അഗ്നിപുരാണമ്

വായോരപി ഗുണം സ്പര്ശമാകാശം ഗ്രസതേ തതഃ । വായൌ നഷ്ടേ തു ചാകാശന്നീരവം തിഷ്ഠതി ദ്വിജ ।। ൩൬൮.

വായുവിൽ നിന്നുള്ള സ്പർശഗുണം ആകാശം ആഗിരണം ചെയ്യുന്നു; വായു നശിച്ചാൽ, ശബ്ദമില്ലാത്ത ആകാശം മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു, ദ്വിജന്മാരേ.

ആകാശസ്യാഥ വൈ ശബ്ദം ഭൂതാദിര്ഗ്രസതേ ച ഖം । അബിമാനാത്മകം ഖഞ്ച ഭൂതാദി ഗ്രസതേ മഹാന് ।। ൩൬൮.

പിന്നീട്, ഭൂതാദി ആകാശത്തിന്റെ ശബ്ദവും അഹങ്കാരാത്മകമായ ആകാശവും ആഗിരണം ചെയ്യുന്നു; ഭൂതാദി മഹത്തിൽ ലയിക്കുന്നു.

ഭൂമിര്യാതി ലയഞ്ചാപ്സു ആപോ ജ്യോതിഷി തദ്‌വ്രജേത് । വായൌ വായുശ്ച ഖേ ഖഞ്ച അഹങ്കാരേ ലയം സ ച ।। ൩൬൮.

ഭൂമി വെള്ളത്തിൽ ലയിക്കുന്നു, വെള്ളം അഗ്നിയിൽ, അഗ്നി വായുവിൽ, വായു ആകാശത്തിൽ, ആകാശം അഹങ്കാരത്തിൽ, അഹങ്കാരം മഹത്തിൽ ലയിക്കുന്നു.

മഹത്തത്ത്വേ മഹാന്തഞ്ച പ്രകൃതിര്ഗ്രസതേ ദ്വിജ । വ്യക്താഽവ്യക്താ ച പ്രകൃതിര്വ്യക്തസ്യാവ്യക്തകേ ലയഃ ।। ൩൬൮.

മഹത്ത്വത്വം മഹത്തിനെ പ്രകൃതി ആഗിരണം ചെയ്യുന്നു, ദ്വിജന്മാരേ; പ്രകടവും അപ്രകടവും പ്രകൃതിയിൽ ലയിക്കുന്നു, പ്രകടം അപ്രകടത്തിൽ ലയിക്കുന്നു.

പുമാനേകാക്ഷരഃ ശുദ്ധഃ സോഽപ്യംശഃ പരമാത്മനഃ । പ്രകൃതിഃ പുരുഷശചൈചൌ ലീയേതേ പരമാത്മനി ।। ൩൬൮.

ശുദ്ധമായ ഏകാക്ഷരമായ പുരുഷനും പരമാത്മാവിന്റെ ഭാഗമാണ്; പ്രകൃതിയും പുരുഷനും പരമാത്മാവിൽ ലയിക്കുന്നു.

ന സന്തി യത്ര സര്വേശേ നാമജാത്യാദികല്പനാഃ । സത്താമാത്രാത്മകേ ജ്ഞേയേ ജ്ഞാനാത്മന്യാത്മനഃ പരേ ।। ൩൬൮.

എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്ന പരമേശ്വരനിൽ, നാമം, വർഗ്ഗം മുതലായ ധാരണകൾ ഇല്ല; അതു സത്താമാത്രമായ ജ്ഞേയത്തിൽ, ജ്ഞാനസ്വഭാവമായ പരമാത്മാവിൽ മാത്രം നിലകൊള്ളുന്നു.

അഥ സപ്തത്യധികത്രിശതതമോഽധ്യായഃ ശരീരാവയവാഃ അഗ്നിരുവാച ശ്രോത്രം ത്വക്ചക്ഷുഷീ ജിഹ്വാ ഘ്രാണം ധീഃ ഖം ച ഭൂതഗമ് । ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാഃ ഖാദിഷു തദ്ഗുണാഃ

ഇനി മൂവായിരത്തി എഴുപതാം അധ്യായം: ശരീരാവയവങ്ങൾ. അഗ്നി പറഞ്ഞു: ചെവി, ത്വക്ക്, കണ്ണുകൾ, നാവ്, മൂക്ക്, മനസ്സ്, ആകാശം എന്നിവ ഭൂതങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം, ഗന്ധം എന്നിവ അവയുടെ ഗുണങ്ങളാണ്.

പായൂപസ്ഥൌ കരൌ പാദൌ വാഗ്ഭവേത്കര്മ ഖം തഥാ । ഉത്സര്ഗാനന്ദകാദാനഗതി വാഗാദികര്മ തത്

മലദ്വാരം, ജനനേന്ദ്രിയം, കൈകൾ, കാലുകൾ, വാക്ക് — ഇവയാണ് പ്രവർത്തനേന്ദ്രിയങ്ങൾ. ഇവയുടെ പ്രവൃത്തികൾ യഥാക്രമം മലവിസർജനം, ആനന്ദം, പിടിക്കൽ, നടക്കൽ, സംസാരിക്കൽ എന്നിവയാണ്.

പഞ്ച കര്മേന്ദ്രിയാണ്യത്ര പഞ്ച ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി ച । ഇന്ദ്രിയാര്ഥാശ്ച പഞ്ചൈവ മഹാഭൂതാ മനോധിപാഃ

ഇവിടെ അഞ്ചു പ്രവർത്തനേന്ദ്രിയങ്ങളും അഞ്ചു ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും ഉണ്ട്. അതുപോലെ, അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളും മഹാഭൂതങ്ങളും ഉണ്ട് — ഇവയെല്ലാം മനസ്സാണ് നിയന്ത്രിക്കുന്നത്.

ആത്മാഽവ്യക്തശ്ചതുര്വിംശത്തത്ത്വാനി പുരുഷഃ പരഃ । സംയുക്തശ്ച വിയുക്തശ്ച യഥാ മത്സ്യോദകേ ഉഭേ

ആത്മാവ് അപ്രത്യക്ഷമാണ്; ഇരുപത്തിനാലു തത്ത്വങ്ങൾ ഉണ്ട്; അതിനപ്പുറമാണ് പരപുരുഷൻ. അവൻ ഒന്നായും വേറെയും നിലകൊള്ളുന്നു, വെള്ളത്തിൽ മത്സ്യം പോലെ.

അവ്യതമാശ്രിതാനീഹ രജഃ സത്ത്വതമാംസി ച । ആന്തരഃ പുരുഷോ ജീവഃ സ പരം ബ്രഹ്മ കാരണമ്

ഇവിടെ അപ്രത്യക്ഷം തന്നെയാണ് രജസ്, സത്ത്വം, തമസ് എന്നിവയുടെ ആധാരം. അകത്തുള്ള പുരുഷൻ ജീവിയാണ്; പരബ്രഹ്മം അതിന്റെ കാരണമാകുന്നു.

സ യാതി പരമം സ്ഥാനം യോ വേത്തി പുരുഷം പരമ് । സപ്താഽഽശയാഃ സ്മൃതാ ദേഹേ രുധിരസ്യൈക ആശയഃ

പരപുരുഷനെ അറിയുന്നവൻ പരമാവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നു. ശരീരത്തിൽ ഏഴു ആശയങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവയിൽ ഒന്നാണ് രക്തത്തിന്റെ ആശയം.

ശ്ലേഷ്മണശ്ചാഽഽമപിത്താഭ്യാം പക്വാശയസ്തു പഞ്ചമഃ । വായുമൂത്രാശയഃ സപ്ത സ്ത്രീണാം ഗര്ഭാശയോഽഷ്ടമഃ

ശ്ലേഷ്മം, അജീർണം, പിത്തം, വലിയകുടൽ — ഇവയാണ് അഞ്ചാമത്തെ ആശയം. വായു, മൂത്രം എന്നിവ ആറും ഏഴും ആകുന്നു. സ്ത്രീകളിൽ ഗർഭാശയം എട്ടാമത്തേതാണ്.

പിത്താത്പക്വാശയോഽഗ്നേഃ സ്യാദ്യോനിര്വികശിതാ ദ്യുതൌ । പദ്മവദ്ഗര്ഭാശയഃ സ്യാത്തത്ര ധത്തേ സരക്തകമ്

പിത്തത്തിൽ നിന്ന് വലിയകുടൽ ഉണ്ട്; അഗ്നിയിൽ നിന്ന് യോനി ഉൽഭവിക്കുന്നു, അതു പ്രകാശത്തിൽ വികസിക്കുന്നു. ഗർഭാശയം താമരപൂവുപോലെയാണ്; അവിടെ രക്തം കലർന്നതെല്ലാം നിലകൊള്ളുന്നു.

ശുക്രം സ്വശുക്രതശ്ചാങ്ഗം കുന്തലാന്യത്ര കാലതഃ । ന്യസ്തം ശുക്രമതോ യോനൌ നൈതി ഗര്ഭാശയം മുനേ

ശുക്ലത്തിൽ നിന്ന് ശരീരഭാഗങ്ങളും മുടിയും സമയാനുസരണം ഉൽഭവിക്കുന്നു. ശുക്ലം യോണിയിൽ നിക്ഷേപിച്ചാൽ, മഹർഷേ, അത് ഗർഭാശയത്തിലെത്തുന്നില്ല.

ഋതാവപി ച യോനിശ്ചേദ്വാതപിത്തകഫാവൃതാ । ഭവേത്തദാ വികാശിത്വം നൈവ തസ്യാം പ്രജായതേ

ഋതുകാലത്തും യോനി വായു, പിത്തം, ശ്ലേഷ്മം എന്നിവ കൊണ്ട് തടസ്സപ്പെട്ടാൽ, വികസനം നടക്കില്ല; അപ്പോൾ അവിടെ സന്താനം ഉണ്ടാകില്ല.

ബുക്കാത്പുക്കസകപ്ലീഹകൃതകോഷ്ഠാങ്ഗഹൃദ്വ്രണാഃ । തണ്ഡകശ്ച മഹാഭാഗ നിബദ്ധാന്യാശയേ മതഃ

ബുക്ക, പുക്കസ, പ്ലീഹ, കുടൽ, ഹൃദയം, വ്രണം എന്നിവയിൽ നിന്നാണ് തണ്ടകം എന്നത് ആശയങ്ങളിൽ ബന്ധപ്പെട്ടതായി കരുതപ്പെടുന്നത്, മഹാഭാഗ.

രസസ്യ പച്യമാനസ്യ സാരാദ്ഭവതി ദേഹിനാമ് । പ്ലീഹാ യകൃച്ച ധര്മജ്ഞ രക്തഫേനാച്ച പുക്കസഃ

ജീർണ്ണിച്ച രസത്തിന്റെ സാരത്തിൽ നിന്ന് ജീവികൾക്ക് പ്ലീഹയും യകൃതും ഉൽഭവിക്കുന്നു, ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നവനേ. രക്തഫേനത്തിൽ നിന്ന് പുക്കസ ഉണ്ട്.

രക്തം പിത്തം ച ഭവതി തഥാ തണ്ഡകസംജ്ഞകഃ । ഭേദോ രക്തപ്രസാരാച്ച ബുക്കായാഃ സംഭവഃ സ്മൃതഃ

രക്തവും പിത്തവും ഉൽഭവിക്കുന്നു; അതുപോലെ തണ്ടകം എന്നതും. രക്തം വ്യാപിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് ബുക്കയുടെ ഉത്ഭവം ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.

രക്തമാംസപ്രകാരാച്ച ഭവന്ത്യന്ത്രാണി ദേഹിനാമ് । സാര്ധത്രിവ്യായാമ (വ്യാമ) സംഖ്യാനി താനി നൃണാം വിനിര്ദിശേത്

രക്തം, മാംസം എന്നിവയുടെ രൂപത്തിൽ നിന്ന് ജീവികളുടെ ആന്ത്രങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. പുരുഷന്മാരിൽ അതിന്റെ നീളം ഒരു കാൽവ്യാമം അകലം എന്നാണ് പറയുന്നത്.

ത്രിവ്യാമാനി തഥാ സ്ത്രീണാം പ്രാഹുര്വേദവിദോ ജനാഃ । രക്തവായുസമായോഗാത്കാമേ യസ്യോദ്ഭവഃ സ്മൃതഃ

സ്ത്രീകളിൽ ആന്ത്രങ്ങൾ മൂന്നു വ്യാമം നീളമാണെന്ന് വേദം അറിയുന്നവർ പറയുന്നു. രക്തവും വായുവും ചേർന്നാൽ കാമം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്നാണ് ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്.

കഫപ്രസാരാദ്ഭവതി ഹൃദയം പദ്മസംനിഭമ് । അധോമുഖം തച്ഛുഷിരം യത്ര ജീവോ വ്യവസ്ഥിതഃ

ശ്ലേഷ്മം വ്യാപിക്കുമ്പോൾ ഹൃദയം താമരപൂവുപോലെ രൂപം കൊള്ളുന്നു; അത് താഴോട്ടാണ് മുഖം, അകത്ത് പൊക്കം ഉണ്ട്; അവിടെയാണ് ജീവൻ നിലകൊള്ളുന്നത്.

ചൈതന്യാനുഗതാ ഭാവാഃ സര്വേ തത്ര വ്യവസ്ഥിതാഃ । തസ്യ വാമേ യഥാ പ്ലീഹാ ദക്ഷിണേ ച യഥാ യകൃത്

സമസ്ത ചൈതന്യത്തോടെ ഉള്ള ഭാവങ്ങൾ അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു. അതിന്റെ ഇടതുവശത്ത് പ്ലീഹയും വലതുവശത്ത് യകൃതും ഉണ്ട്.

ദക്ഷിണേ ച തഥാ ക്ലോമ പദ്മസ്യൈവം പ്രകീര്തിതമ് । ശ്രോതാംസി യാനി ദേഹേഽസ്മിന്കഫരക്തവഹാനി ച

വലതുവശത്ത് ക്ലോമയും ഉണ്ട്, താമരപൂവിന്റെ കാര്യത്തിൽ പറഞ്ഞതുപോലെ. ഈ ശരീരത്തിലെ നാഡികൾ ശ്ലേഷ്മവും രക്തവും ഒഴുക്കുന്നു.

തേഷാം ഭൂതാനുമാനാച്ച ഭവതീന്ദ്രിയസംഭവഃ । നേത്രയോര്മണ്ഡലം ശുക്ലം കഫാദ്ഭവതി പൈതൃകമ്

ഭൂതങ്ങളുടെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ച് ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം മനസ്സിലാക്കാം. കണ്ണിന്റെ വെള്ളയുള്ള വട്ടം ശ്ലേഷ്മത്തിൽ നിന്ന് ഉൽഭവിക്കുന്നു; അതാണ് പിതൃസംബന്ധമായത്.

കൃഷ്ണം ച മണ്ഡലം വാതാത്തഥാ ഭവതി മാതൃകമ് । പിത്താത്ത്വങ്മണ്ഡലം ജ്ഞേയം മാതാപിതൃസമുദ്ഭവമ്

കറുത്ത വലയം വായുവിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്, അതിനെ മാതൃകമെന്ന് പറയുന്നു. ചർമ്മവലയം അമ്മയിലും അച്ഛനിലും നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്.

മാംസാസൃക്കഫജാ ജിഹ്വാ മേദോസൃക്കഫമാംസജൌ । വൃഷാ (ഷ) ണൌ ദശ പ്രാണസ്യ ജ്ഞേയാന്യായതനാനി തു

നാവു മാംസം, രക്തം, കഫം എന്നിവയിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. കൊഴുപ്പ്, രക്തം, കഫം, മാംസം എന്നിവ ചേർന്ന് വൃക്കകൾ ഉണ്ടാകും. പ്രാണന്റെ പത്ത് ആധാരങ്ങൾ അറിയേണ്ടതാണ്.

മൂര്ധാ ഹൃന്നാഭികണ്ഠാശ്ച ജിഹ്വാ ശുക്രം ച ശോണിതമ് । ഗുദം വസ്തിശ്ച ഗുല്ഫം ച 'കണ്ഡുരാഃ ഷോഡശേരിതാഃ

തല, ഹൃദയം, നാഭി, കഴുത്ത്, നാവ്, വീര്യം, രക്തം, ഗുദം, മൂത്രാശയം, കണങ്കാൽ—ഇവയാണ് പഥങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ പതിനാറ് എണ്ണം.

ദ്വേ കരേ ദ്വേ ച ചരണേ ചതസ്രഃ പൃഷ്ഠതോ ഗലേ' । ദേഹേ പാദാദിശീര്ഷാന്തേ ജാലാനി ചൈവ ഷോഡശ

രണ്ടെണ്ണം കൈകളിൽ, രണ്ടെണ്ണം കാലുകളിൽ, നാലെണ്ണം കഴുത്തിന് പിന്നിൽ; ശരീരത്തിൽ കാലിൽ നിന്ന് തലവരെയായി പതിനാറ് ജാലങ്ങൾ ഉണ്ട്.