അഗ്നിപുരാണമ്

കമ്ബുഗ്രീവാ ത്രിരേഖാ സാഽവടുര്ഘാടാ കൃകാടികാ । അധഃ സ്യാച്ചിവുകഞ്ചൌഷ്ഠാദഥ ഗണ്ഡൌ ഗലോ ഹനുഃ ।। ൩൬൪.

മൂന്ന് ചുരുളുകളുള്ള കഴുത്ത് കംബുഗ്രീവ; തൊണ്ടയുടെ കുഴി അവട് അഥവാ ഘാടം; കഴുത്തിന്റെ വശം കൃകാടിക. താഴെ ചുണ്ടും താഴെചുണ്ടും; പിന്നെ കണങ്ങളും തൊണ്ടയും ഹനുവും.

അപാങ്ഗൌ നേത്രയോരന്തൌ കടാക്ഷോഽപാങ്ഗദര്ശനേ । ചികുരഃ കുന്തലോ ബാലഃ പ്രതികര്മ പ്രസാധനമ് ।। ൩൬൪.

കണ്ണിന്റെ പുറംവശം അപാങ്ഗം; ഉള്ള് ഭാഗം അന്തം. ചാരദൃഷ്ടി കറ്റാക്ഷം അഥവാ അപാങ്ഗദര്‍ശനം. മുടി ചികുരം അല്ലെങ്കില്‍ കുന്തലം; ബാലന്‍ ബാലന്‍; അലങ്കാരം പ്രതികര്‍മ്മം അല്ലെങ്കില്‍ പ്രസാധനം.

ആകല്പവേശൌ നേപഥ്യം പ്രത്യക്ഷം ഖേലയോഗജമ് । ചൂड़ാമണിഃ ശിരോരത്നം തരലോ ഹാരമധ്യഗഃ ।। ൩൬൪.

അലങ്കാരവും വസ്ത്രധാരണവും ആകല്പം, വേഷം; നാടകവേഷം നേപഥ്യം; കാണാവുന്നത് പ്രത്യക്ഷം; കളിക്കാവുന്നത് കളിയോഗം. തലമുടിയില്‍ ചൂടുന്ന മാണിക്യം ചൂഡാമണി; തല അലങ്കാരം ശിരോരത്നം; ഇളകുന്ന മാല തരളം; നടുവില്‍ ഉള്ള മാല ഹാരമധ്യകം.

കര്ണികാ താലപത്രം സ്യാല്ലമ്ബനം സ്യാല്ലലന്തികാ । മഞ്ജീരോ നൂപുരം പാദേ കിങ്ഗിണീ ക്ഷുദ്രഘണ്ടികാ ।। ൩൬൪.

പൂവിന്റെ നടുവിലെ ഭാഗം കർണികയാണ്; താളപ്പത്താണ് ഇല. തൂക്ക ornaments‌ ആണ് അലങ്കാരങ്ങൾ; നെറ്റിയിൽ ധരിക്കുന്നത് ലളന്തിക. കാലിൽ ധരിക്കുന്നത് മഞ്ചീരം, അതുപോലെ ചെറുഘണ്ടികയാണ് കിംകിണി.

ദൈര്ഘ്യമായാമ ആരോഹഃ പരിണാഹോ വിശാലതാ । പടച്ചരം ജീര്ണവസ്ത്രം സംവ്യാനഞ്ചോത്തരീയകമ് ।। ൩൬൪.

നീളം, വീതി, ഉയരം, ചുറ്റളവ്, വിശാലത — ഇവയാണ്. വസ്ത്രത്തിന്റെ അറ്റം, പഴയ വസ്ത്രം, മേൽമൂടി, തോളിൽ ഇടുന്ന ഉത്തരീയവും ഇതിലുണ്ട്.

രചനാ സ്യാത് പരിസ്പന്ദ ആഭോഗഃ പരിപൂര്ണതാ । സമുദ്‌ഗകഃ സമ്പുടകഃ പ്രതിഗ്രാഹഃ പതദ്ഗ്രഹഃ ।। ൩൬൪.

ക്രമീകരണം എന്നത് ഘടനയാണ്; ചലനം എന്നത് അലയിടലാണ്; ചുറ്റിയിരിക്കുക എന്നത് ആലിംഗനം; പൂർണ്ണത എന്നത് സമ്പൂർണ്ണത. പെട്ടി, പാത്രം, സ്വീകരിക്കുന്ന പാത്രം, പിടിക്കുന്ന പാത്രം — ഇവയൊക്കെയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

അഗ്നിരുവാച വംശോഽന്വവായോ ഗോത്രം സ്യാത് കുലാന്യഭിജനാന്വയൌ । മന്ത്രവ്യാഖ്യാകൃദാചാര്യ്യ ആദേഷ്ട ത്വധ്വരേ വ്രതീ ।। ൩൬൫.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: വംശം കുടുംബരേഖയാണ്; ഗോത്രം പിതൃവംശം; കുടുംബങ്ങളും ഉന്നത വംശങ്ങളും അവയുടെ പാരമ്പര്യരേഖ. മന്ത്രം വിശദീകരിക്കുന്നവൻ ആചാര്യൻ; യജ്ഞത്തിൽ ഉപദേശം നൽകുന്നവൻ ഉപദേശകൻ; വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ വ്രതധാരി.

യഷ്ടാ ച യജമാനഃ സ്യാത് ജ്ഞാത്വാരമ്ഭ ഉപക്രമഃ । സതീര്ഥ്യാശ്ചൈകഗുരവഃ സഭ്യാഃ സാമാജികാസ്തഥാ ।। ൩൬൫.

യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവൻ യജമാനനാണ്; ആരംഭം അറിയുന്നത് ആരംഭം തന്നെ. ഒരേ ഗുരുവിൽ പഠിച്ചവർ സഹപാഠികളും, സഭയിലെ അംഗങ്ങളും, പങ്കാളികളും അങ്ങനെ തന്നെ.

സഭാസദഃ സഭാസ്താരാ ഋത്വിജോ യാജകാശ്ച തേ । അദ്വര്ഥൂദ്‌ഗാതൃഹോതാരോ യജുഃസാമര്ഗ്വിദഃ ക്രമാത് ।। ൩൬൫.

സഭയിലെ അംഗങ്ങൾ, സഭയിൽ പ്രഭാപൂരിതരായവർ, യജ്ഞത്തിൽ കർമ്മം ചെയ്യുന്ന പുരോഹിതർ, യജ്ഞകർ, ഉദ്‌ഗാതാവ്, ഹോതാവ്, യജുര്‍വേദവും സാമവേദവും അറിയുന്നവർ — ഇവർ ക്രമത്തിൽ.

ചഷാലോ യൂപകടകഃ സമേ സ്ഥണ്ഡിലചത്വരേ । ആമിക്ഷാ സാ ശ്രൃതോഷ്ണേ യാ ക്ഷഈരേ സ്യാദ്ദധിയോഗതഃ ।। ൩൬൫.

ചമച്, യജ്ഞകശ്ശ്, സമതലമായ സ്ഥലം, ചതുരശ്രം — ഇവയാണ്. ഉണക്കിയ നെയ്യ്, പാൽ ചേർത്തത്, തൈര് ചേർത്തത് — ഇവയും അതിലുണ്ട്.

പൃഷദാജ്യം സദധ്യാജ്യേ പരമാന്നന്തു പായസമ് । ഉപാകൃതഃ പശുരസൌ യോഽഭിമന്ത്ര്യ ക്രതൌ ഹതഃ ।। ൩൬൫.

തൈരും നെയ്യും ചേർത്തത്, അതിൽ ഏറ്റവും നല്ല അരിഭക്ഷണം പായസം തന്നെയാണ്. യജ്ഞത്തിന് ഒരുക്കിയ മൃഗം, മന്ത്രം ചൊല്ലി യജ്ഞത്തിൽ ബലി അർപ്പിക്കുന്നതും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

പരമ്പരാകം സമനം പ്രോക്ഷണഞ്ച ബവാര്ഥകമ് । പൂജാ നമസ്യാഽപചിതിഃ സപര്യ്യാര്ചാര്ഹണാഃ സമാഃ ।। ൩൬൫.

പാരമ്പര്യം, കൂടെ പോകുന്നവ, അഭിഷേകം, ദേവതയ്ക്കായി ചെയ്യുന്ന കർമ്മം — ഇവയാണ്. പൂജ, നമസ്കാരം, ആദരം, സേവനം, അർപ്പണം, ആദരവു എന്നിവ എല്ലാം ഒരുപോലെയാണ്.

വരിവസ്യാ തു ശുശ്രൂഷാ പരിചര്യ്യാപ്യുപാസനമ് । നിയമോ വ്രതമസ്ത്രീ തച്ചോപവാസാദി പുണ്യകമ് ।। ൩൬൫.

സേവനം എന്നത് ശുശ്രൂഷയാണ്; പരിചരണം എന്നതും ഉപാസന തന്നെ. നിയന്ത്രണം വ്രതമാണ്; അതിൽ ഉപവാസം പോലുള്ള പുണ്യകൃത്യങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്നു.

മുഖ്യഃ സ്യാത് പ്രഥമഃ കല്പോഽനുകല്പസ്തു തതോഽധമഃ । കല്പേ വിധിക്രമൌ ജ്ഞേയൌ വിവേകഃ പൃഥഗാത്മതാ ।। ൩൬൫.

പ്രധാനമായത് ആദ്യക്രമമാണ്; അനുക്രമം അതിനേക്കാൾ താഴ്ന്നത്. ക്രമത്തിൽ നിയമങ്ങളുടെ അനുസരണം അറിയണം; വിവേകവും വ്യത്യസ്തതയും മനസ്സിലാക്കണം.

സംസ്കാരപൂര്വം ഗ്രഹണം സ്യാദുപാകരണം ശ്രുതേഃ । ഭിക്ഷുഃ പരിവ്രാട് കര്മന്ദോ പാരാശര്യ്യപി മസ്കരീ ।। ൩൬൫.

ശുദ്ധീകരണത്തിന് ശേഷം സ്വീകരിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രാനുസൃതമായ ഒരുക്കമാണ്. ഭിക്ഷു, പരിവ്രാജകൻ, കർമ്മനിരതൻ, വ്യാസശിഷ്യൻ, ദണ്ഡധാരി — ഇവയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

ഋഷയഃ സത്യവചസഃ സ്നാതകശ്ചാപ്ലുതബ്രതീ । യേ നിര്ജിതേന്ദ്രിയഗ്രാമാ യതിനോ യതയശ്ച തേ ।। ൩൬൫.

സത്യവാദികളായ ഋഷികൾ, സ്നാതകൻ, അപ്രതിച്ഛേദ്യ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവർ യതികളും, ആത്മനിയമമുള്ളവരും അങ്ങനെ തന്നെ.

ശരീരസാധനാപേക്ഷം നിത്യം യത് കര്മ്മ തദ്യമഃ । നിയമസ്തു സ യത് കര്മ്മാനിത്യമാഗന്തുസാധനമ് ൩൬൫.

ശരീരസംരക്ഷണത്തിന് എപ്പോഴും ചെയ്യേണ്ടത് യമമാണ്; എന്നാൽ എല്ലായ്പ്പോഴും ആവശ്യമില്ലാത്തത്, പ്രത്യേക ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ ചെയ്യുന്നത് നിയമം.

അഗ്നിരുവാച മൂര്ദ്ധാഭിഷിക്തോ രാജന്യോ ബാഹുജഃ ക്ഷത്രിയോ വിരാട് । രാജാ തു പ്രണതാശേപസാമന്തഃ । സ്യാദധീശ്വരഃ ।। ൩൬൬.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: തലയിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടവൻ രാജവംശജൻ; ഭുജങ്ങളിൽ ജനിച്ചവൻ ക്ഷത്രിയൻ, ശക്തൻ. رعജാവ് ജനങ്ങളുടെ അധിപൻ, കീഴ്വഴക്കുകാരുടെ മേൽനോട്ടുകാരൻ, ദേശാധിപൻ.

ചക്രവര്ത്തീ സാര്വഭൌമോ നൃപോഽന്യോ മണ്ഡലേശ്വരഃ । മന്ത്രീ ധീസചിവോഽമാത്യോ മഹാമാത്രാഃ പ്രധാനകാഃ ।। ൩൬൬.

സർവ്വഭൗമൻ ലോകത്തിന്റെ ചക്രവർത്തിയാണ്; മറ്റൊരു രാജാവ് പ്രദേശാധിപൻ. മന്ത്രിയും, ബുദ്ധിമാൻ ഉപദേഷ്ടാവും, പ്രധാന ഉദ്യോഗസ്ഥരും, മുഖ്യ ഉദ്യോഗസ്ഥരും ഇവരാണ്.

ദ്രഷ്ടരി വ്യവഹാരാണാം പ്രാഡ്‌വിവാകാഽക്ഷദര്ശകൌ । ഭൌരികഃ കനകാധ്യക്ഷോഽഥാദ്യക്ഷാധികൃതൌ സമൌ ।। ൩൬൬.

ന്യായകാര്യങ്ങൾ നോക്കുന്നവൻ, മുഖ്യന്യായാധിപൻ, പാശാ നിരീക്ഷകൻ; ഭണ്ഡാരാധികാരി, പൊന്നിന്റെ മേൽനോട്ടക്കാരൻ, രണ്ട് പ്രധാന ഉദ്യോഗസ്ഥരും.

അന്തഃപുരേ ത്വധികൃതഃ സ്യാദന്തര്വംശികോ ജനഃ । സൌവിദല്ലാഃ കഞ്ചുകിനഃ സ്ഥാപത്യാഃ സൌവിദാശ്ച തേ ।। ൩൬൬.

അന്തര്മഹലിൽ നിയമിതനായവൻ അകത്തെ വംശക്കാരനാണ്; കാവൽക്കാരും, ചമ്പരക്കാരും, ശില്പികളും, സേവകരും ഇവരാണ്.

ഷണ്ഡോ വര്ഷവരസ്തുല്യാഃ സേവകാര്ഥ്യനുജീവിനഃ । വിഷയാനന്തരോ രാജാ ശത്രുമിത്രമതഃ പരം ।। ൩൬൬.

ഷണ്ഡനും ഒരു വർഷം പ്രായമുള്ളവനും സ്വാർത്ഥം കൊണ്ടു സേവനം ചെയ്യുന്നവരും ഒരുപോലെയാണ്. രാജാവിന് രാജ്യം അടുത്തതാണു, അതിനുശേഷം ശത്രുവും സുഹൃത്തും.

ഉദാസീനഃ പരതരഃ പാര്ഷ്ണിഗ്രാഹസ്തു പൃഷ്ഠതഃ । ചരഃ സ്പശഃ സ്യാത്പ്രണിധിരുത്തരഃ കാല ആയതിഃ ।। ൩൬൬.

നിഷ്പക്ഷൻ അതിലുമകലെ, പിന്നിൽ ആക്രമിക്കുന്നവൻ പിന്നിലാണു. ചാരൻ കാണുന്നവൻ, വിവരമറിയിക്കുന്നവൻ അതിലും ഉയർന്നവൻ, കാലം ഭാവിയാണു.

തത്കാലസ്തു തദാത്വം സ്യാദുദര്കഃ ഫലമുത്തരം । അദൃഷ്ടം വഹ്നിതോയാദി ദൃഷ്ടം സ്വപരചക്രജമ് ।। ൩൬൬.

ആ കാലം അതിന്റെ സമയമാണ്, ഫലം അതിനുശേഷം വരും. കാണാത്തത് അഗ്നിയോ വെള്ളമോ പോലെയാണ്, കാണുന്നത് സ്വന്തം സൈന്യത്തിൽ നിന്നോ മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്നോ ഉത്ഭവിക്കുന്നു.

ഭദ്രകുമ്ഭഃ പൂര്ണകുമ്ഭോ ഭൃങ്ഗാരഃ കനകാലുകാ । പ്രഭിന്നോ ഗര്ജിതോ മത്തോ വമഥുഃ കരശീകരഃ ।। ൩൬൬.

നല്ല കുമ്പളം, നിറഞ്ഞ കുമ്പളം, കറുകം, പൊന്നിൻ പാത്രം, പൊട്ടി പോയത്, ഗർജ്ജിക്കുന്നതും, പിതവുമുള്ളതും, ഛർദ്ദിക്കുന്നതും, കൈ രൂപമുള്ളതും.

സ്ത്രിയാം ശ്രൃണിസ്ത്വങ്കുശോഽസ്ത്രീ പരിസ്തോമഃ കുഥോ ദ്വയോഃ । കര്ണീരഥഃ പ്രവഹണം ദോലാ പ്രേങ്‌ഖാദികാ സ്ത്രിയാം ।। ൩൬൬.

സ്ത്രീക്കു: ഒരു വെട്ടുകത്തി, ആനക്കൊമ്പ്; പുരുഷനു: പാട്ട്, ദണ്ഡം; ഇരുവർക്കും: ചെവി, രഥം, വാഹനങ്ങൾ, ഊഞ്ഞാൽ, ഇങ്ങനെ സ്ത്രീക്കുള്ളവ.

ആധോരണാ ഹസ്തിപകാ ഹസ്ത്യാരോഹാ നിഷാദിനഃ । ഭടാ യോധാശ്ച യോദ്ധാരഃ കഞ്ചുകോ വാരണോഽസ്ത്രിയാം ।। ൩൬൬.

ആനക്കാവൽക്കാരൻ, ആനയെ നോക്കുന്നവൻ, ആനപ്പുറത്തിരിപ്പവൻ, വേട്ടക്കാർ, സൈനികർ, യോദ്ധാക്കൾ, പോരാളി, കവർച്ചക്കവചം, സ്ത്രീക്കു കവചം.

ശീര്ഷണ്യഞ്ച ശിരസ്ത്രേഽഥ തനുത്രം വര്മ്മ ദംശനം । ആമുക്തഃ പ്രതിമുക്തശ്ച പിനദ്ധശ്ചാപിനദ്ധവത് ।। ൩൬൬.

തലക്കെട്ട്, തലയിൽ ധരിക്കുന്ന വസ്ത്രം, ശരീരക്കവചം, കവചം, മുഴുവൻ മൂടിയവൻ, ഭാഗികമായി മൂടിയവൻ, കെട്ടിയവൻ, അകറ്റിയവനെപ്പോലെയുള്ളവൻ.

വ്യൂഹസ്തു ബലവിന്യാസശ്ചക്രഞ്ചാനീകമസ്ത്രിയാം । ഏകേഭൈകരഥാ ത്ര്യശ്വാഃ പത്തിഃ വഞ്ചപദാതികാഃ ।। ൩൬൬.

വ്യൂഹം എന്നത് സൈന്യത്തിന്റെ ക്രമീകരണമാണു; ചക്രവും മുന്നേറ്റവും സ്ത്രീക്കു; ഒറ്റ ആന, ഒറ്റ രഥം, മൂന്ന് കുതിരകൾ, കാൽസേന, വഞ്ചനാപരമായ കാൽസേന.