അഗ്നിപുരാണമ്

അന്തഃപുരേ ത്വധികൃതഃ സ്യാദന്തര്വംശികോ ജനഃ । സൌവിദല്ലാഃ കഞ്ചുകിനഃ സ്ഥാപത്യാഃ സൌവിദാശ്ച തേ ।। ൩൬൬.

അന്തര്മഹലിൽ നിയമിതനായവൻ അകത്തെ വംശക്കാരനാണ്; കാവൽക്കാരും, ചമ്പരക്കാരും, ശില്പികളും, സേവകരും ഇവരാണ്.

ഷണ്ഡോ വര്ഷവരസ്തുല്യാഃ സേവകാര്ഥ്യനുജീവിനഃ । വിഷയാനന്തരോ രാജാ ശത്രുമിത്രമതഃ പരം ।। ൩൬൬.

ഷണ്ഡനും ഒരു വർഷം പ്രായമുള്ളവനും സ്വാർത്ഥം കൊണ്ടു സേവനം ചെയ്യുന്നവരും ഒരുപോലെയാണ്. രാജാവിന് രാജ്യം അടുത്തതാണു, അതിനുശേഷം ശത്രുവും സുഹൃത്തും.

ഉദാസീനഃ പരതരഃ പാര്ഷ്ണിഗ്രാഹസ്തു പൃഷ്ഠതഃ । ചരഃ സ്പശഃ സ്യാത്പ്രണിധിരുത്തരഃ കാല ആയതിഃ ।। ൩൬൬.

നിഷ്പക്ഷൻ അതിലുമകലെ, പിന്നിൽ ആക്രമിക്കുന്നവൻ പിന്നിലാണു. ചാരൻ കാണുന്നവൻ, വിവരമറിയിക്കുന്നവൻ അതിലും ഉയർന്നവൻ, കാലം ഭാവിയാണു.

തത്കാലസ്തു തദാത്വം സ്യാദുദര്കഃ ഫലമുത്തരം । അദൃഷ്ടം വഹ്നിതോയാദി ദൃഷ്ടം സ്വപരചക്രജമ് ।। ൩൬൬.

ആ കാലം അതിന്റെ സമയമാണ്, ഫലം അതിനുശേഷം വരും. കാണാത്തത് അഗ്നിയോ വെള്ളമോ പോലെയാണ്, കാണുന്നത് സ്വന്തം സൈന്യത്തിൽ നിന്നോ മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്നോ ഉത്ഭവിക്കുന്നു.

ഭദ്രകുമ്ഭഃ പൂര്ണകുമ്ഭോ ഭൃങ്ഗാരഃ കനകാലുകാ । പ്രഭിന്നോ ഗര്ജിതോ മത്തോ വമഥുഃ കരശീകരഃ ।। ൩൬൬.

നല്ല കുമ്പളം, നിറഞ്ഞ കുമ്പളം, കറുകം, പൊന്നിൻ പാത്രം, പൊട്ടി പോയത്, ഗർജ്ജിക്കുന്നതും, പിതവുമുള്ളതും, ഛർദ്ദിക്കുന്നതും, കൈ രൂപമുള്ളതും.

സ്ത്രിയാം ശ്രൃണിസ്ത്വങ്കുശോഽസ്ത്രീ പരിസ്തോമഃ കുഥോ ദ്വയോഃ । കര്ണീരഥഃ പ്രവഹണം ദോലാ പ്രേങ്‌ഖാദികാ സ്ത്രിയാം ।। ൩൬൬.

സ്ത്രീക്കു: ഒരു വെട്ടുകത്തി, ആനക്കൊമ്പ്; പുരുഷനു: പാട്ട്, ദണ്ഡം; ഇരുവർക്കും: ചെവി, രഥം, വാഹനങ്ങൾ, ഊഞ്ഞാൽ, ഇങ്ങനെ സ്ത്രീക്കുള്ളവ.

ആധോരണാ ഹസ്തിപകാ ഹസ്ത്യാരോഹാ നിഷാദിനഃ । ഭടാ യോധാശ്ച യോദ്ധാരഃ കഞ്ചുകോ വാരണോഽസ്ത്രിയാം ।। ൩൬൬.

ആനക്കാവൽക്കാരൻ, ആനയെ നോക്കുന്നവൻ, ആനപ്പുറത്തിരിപ്പവൻ, വേട്ടക്കാർ, സൈനികർ, യോദ്ധാക്കൾ, പോരാളി, കവർച്ചക്കവചം, സ്ത്രീക്കു കവചം.

ശീര്ഷണ്യഞ്ച ശിരസ്ത്രേഽഥ തനുത്രം വര്മ്മ ദംശനം । ആമുക്തഃ പ്രതിമുക്തശ്ച പിനദ്ധശ്ചാപിനദ്ധവത് ।। ൩൬൬.

തലക്കെട്ട്, തലയിൽ ധരിക്കുന്ന വസ്ത്രം, ശരീരക്കവചം, കവചം, മുഴുവൻ മൂടിയവൻ, ഭാഗികമായി മൂടിയവൻ, കെട്ടിയവൻ, അകറ്റിയവനെപ്പോലെയുള്ളവൻ.

വ്യൂഹസ്തു ബലവിന്യാസശ്ചക്രഞ്ചാനീകമസ്ത്രിയാം । ഏകേഭൈകരഥാ ത്ര്യശ്വാഃ പത്തിഃ വഞ്ചപദാതികാഃ ।। ൩൬൬.

വ്യൂഹം എന്നത് സൈന്യത്തിന്റെ ക്രമീകരണമാണു; ചക്രവും മുന്നേറ്റവും സ്ത്രീക്കു; ഒറ്റ ആന, ഒറ്റ രഥം, മൂന്ന് കുതിരകൾ, കാൽസേന, വഞ്ചനാപരമായ കാൽസേന.

പത്ത്യങ്ഗൈസ്ത്രിഗുണൈഃ സര്വൈഃ ക്രമാദാഖ്യാ യഥോത്തരം । സേനാമുഖം ഗുല്മഗണൈ വാഹിനീ പൃതനാ ചമൂഃ ।। ൩൬൬.

കാൽസേനയുടെ മൂന്നു വിഭാഗങ്ങളോടുകൂടി, ക്രമത്തിൽ പേരുകൾ ഇങ്ങനെ: സൈന്യത്തിന്റെ മുൻഭാഗം, കൂട്ടം, സംഘം, വലിയ സൈന്യം, വിഭാഗം.

അനീകിനീ ദശാനീകിന്യോഽക്ഷോഹിണ്യോ ഗജീദിഭിഃ । ധനുഃ കോദണ്ഡഇഷ്വാസൌ കോടിരസ്യാടനീ സ്മൃതാ ।। ൩൬൬.

ഒരു വിഭാഗം, പത്ത് വിഭാഗങ്ങൾ, ആനകളും കുതിരകളും ഉള്ള അക്ഷൗഹിണി; വില്ലിന് ധനുസ്, കോദണ്ഡം, ഇഷു; അർച്ചർമാർക്കു കോടിരും അടനിയും അറിയപ്പെടുന്നു.

നസ്തകസ്തു ധനുര്മധ്യം മൌര്വീ ജ്യാ ശിഞ്ജിനീ ഗുണഃ । പൃഷത്‌കബാണവിശിഖാ അജിഹ്മഗഖഗാശുഗാഃ ।। ൩൬൬.

വില്ലിന്റെ നടുവാണ് നസ്തം; വില്ലിന്റെ പാശം മൗർവി, വടി ജ്യ, നാരു ഗുണം; അമ്പുകൾ, അമ്പിന്റെ ദണ്ഡം, വേഗത്തിൽ നേരെപോകുന്ന അസ്ത്രങ്ങൾ.

തൂണോപാസങ്ഗതൂണീരനിഷങ്ഗാ ഇഷുധിര്ദ്വയോഃ। അസിര്ഋഷ്ടിശ്ച നിസ്ത്രിശഃ കരവാലഃ കൃപാണവത് ।। ൩൬൬.

തൂണിയും, വശത്തുള്ള തൂണിയും, അമ്പ് ഇടുന്ന പെട്ടിയും, ഇരുവർക്കും; വാൾ, കുന്തം, ഇരുവശത്തും മൂർച്ചയുള്ള വാൾ, വളഞ്ഞ വാൾ, കത്തിയുമാണ്.

സരുഃ ഖങ്ഗസ്യ മുഷ്ടൌ സ്യാദീലീ തു കരപാലികാ । ദ്വയോഃ കുഠാരഃ സുധിതിഃ ഛുരികാ ചാസിപുത്രികാ ।। ൩൬൬.

വാളിന് കൈപ്പിടി, കൈക്കാവൽക്കായി ചെറിയ കവചം; ഇരുവർക്കും: കുരിശ്, മൂർച്ചയുള്ള ആയുധം, കത്തി, ചെറിയ വാൾ.

പ്രാസസ്തു കുന്തോ വിജ്ഞേയഃ സര്വലാ തോമരോഽസ്ത്രിയാം । വൈതാലികാ ബോധകരാ മാഗധാ വന്ദിനസ്തുതൌ ।। ൩൬൬.

പ്രാസം എന്നത് കുന്തം; ടോമരം എല്ലാവർക്കും ആയുധം; പാട്ടുകാരും, ഉണർത്തുന്നവരും, മാഗധ ദേശത്തിലെ ഗായകർ, സ്തുതിപാടുന്നവർ.

സംശപ്തകാസ്തു സമയാത്സങ്ഗ്ഗ്രാമാദനിവര്ത്തിനഃ । പതാകാ വൈജയന്തീ സ്യാത് കേതനം ധ്വജമസ്ത്രിയാം ।। ൩൬൬.

യുദ്ധത്തിൽ പിൻവാങ്ങില്ലെന്ന് പ്രതിജ്ഞയെടുക്കുന്നവരെ സംശപ്തകർ എന്നു വിളിക്കുന്നു; പതാക, വിജയപതാക, കൊടി, ധ്വജം എന്നിവ ആയുധങ്ങൾ.

അഹം പൂര്വമഹം പൂര്വ്വമിത്യഹംപൂര്വ്വികാ സ്ത്രിയാം । അഹമഹമികാ സാ സ്യാദ്യോഽഹങ്കാരഃ പരസ്പരമ് ।। ൩൬൬.

സ്ത്രീയിൽ: 'ഞാനാണ് ആദ്യം, ഞാനാണ് ആദ്യം'; പുരുഷനിൽ: 'ഞാനാണ് ആദ്യം'; അതാണ് അഹംപൂർവിക; പരസ്പരമായ അഹങ്കാരമാണ്.

ശക്തിഃ പരാക്രമഃ പ്രാണഃ ശൌര്യ്യം സ്ഥാനസഹോബലം । മൂര്ഛാ തു കശ്മലം മോഹോഽപ്യവമര്ദ്ദസ്തു പീड़़നം ।। ൩൬൬.

ശക്തി, വീര്യം, ജീവൻ, ധൈര്യം, സ്ഥാനബലം, മയക്കം അകലം, മോഹം ഭ്രമം, പീഡനം വേദന.

അഭ്യവസ്കന്ദനന്ത്വഭ്യാസാദനം വിജയോ ജയഃ । നിര്വാസനം സംജ്ഞപനം സാരണം പ്രതിഘാതനം ।। ൩൬൬.

മുന്നേറ്റം, ആക്രമണം, അഭ്യാസം, വിജയം, ജയം, പുറത്താക്കൽ, പ്രഖ്യാപനം, നീക്കം, പ്രതിരോധം.

സ്യാത്പഞ്ചതാ കാലധര്ഭോ ദിഷ്ടാന്തഃ പ്രലയോഽത്യ്യഃ । വിശോ ഭൂമിസ്പൃശോ വൈശ്യാ വൃത്തിര്വര്തനജീവനേ ।। ൩൬൬.

ജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ അവസാനമാണ് മരണം; കാലം എല്ലാം നശിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്; പ്രളയം അതിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്. ഭൂമിയിൽ താമസിക്കുന്നവരാണ് ജനങ്ങൾ; വാണിജ്യവും ഉപജീവനവും ആണ് വൈശ്യരുടെ തൊഴിൽ.

കൃഷ്യാദിവൃത്തയോ ജ്ഞേയാഃ കുസീദം വൃദ്ധിജീവികാ । ഉദ്ധാരോഽര്ഥപ്രയോഗഃ സ്യാത്കണിശം സസ്യമഞ്ജരീ ।। ൩൬൬.

വളർത്തൽ, കൃഷി മുതലായവയാണ് പ്രധാന തൊഴിൽ; പലിശയിലൂടെ സമ്പാദിക്കുന്നത് കുസീദം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. പണം കടംവയ്ക്കുന്നത് സമ്പത്തിന്റെ ഉപയോഗമാണ്; ഏറ്റവും ചെറുതായുള്ള ധാന്യക്കുരു സസ്യത്തിന്റെ പൂമ്പൊടിയാണ്.

സിംശാരുഃ സസ്യശൂകം സ്യാത് സ്തമ്ബോ ഗുത്സസ്തൃണാദിനഃ । ധാന്യം വ്രീഹിഃ സ്തമ്ബകരിഃ കड़ങ്ഗരോ വുഷം സ്മൃതം ।। ൩൬൬.

ധാന്യത്തിന്റെ പുറംചൊവ്വയാണ് സിംശാരു; തണ്ടാണ് സസ്യത്തിന്റെ കുരു; ഉള്ളിലെ ഭാഗം പുല്ലിനും ഇതര സസ്യങ്ങൾക്കും ഗുത്സാണ്. ധാന്യത്തിൽ പ്രധാനമായത് അരിയാണ്; കുലകൾ വഹിക്കുന്നത് തണ്ടാണ്; കരങ്കര എന്നത് ഉണക്കിയ ചൊവ്വയാണ്.

മാഷാദയഃ ശമീധാന്യേ ശുകധാന്യേ യവാദയഃ । തൃണധാന്യാനി നീവാരാഃ ശൂര്പം പ്രസ്ഫോടനം സ്മൃതം ।। ൩൬൬.

മാശ് മുതലായവ പയർധാന്യങ്ങളാണ്; ശമീധാന്യങ്ങൾ, യവം മുതലായവ കഠിനധാന്യങ്ങളാണ്. കാടിൽ വളരുന്ന ധാന്യങ്ങൾ നീവാരമാണ്; ധാന്യങ്ങൾ വേർതിരിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നതാണ് ഊർപ്പ.

സ്യൂതപ്രസേവൌ കണ്ഡോലപിടൌ കടകിനിഞ്ജകൌ । സമാനൌ രസവത്യാന്തു പാകസ്ഥാനമഹാനസേ ।। ൩൬൬.

സ്യൂതവും പ്രസേവയും ദീർഘമായ ചമ്മടികളാണ്; കണ്ഡോളവും പിറ്റയും പാത്രങ്ങളാണ്; കടകിയും നിഞ്ചകവും സമാനമായവയാണ്. രസവതിയാണ് കറി; പാചകമുറിയാണ് പാകസ്ഥലം.

പൌരോഗവസ്തദധ്യക്ഷഃ സൂപകാരാസ്തു വല്ലവാഃ । ആരാലികാ ആന്ധസികാഃ സൂദാ ഔദനികാ ഗുണാഃ ।। ൩൬൬.

പ്രധാനമായ മേൽനോട്ടക്കാരനാണ് പൗരോഗവൻ; പാചകരാണ് വല്ലവന്മാർ. ആരാലിക, ആന്ധസിക, സൂദ, ഔദനിക എന്നീ പേരുകളിൽ വിവിധ പാചകർ ഉണ്ട്.

ക്ലീവേഽഗ്വരീഷം ഭ്രാഷ്ടോ നാ കര്കര്യ്യാലുര്ഗലന്തികാ । ആലിഞ്ജരഃ സ്യാന്മണികം സുഷവീ കൃഷ്ണജീരകേ ।। ൩൬൬.

ക്ലീവനെ അഗ്വരീഷം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; വറുത്ത ധാന്യമാണ് ഭ്രാഷ്ടം; കർക്കര്യയും ഗലന്തികയും ഇവിടെ ഉൾപ്പെടുന്നില്ല. ആലിഞ്ചര ഒരു രത്നമാണ്; സുഷവിയാണ് കറുത്ത ജീരകം.

ആരനാലസ്തു കുല്മാഷം വാഹ്ലീകം ഹിങ്ഗു രാമഠം । നിശാ ഹരിദ്രാ പീതാ സ്ത്രീ ഖണ്ഡേ മത്സ്യണ്ഡിഫാണിതേ ।। ൩൬൬.

ആരണാലം പുളിച്ച അരിയാണ്; കുല്മാശം വേവിച്ച പയർ; വാഹ്ലീകം ഹിംഗാണ്; രാമഠം ഒരു മസാലയാണ്. നിശാ മഞ്ഞളാണ്; പീതം മഞ്ഞ നിറം; സ്ത്രീ സ്ത്രീയാണ്; ഖണ്ഡം ഒരു കഷണം; മത്സ്യണ്ടി ഒരു മധുരം.

കൂര്ചികാ ക്ഷീരവികൃതിഃ സ്നിഗ്ധം മസൃണചിക്കണം । പൃഥുകഃ സ്യാച്ചിപിടകോ ധാനാ ഭ്രഷ്ടയവാസ്ത്രിയഃ ।। ൩൬൬.

കൂർചികാ പാൽകൊണ്ടുണ്ടാക്കുന്ന വിഭവമാണ്; സ്നിഗ്ധം എണ്ണയുള്ളത്; മസൃണം മൃദുവും പിഴുതും ആയതാണ്. പൃഥുകം അവൽ; ചിപിടകം അടിച്ച അരി; ധാനാ സ്ത്രീകൾക്കുള്ള വറുത്ത യവം.

ജേമനം ലേപ ആഹാരോ മാഹേയീ സൌരഭീ ച ഗൌഃ । യുഗാദീനാഞ്ച വോഢാരോ യുഗ്യപ്രാസങ്ഗ്യശാടകാഃ ।। ൩൬൬.

ജെമനം ഒരു ലേപമാണ്; ലേപം ഭക്ഷണം; മാഹേയി മഹീ പ്രദേശത്തിലെ പശുവാണ്; സൗരഭി സുഗന്ധമുള്ള പശു. യുഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ കൂട്ട് ചുമക്കുന്നവരാണ് യുക്തജന്തുക്കളെ ഓടിക്കുന്നവർ.