഗര്ഭം ധാരയേത്പരം ।। ൩൭൩.

ജപവും ധ്യാനവും ഇല്ലാതെ ചെയ്താൽ അതിനെ ഗർഭം എന്നു പറയുന്നു; അവയോടൊപ്പം ചെയ്താൽ അതാണ് യഥാർത്ഥ ഗർഭം. ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാൻ അതിനെ പിടിച്ചു നിർത്തണം.

ജ്ഞാനവൈരാഗ്യയുക്താഭ്യാം പ്രാണായാമവശേന ച । ഇന്ദ്രിയാംശ്ച വിനിര്ജിത്യ സര്വമേവ ജിതം ഭവേത് ।। ൩൭൩.

ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും പ്രാണായാമത്തിന്റെ ശക്തിയുംകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചാൽ എല്ലാം ജയിച്ചവനാകും.

ഇന്ദ്രിയാണ്യേവ തത്സര്വം യത് സ്വര്ഗനരകാവുഭൌ । നിഗൃഹീതവിസൃഷ്ടാനി സ്വര്ഗായ നരകായ ച ।। ൩൭൩.

ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ സ്വർഗ്ഗത്തേക്കും നരകത്തേക്കും നയിക്കുന്നവയാണ്. അവയെ നിയന്ത്രിച്ചാൽ സ്വർഗ്ഗം ലഭിക്കും, വിട്ടുവിട്ടാൽ നരകം ലഭിക്കും.

ശരീരം രഥമിത്യാഹുരിന്ദ്രിയാണ്യസ്യ വാജിനഃ । മനശ്ച സാരഥിഃ പ്രോക്തഃ പ്രാണായാമഃ കശഃ സ്മൃതഃ ।। ൩൭൩.

ശരീരം രഥം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അതിന്റെ കുതിരകൾ, മനസ്സാണ് സാരഥി, പ്രാണായാമം ചവിട്ടുകോലാണ് എന്ന് പറയുന്നു.

ജ്ഞാനവൈരാഗ്യരശ്മിഭ്യാം സായയാ വിധൃതം മനഃ । ശനൈര്നിശ്ചലതാമേതി പ്രാണായാമൈകസംഹിതമ് ।। ൩൭൩.

ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും എന്ന രശ്മികളാൽ പിടിച്ച മനസ്സ്, പ്രാണായാമത്തിൽ ഏകാഗ്രതയോടെ, ക്രമേണ അശാന്തമാകുന്നു.

ജലബിന്ദും [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php കുശാഗ്രേണ] മാസേ മാസേ പിബേത്തു യഃ । സംവത്സരശതം സാഗ്രം പ്രാണായാമശ്ച തത്സമഃ ।। ൩൭൩.

ഓരോ മാസം ഒരു തുള്ളി വെള്ളം കുഷത്തണ്ട് കൊണ്ട് കുടിക്കുന്നവൻ നൂറ്റാണ്ട് വർഷം ജീവിക്കും; അതുപോലെയാണ് പ്രാണായാമത്തിന്റെ ഫലവും.

ഇന്ദ്രിയാണി പ്രസക്താനി പ്രവിശ്യ വിഷയോദധൌ । ആഹൃത്യ യോ നിഗൃഹ്ണാതി പ്രത്യാഹാരഃ സ ഉച്യതേ ।। ൩൭൩.

ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയസമുദ്രത്തിൽ മുഴുകുമ്പോൾ അവയെ പിൻവലിച്ച് നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനെ പ്രത്യാഹാരം എന്നു പറയുന്നു.

ഉദ്ധരേദാത്മനാത്മാനം മജ്ജമാനം യഥാമ്ഭസി । ഭോഗനദ്യതിവേഗേന ജ്ഞാനവൃക്ഷം സമാശ്രയേത് ।। ൩൭൩.

താനെ തന്നെ, വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങുന്നപോലെ, ഉയർത്തണം; ഭോഗനദിയുടെ വേഗത്തിൽ ഒഴുകുമ്പോൾ ജ്ഞാനവൃക്ഷത്തിൽ ആശ്രയം വേണം.

അഗ്നിരുവാച ധ്യൈ ചിന്തായാം സ്മൃതോ ധാതുര്വിഷ്ണുചിന്താ മുഹുര്മുഹുഃ । അനാക്ഷിപ്തേന മനസാ ധ്യാനമിത്യഭിധീയതേ ।। ൩൭൪.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ചിന്തയിലാണു ധ്യാനം. വിഷ്ണുവിനെ വീണ്ടും വീണ്ടും അനായാസമായ മനസ്സോടെ ചിന്തിക്കുന്നതിനെ ധ്യാനം എന്നു പറയുന്നു.

ആത്മനഃ സമനസ്കസ്യ മുക്താശേഷോപധസ്യ ച । ബ്രഹ്മചിന്താസമാ ശക്തിര്ധ്യാനം നാമ തദുച്യതേ ।। ൩൭൪.

മനസ്സ് ശാന്തവും എല്ലാ തടസ്സങ്ങളും വിട്ടുമാറിയതുമായ ഒരുവന് ബ്രഹ്മചിന്തയോടു തുല്യമായ ശക്തിയാണ് ധ്യാനം എന്നു പറയുന്നത്.

ധ്യേയാലമ്ബനസംസ്ഥസ്യ സദൃശപ്രത്യയസ്യ ച । പ്രത്യയാന്തരനിര്മുക്തഃ പ്രത്യയോ ധ്യാനമുച്യതേ ।। ൩൭൪.

ധ്യേയത്തിൽ മനസ്സു നിശ്ചയിച്ചും, അതുമായി സാമ്യമുള്ള ചിന്തയിൽ, മറ്റു ചിന്തകൾ ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ ആ ചിന്ത തന്നെയാണ് ധ്യാനം എന്നു പറയുന്നത്.

ധ്യേയാവസ്ഥിതചിത്തസ്യ പ്രദേശേ യത്ര കുത്രചിത് । ധ്യാനമേതത്സമുദ്ദിഷ്ടം പ്രത്യയസ്യൈകഭാവനാ ।। ൩൭൪.

ധ്യേയത്തിൽ മനസ്സു സ്ഥിരമായി ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവന് എവിടെയായാലും, ഒരേ ചിന്തയിലായിരിക്കുക തന്നെയാണ് ധ്യാനം എന്നു പറയുന്നത്.

ഏവം ധ്യാനസമായുക്തഃ സ്വദേഹം യഃ പരിത്യജത് । കുലം സ്വജനമിത്രാണി സമുദ്‌ധൃത്യ ഹരിര്ഭവേത് ।। ൩൭൪.

ഇങ്ങനെ ധ്യാനത്തിൽ ഏർപ്പെട്ട് തൻറെ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ, കുടുംബത്തെയും ബന്ധുക്കളെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും ഉയർത്തി, ഹരിയായി മാറുന്നു.

ഏവം മുഹൂര്ത്തമര്ധം വാ ധ്യായേദ് യഃ ശ്രദ്ധ്യാ ഹരിം । സോപി യാം ഗതിമാപ്നോതി ന താം സര്വൈര്മഹാമഖൈഃ ।। ൩൭൪.

ഇങ്ങനെ, അൽപനേരം പോലും വിശ്വാസത്തോടെ ഹരിയെ ധ്യാനിക്കുന്നവന്, മഹായാഗങ്ങൾകൊണ്ടും ലഭിക്കാനാകാത്ത ഗതി ലഭിക്കും.

ധ്യാതാ ധ്യാനം തഥാ ധ്യേയം യച്ച ധ്യാനപ്രയോജനം । ഏതച്ചതുഷ്ടയം ജ്ഞാത്വാ യോഗം യുഞ്ജീത തത്ത്വവിത് ।। ൩൭൪.

ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവനും, ധ്യാനവും, ധ്യാനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവസ്തുവും, ധ്യാനത്തിന്റെ ഉദ്ദേശവും — ഈ നാലും മനസ്സിലാക്കി സത്യത്തെ അറിയുന്നവൻ യോഗം അഭ്യസിക്കണം.

യോഗാഭ്യാസാദ്‌ഭവേന്മുക്തിരൈശ്വര്യ്യഞ്ചാഷ്ടധാ മഹത് । ജ്ഞാനവൈരാഗ്യസമ്പന്നഃ ശ്രദ്ദധാനഃ ക്ഷമാന്വിതഃ ।। ൩൭൪.

യോഗം പതിവായി ചെയ്യുമ്പോൾ മോക്ഷവും, മഹത്തായ എട്ടു വിധമായ ഐശ്വര്യങ്ങളും ലഭിക്കും; ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും ഉള്ളവനും, വിശ്വാസവും ക്ഷമയും ഉള്ളവനും ആകണം.

വിഷ്ണുഭക്തഃ സദോത്സാഹീ ധ്യാതേത്ഥം പുരുഷഃ സ്മൃതഃ । മൂര്താമൂര്ത്തം പരമ്ബ്രഹ്മ ഹരേര്ധ്യാനം ഹി ചിന്തനമ് ।। ൩൭൪.

വിഷ്ണുവിനെ ഭജിക്കുന്നവൻ എപ്പോഴും ഉത്സാഹത്തോടെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനം ചെയ്യുന്നവനായി ഓർക്കപ്പെടുന്നു; ഹരിയെ ധ്യാനിക്കുന്നത്, രൂപമുള്ളതും രൂപരഹിതവും ആയ പരബ്രഹ്മത്തെ ചിന്തിക്കുന്നതാണു.

സകലോ നിഷ്കലോ ജ്ഞേയഃ സര്വജ്ഞഃ പരമോ ഹരിഃ । അണിമാദിഗുണൈശ്വര്യ്യം മുക്തിര്ധ്യാനപ്രയോജനമ് ।। ൩൭൪.

സകലരൂപിയുമായും രൂപരഹിതനുമായും, എല്ലാം അറിയുന്ന പരമൻ ഹരിയെ അറിയണം; ധ്യാനത്തിന്റെ ഉദ്ദേശം മോക്ഷവും, അണിമ തുടങ്ങിയ ഐശ്വര്യങ്ങളും തന്നെയാണ്.

ഫലേന യോജകോ വിഷ്ണുരതോ ധ്യായേത് പരേശ്വരം । ഗച്ഛംസ്തിഷ്ഠന് സ്വപന് ജാഗ്രദുന്മിഷന്നിമിഷന്നപി ।। ൩൭൪.

ഫലത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നവൻ വിഷ്ണുവാണ്; അതുകൊണ്ട്, നടക്കുമ്പോഴും നിൽക്കുമ്പോഴും ഉറങ്ങുമ്പോഴും ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും കണ്ണ് തുറക്കുമ്പോഴും അടയ്ക്കുമ്പോഴും പരമേശ്വരനെ ധ്യാനിക്കണം.

ശുചിര്വാപ്യശുചിര്വാപി ധ്യായേത് സതതമീശ്വരമ് । സ്വദേഹായതനസ്യാന്തേ മനസി സ്ഥാപ്യ കേശവമ് ।। ൩൭൪.

ശുദ്ധനായാലും അശുദ്ധനായാലും എപ്പോഴും ഈശ്വരനെ ധ്യാനിക്കണം; സ്വന്തം ശരീരത്തിന്റെ അന്തത്തിൽ, മനസ്സിൽ തന്നെ കേശവനെ സ്ഥാപിക്കണം.

ഹൃത്പദ്മപീഠികാമധ്യേ ധ്യാനയോഗേന പൂജയേത് । ധ്യാനയജ്ഞഃ പരഃ ശുദ്ധഃ സര്വദോഷക്വിര്ജ്ജിതഃ ।। ൩൭൪.

ഹൃദയത്തിലെ കമലാസനത്തിന്റെ നടുവിൽ ധ്യാനയോഗത്തിലൂടെ ആരാധിക്കണം; ധ്യാനയജ്ഞം ഏറ്റവും ഉത്തമവും ശുദ്ധവും എല്ലാ ദോഷങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തവുമാണ്.

തേനേഷ്ട്വാ മുക്തിമാപ്നോതി വാഹ്യശുദ്ധൈശ്ച നാധ്വരൈഃ । ഹിംസാദോഷവിമുക്തിത്വാദ്വിശുദ്ധിശ്ചിത്തസാധനഃ ।। ൩൭൪.

ഇതിനെ അർപ്പിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും, പുറത്തു നിന്നുള്ള ശുദ്ധമായ യജ്ഞങ്ങളാൽ അല്ല; ഹിംസാദോഷം ഇല്ലാത്തതിനാൽ മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധീകരണത്തിലൂടെ വിശുദ്ധി നേടുന്നു.