അഗ്നിപുരാണമ്

സ്തോകാല്പക്ഷുല്ലകാഃ സൂക്ഷ്മം ശ്ലക്ഷ്ണം ദഭ്രം കൃശന്തനു । മാത്രാകുടീലവകണാ ഭൂയിഷ്ഠം പുരുഹം പുരു ।। ൩൬൭.

സ്തോകം, അൽപം, ക്ഷുല്ലകം ഇവ ചെറുതാണ്. സൂക്ഷ്മം സൂക്ഷ്മമായത്. ശ്ലക്ഷ്ണം മൃദുവായത്. ദഭ്രം വളരെ ചെറുത്. ക്ഷ, തനു ഇവ സുന്ദരമായും കട്ടിയില്ലാത്തതുമായതാണ്. മാത്ര, കുട്ടിലം, വകനം ഇവ വളരെ ചെറിയതാണെന്നർത്ഥം. ഭൂയിഷ്ഠം, പുരു, പുരുഃ ഇവ ധാരാളം എന്നർത്ഥം.

അഖണ്ഡം പൂര്ണസകലമുപകണ്ഠാന്തികാഭിതഃ । സമീപേ സന്നിദാഭ്യാസൌ നേദിഷ്ഠം സുസമീപകം ।। ൩൬൭.

അഖണ്ഡം ഒടിയാതെ ഉള്ളത്. പൂർണ്ണം നിറഞ്ഞത്. സകലമെന്നത് മുഴുവൻ. ഉപകണ്ഠം, അന്തികം, അഭിതഃ ഇവ സമീപം എന്നർത്ഥം. സമീപം, സന്നിധി, അഭ്യാസം ഇവയും അടുത്തതാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നേദിഷ്ഠം ഏറ്റവും അടുത്തത്. സുസമീപകം വളരെ അടുത്തത്.

സുദൂരേ തു ദവിഷ്ഠം സ്യാദ്‌വൃത്തം നിസ്തലവര്തുലേ । ഉച്ചപ്രാംശൂന്നതോദഗ്രാ ധ്രുവോ നിത്യഃ സനാതനഃ ।। ൩൬൭.

സുദൂരം വളരെ ദൂരെയാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദവിഷ്ഠം ഏറ്റവും ദൂരം. വൃത്തം വൃത്താകാരമായത്. നിസ്തലവും വർത്തുലവും വട്ടമായത്. ഉച്ചം, പ്രാംശു, ഉന്നതം, ഉദ്ഗ്രം ഇവ ഉയർന്നതാണെന്ന് അർത്ഥം. ധ്രുവം അചഞ്ചലമായത്. നിത്യവും സനാതനവും ശാശ്വതമായത്.

ആവിദ്ധം കുടിലം ഭുഗ്നം വേല്ലിതം വക്രമിത്യപി । ചഞ്ചലം ചരലഞ്ചൈവ കഠോരം ജഠരം ദൃढ़ം ।। ൩൬൭.

ആവിദ്ധം തുളഞ്ഞത്. കുട്ടിലം വളഞ്ഞത്. ഭുഗ്നം കുനിഞ്ഞത്. വെല്ലിതം വളഞ്ഞതും വക്രം വളഞ്ഞതുമാണ്. ചഞ്ചലം, ചരലം ഇവ അസ്ഥിരമായത്. കഠോരം കഠിനം. ജഠരം ഉറപ്പുള്ളത്. ദൃഢം ശക്തമായത്.

പ്രത്യഗ്രോഽഭിനവോ നവ്യോ നവീനോ നൂതനോ നവഃ । ഏകതാനോഽന്ന്യവൃത്തിരുച്ചണ്ഡമവിലമ്ബിതം ।। ൩൬൭.

പ്രത്യഗ്രം, അഭിനവം, നവ്യം, നവീനവും, നൂതനം, നവം ഇവ എല്ലാം പുതിയത് എന്നാണ്. ഏകതാനം ഒരേപോലെയുള്ളത്. അന്യവൃത്തി വേറേതായ സ്വഭാവം. ഉച്ചണ്ഢം അത്യന്തം ക്രൂരമായത്. അവിലംബിതം വൈകാതെ.

ഉച്ചാവചം നൈകഭേദം സമ്ബാധകലിലം തഥാ । തിമിതം സ്തിമിതം ക്ലിന്നമഭിയോഗസ്ത്വഭിഗ്രഹഃ ।। ൩൬൭.

ഉച്ചാവചം ഉയരവും താഴ്വാരവും. നൈകഭേദം പലവിധം. സമ്ബാധം, കലിലം ഇവ തിരക്കുള്ളതും ആശയക്കുഴപ്പവുമാണ്. തിമിതം, സ്തിമിതം മങ്ങലും മന്ദമായതും. ക്ലിന്നം ഈർപ്പം. അഭിയോഗം കുറ്റാരോപണം. അഭിഗ്രഹം പിടിച്ചെടുക്കൽ.

സ്ഫതിര്വൃദ്ധൌ പ്രഥാ ഖ്യാതൌ സമാഹാരഃ സമുച്ചയഃ । അപഹാരസ്ത്വപചയോ വിഹാരസ്തു പരിക്രമഃ ।। ൩൬൭.

സ്ഫതി വർദ്ധന. വൃദ്ധി വളർച്ച. പ്രഥാ പ്രശസ്തി. ഖ്യാതി പ്രശസ്തി. സമാഹാരവും സമുച്ചയവും കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ. അപഹാരം മാറ്റൽ. അപചയം കുറയൽ. വിഹാരം വിനോദം. പരിക്രമം ചുറ്റി നടക്കൽ.

പ്രത്യാഹാര ഉപാദാനം നിര്ദ്ധാരോഽബ്യവകര്ഷണം । വിഘ്നോഽന്തരായഃ പ്രത്യൂഹഃ സ്യാദാസ്യാ ത്വാസനാ സ്ഥിതിഃ ।। ൩൬൭.

പ്രത്യാഹാരം പിൻവലിക്കൽ. ഉപാദാനം എടുക്കൽ. നിർധാരം നിർണയം. അവ്യവകർഷണം പിൻവലിക്കാതിരിക്കൽ. വിഘ്നം, അന്തരായം, പ്രത്യൂഹം തടസ്സം. ആസ്യം വായ്. ആസനം ഇരിപ്പിടം. സ്ഥിതി നില.

സന്നിധിഃ സന്നികര്ഷഃ സ്യാത്സംക്രമോ ദുര്ഗസഞ്ചരഃ । ഉപലമ്ഭസ്ത്വനുഭവഃ പ്രത്യാദേശോ നിരാകൃതിഃ ।। ൩൬൭.

സന്നിധി, സന്നികർശം ഇവ അടുത്തതായിരിക്കുക. സംക്രമം മാറ്റം. ദുര്ഗസംചരം കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള വഴി. ഉപലംബം ഗ്രഹിക്കൽ. അനുഭവം അനുഭവം. പ്രത്യാദേശം മറുപടി നിർദ്ദേശം. നിരാകൃതി നിരസിക്കൽ.

പരിരമ്ഭഃ പരിഷ്വങ്ഗഃ സംശ്ലേഷ ഉപഗൂഹനം । അനുമാ പക്ഷഹേത്വാദ്യൈഡിമ്ബേ ഭ്രമരവിപ്ലവൌ ।। ൩൬൭.

പരിരംഭം, പരിഷ്വംഗം ഇവ അങ്കലാപ്പ്. സംശ്ലേഷം ചേർന്നിരിക്കുക. ഉപഗൂഹനം മൂടൽ. അനുമാനം അനുമാനം. പക്ഷം, ഹേതു ഇവ കാരണം. ഐഡിംഭം സംശയം. ഭ്രമം, വിപ്ലവം ആശയക്കുഴപ്പം.

അസന്നികൃഷ്ടാര്ഥജ്ഞാനം ശബ്ദാദ്ധി ശാബ്ദമീരിതം । സാദൃശ്യദര്ശനാത്തുല്യേ ബുദ്ധിഃ സ്യാദുപമാനകം ।। ൩൬൭.

സമീപത്തിൽ ഇല്ലാത്ത വസ്തുവിനെ പദങ്ങൾകൊണ്ട് അറിവ് നേടുന്നത് ശാബ്ദം എന്നറിയപ്പെടുന്നു. സാദൃശ്യം കാണുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ബുദ്ധി ഉപമാനമാണ്.

കായ്യ ദൃഷ്ട്വാ വിനാ നസ്യാദര്ഥാപത്തിഃ പരാര്ഥധീഃ । പ്രതിയോഗിന്യഽഗൃഹീതേ ഭുവി നാസ്തീത്യഭാവകഃ ൩൬൭.

കാരണം കാണാതെ ഫലമനുസരിച്ച് അറിവ് നേടുന്നത് അർത്ഥാപത്തി എന്നാണ്. പ്രതിയോഗി ഇല്ലെന്ന് അറിഞ്ഞാൽ അതിനെ അഭാവം എന്നു പറയുന്നു.

അഗ്നിരുവാച ചതുര്വിധസ്തു പ്രലയോ നിത്യോ യഃ പ്രാണിനാം ലയഃ । സദാ വിനാശോ ജാതാനാം ബ്രാഹ്മോ നൈമിത്തികോ ലയഃ ।। ൩൬൮.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: നാല് വിധത്തിലുള്ള പ്രലയം ഉണ്ട്. നിത്യപ്രലയം ജീവികളുടെ ലയമാണ്. ജനിച്ചവരുടെ സ്ഥിരമായ നാശം, ബ്രാഹ്മപ്രലയം, നൈമിത്തികപ്രലയം എന്നിവയുമുണ്ട്.

ചതുര്യഗസഹസ്ത്രാന്തേ പ്രാകൃതഃ പ്രാകൃതോ ലയഃ ലയ ആത്യന്തികോ ജ്ഞാനാദാത്മനഃ പരമാത്മനി ।। ൩൬൮.

നാല് ആയിരം യുഗങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ പ്രകൃതിപ്രളയം ഉണ്ടാകുന്നു. എന്നാൽ ആത്മാവ് പരമാത്മാവിൽ ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ലയിക്കുമ്പോൾ അതാണ് ഏറ്റവും പരമമായ പ്രളയം.

നൈമിത്തികസ്യ കല്പാന്തേ വക്ഷ്യേ രൂപം ലയസ്യ തേ । ചതുര്യുഗസഹസ്നാന്തേ ക്ഷീണപ്രായേ മഹീതലേ ।। ൩൬൮.

ഒരു കല്പം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, നാല് ആയിരം യുഗങ്ങൾ കഴിഞ്ഞതോടെ ഭൂമി ക്ഷയിച്ചുപോകുമ്പോൾ ആ നൈമിത്തിക പ്രളയത്തിന്റെ രൂപം ഞാൻ നിന്നോട് പറയാം.

അനാവൃഷ്ടിരതീവോഗ്രാ ജായതേ ശതവാര്ഷികീ । തതഃ സത്ത്വക്ഷയഃ സ്യാച്ച തതോ വിഷ്ണുര്ജഗത്പതിഃ ।। ൩൬൮.

അതിനുശേഷം നൂറു വർഷം നീളുന്ന അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ വരൾച്ച വരും. അതിനുശേഷം ജീവികൾ ഇല്ലാതാകുന്നു, പിന്നെ ലോകനാഥനായ വിഷ്ണു പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

സ്ഥിതോ ജലാനി പിവതി ഭാനോഃ സപ്തസു രശ്മിഷു । ഭൂപാര്താലസമുദ്രാദിതോയം നയതി സംക്ഷയം ।। ൩൬൮.

സൂര്യന്റെ ഏഴു കിരണങ്ങളിൽ നില്ക്കുന്ന വിഷ്ണു, ഭൂമി, തടാകങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങൾ എന്നിവയിലെ വെള്ളം മുഴുവനും കുടിച്ചു തീർക്കുന്നു.

തതസ്തസ്യാനുഭാവേന തോയാഹാരോപബൃംഹിതാഃ । ത ഏവ രശ്മയഃ സപ്ത ജായന്തേ സപ്ത ഭാസ്കരാഃ ।। ൩൬൮.

അവന്റെ ശക്തിയാൽ വെള്ളം ഉൾക്കൊണ്ട ആ ഏഴു കിരണങ്ങൾ ശക്തരായി ഏഴു സൂര്യന്മാരായി മാറുന്നു.

ദഹന്ത്യഽശേഷം ത്രൈലോക്യം സപാതാലതലം ദ്വിജ। സൂര്മ്മപൃഷ്ഠസമാ ഭൂഃ സ്യാത്തതഃ കാലാഗ്നിരുദ്രകഃ ।। ൩൬൮.

അവ ഏഴു സൂര്യന്മാർ മൂലകങ്ങളോടു കൂടി മൂന്ന് ലോകങ്ങളും അടക്കം പാതാളവും എല്ലാം ദഹിപ്പിക്കുന്നു. ഭൂമി തിരമാലയുടെ മേൽപോലെയായി മാറുന്നു. അതിനുശേഷം കാലാഗ്നി എന്ന രുദ്രൻ ഉദിക്കുന്നു.

ശേഷാഹിശ്വാസസമ്ബാതാത് പാതാലാനി ദഹത്യധഃ । പാതാലേഭ്യോ ഭുവം വിഷ്ണുര്ഭുവഃ സ്വര്ഗം ദഹത്യതഃ ।। ൩൬൮.

ശേഷനെന്ന പാമ്പിന്റെ ശ്വാസം കൊണ്ട് പാതാളങ്ങൾ താഴെ നിന്ന് ദഹിക്കുന്നു. പാതാളങ്ങളിൽ നിന്ന് വിഷ്ണു ഭൂമിയെ, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് സ്വർഗ്ഗത്തെയും ദഹിപ്പിക്കുന്നു.

അമ്ബരീ ഷമിവാഭാതി ത്രൈലോക്യാമഖിലം തഥാ । തതസ്താപപരീതാസ്തു ലോകദ്വയനിവാസിനഃ ।। ൩൬൮.

ആകാശം ശൂന്യമായതുപോലെ തെളിഞ്ഞു കാണപ്പെടുന്നു, അതുപോലെ മൂന്നു ലോകങ്ങളും. അതിനുശേഷം അത്യന്തം ചൂടിൽ കഷ്ടപ്പെടുന്ന രണ്ടു ലോകങ്ങളിലെ ജീവികൾ ബാധിക്കപ്പെടുന്നു.

ഗച്ഛന്തി തേ മഹര്ലോകം മഹര്ലോകാജ്ജനം തതഃ । രുദ്രരൂപീ ജഗദ്ദഗ്ധ്വാ മുഖനിശ്വാസതോ ഹരേഃ ।। ൩൬൮.

അവർ മഹർലോകത്തേക്ക് പോകുന്നു, അവിടെ നിന്ന് ജനലോകത്തേക്കും. രുദ്രൻ ലോകം ദഹിപ്പിച്ചശേഷം, ഹരിയുടെ വായിൽ നിന്നുള്ള ശ്വാസത്തിൽ നിന്നു വീണ്ടും സൃഷ്ടി ആരംഭിക്കുന്നു.

ഉത്തിഷ്ഠന്തി തതോ മേഘാ നാനാരൂപാഃ സവിദ്യുതഃ । ശതം വംര്ഷാണി വര്ഷന്തഃ ശമയന്ത്യഗ്നിമുത്ഥിതമ് ।। ൩൬൮.

അതിനു ശേഷം വിവിധ രൂപങ്ങളിലുമുള്ള മേഘങ്ങൾ മിന്നലോടുകൂടി ഉയിർന്നു വരുന്നു. അവ നൂറു വർഷം മഴ പെയ്യുന്നു, അങ്ങനെ ഉയർന്ന അഗ്നിയെ ശമിപ്പിക്കുന്നു.

സപ്തര്ഷിസ്ഥാനമാക്രമ്യ സ്ഥിതേഽമ്ഭസി ശതം മരുത് । മുഖനിശ്വാസതോ വിഷ്ണോര്നാശം നയതി താന് ഘനാന് ।। ൩൬൮.

ഏഴു ഋഷിമാരുടെ സ്ഥലം പിടിച്ചു, വെള്ളം നൂറു വർഷം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, വിഷ്ണുവിന്റെ വായിൽ നിന്നുള്ള കാറ്റ് ആ മേഘങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നു.

വായും പീത്വാ ഹരിഃ ശേഷേ ശേതേ ചൈകാര്ണവേ പ്രമുഃ । ബ്രഹ്മരൂപധറഃ സിദ്ധൈര്ജലഗൈര്മുനിഭിസ്തുതഃ ।। ൩൬൮.

കാറ്റ് മുഴുവനും ഉൾക്കൊണ്ട ഹരി, ഒരേയൊരു സമുദ്രത്തിൽ ശേഷനിൽ കിടക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ രൂപം ധരിച്ച് സിദ്ധന്മാരും ജലജീവികളും മുനിമാരും അവനെ സ്തുതിക്കുന്നു.

ആത്മമായാമയീം ദിവ്യാം യോഗനിദ്രാം സമാസ്ഥിതഃ । ആത്മാനം വാസുദേവാഖ്യാം ചിന്തയന്മധുസൂദനഃ ।। ൩൬൮.

സ്വന്തം മായയാൽ നിറഞ്ഞ ദിവ്യമായ യോഗനിദ്രയിൽ പ്രവേശിച്ച്, വാസുദേവനും മധുസൂദനനും എന്ന സ്വരൂപം ധ്യാനിക്കുന്നു.

കല്പം ശേതേ പ്രബുദ്ധോഽഥ ബ്രഹ്മരൂപീ സൃജത്യഽസൌ । ദ്വിപരാര്ധന്തതോ വ്യക്തം പ്രകൃതൌ ലീയതേ ദ്വിജ ।। ൩൬൮.

ഒരു കല്പകാലം അവൻ ഉറങ്ങുന്നു. അതിനുശേഷം ഉണർന്നു ബ്രഹ്മാവിന്റെ രൂപം ധരിച്ച് സൃഷ്ടിക്കുന്നു. രണ്ട് പരാർദ്ധം കഴിഞ്ഞാൽ, സൃഷ്ടിജഗത് പ്രകൃതിയിൽ ലയിക്കുന്നു.

സ്ഥാനാത് സ്ഥാനം ദശഗുണമേകസ്മാദ് ഗുണ്യതേ സ്ഥലേ । തതോഽഷ്ടാദശമേ ഭാഗേ പരാര്ദ്ധമഭിധീയതേ ।। ൩൬൮.

ഓരോ സ്ഥലം മുൻപത്തേതിനെക്കാൾ പത്ത് മടങ്ങ് വലുതാണ്. അങ്ങനെ പതിനെട്ടാം ഭാഗത്ത് പരാർദ്ധം എന്നു വിളിക്കുന്നു.

പരാര്ധം ദ്വിഗുണം യത്തു പ്രാകൃതഃ പ്രലയഃ സ്മൃതഃ । അനാവൃഷ്ട്യാഽഗ്നിസമ്പര്കാത് കൃതേ സംജ്വലനേ ദ്വിജ ।। ൩൬൮.

പരാർദ്ധത്തിന്റെ ഇരട്ടിയാണെങ്കിൽ അതാണ് പ്രകൃതിപ്രളയം എന്ന് പറയുന്നു. വരൾച്ചയും അഗ്നിയുമായി ചേർന്ന്, ദഹനത്തിൽ പ്രളയം സംഭവിക്കുന്നു.