അഗ്നിപുരാണമ്

വുക്കാഽഗ്രമാംസം ഹൃദയം ഹൃന്മേദസ്തു വപാ വസാ । പശ്ചാദ്ഗ്രീവാ ശിരാ മന്യാ നാഡീ തു ധമനിഃ ശിരാ ।। ൩൬൪.

നാവിന്റെ അറ്റം വുക്കാ; മുന്നിലെ മാംസം അഗ്രാമാംസം; ഹൃദയം ഹൃദയം; ഹൃദയത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള കൊഴുപ്പ് ഹൃദ്മേദം; വയറിന്റെ പുറംചർമ്മം വപാ; കൊഴുപ്പ് വസാ. കഴുത്തിന്റെ പുറകുവശം പശ്ചാത്‌ഗ്രീവ; രക്തക്കുഴകള്‍ ശിര; പ്രധാന രക്തക്കുഴകള്‍ മന്യാ; നാളം നാഡി; വലിയ രക്തക്കുഴല്‍ ധമനി; രക്തക്കുഴല്‍ ശിര.

തിലകം ക്ലോമ മസ്തിഷ്കം ദൂഷികാ നേത്രയോര്മലമ് । അന്ത്രം പുരീ തദ്‌ഗുല്മസ്തു പ്ലീഹാ പുംസ്യഽഥ വസ്നസാ ।। ൩൬൪.

ചുണ്ടില്‍ കറുത്ത പാടാണ് തിലകം; അഗ്നാശയം ക്ലോമം; തലച്ചോര്‍ മസ്തിഷ്കം; കണ്ണില്‍ വരുന്ന കട്ട ദൂഷിക; കണ്ണിലെ അശുദ്ധി മലമാണ്. കുടല്‍ അന്ത്രം; മലദ്വാരം പുരി; കുടല്‍ കട്ട ഗുല്മം; പ്ളീഹ പ്ളീഹ; വൃക്ക പുംസ്യ; വൃക്കയിലേക്കുള്ള നാള്‍ വസ്നസ.

സ്നായുഃ സ്രിയാം കാലഖണ്ഡയകൃതീ തു ഽസമേ ഇമേ । സ്യാത് കര്പൂരഃ കപാലോഽസ്ത്രീ കീകസങ്കുല്യമസ്ഥി ച ।। ൩൬൪.

നാഡി സ്നായു; സ്ത്രീകളില്‍ അതിനെ സ്രിയാ എന്നു പറയുന്നു; സമയത്തിന്റെ ഭാഗം കാലഖണ്ഡം; മജ്ജ സൃഷ്ടിക്കുന്നതും യക്രത്. കർപ്പൂരമാണ് കർപ്പൂരം; തലച്ചർമ്മം കപാലം; സ്ത്രീകളിൽ അതിന് അസ്ത്രി; ഉപസ്ഥിരം കീക; സംയുക്തമായ ഭാഗം സംകുലി; അസ്ഥി അസ്ഥി.

സ്യാച്ഛരീരാസ്ഥിന കങ്കാലഃ പൃഷ്ഠാസ്ഥിന തു കശേരുകാ । ശിരോഽല്ഥനി കരോടിഃ സ്ത്രീ പാര്ശ്വാസ്ഥനി തു പര്ശുകാ ।। ൩൬൪.

ശരീരത്തിലെ എല്ലുകൾ ചേർന്നത് കങ്കാലം; പുറകിലെ അസ്ഥി കശേരുക; തലച്ചർമ്മം കരോട്ടി; സ്ത്രീകളിൽ വശത്തെ അസ്ഥി പർശുക.

അങ്ഗം പ്രതീകോഽവയവഃ ശരീരം വര്ഷ്മ വിഗ്രഹഃ । കടോ നാ ശ്രോണിഫലകം കടിഃ ശ്രോണിഃ കകുദ്മതീ ।। ൩൬൪.

അംഗം അഥവാ ശരീരഭാഗം പ്രതീകം; അവയവം; ശരീരം, വർമ്മം, വിഗ്രഹം എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കുന്നു. കമരസ്ഥി കട്ട; ശ्रोണിഫലകം ശ्रोണിയുടെ അസ്ഥി; കടി അര; ശ്രോണി കമരം; കൂമ്പുള്ളവൾ കകുദ്മതി.

പശ്ചാന്നിതമ്വഃ സ്ത്രീകട്യാഃ ക്ലീവേ തു ജഘനം പുരഃ । കൂപകൌ തു നിതമ്ബസ്ഥൌ ദ്വയഹീനേ കകുന്ദരേ ।। ൩൬൪.

സ്ത്രീകളിൽ പുറകുവശത്തെ അര ഭാഗം നിതംബം; ഉഭയലിംഗിയിൽ മുന്നിലെ അര ഭാഗം ജഘനം. അരയുടെ ഇരുവശത്തുമുള്ള കുഴികൾ കൂപകം; രണ്ടും ഇല്ലെങ്കിൽ കകുന്ദരം.

സ്ത്രിയാം സ്പിചൌ കടിപ്രോഥാവുപസ്ഥോ വക്ഷ്യമാണയോഃ । ഭഗം യോനിര്ദ്വയോഃ ശിശ്നോ മേഢ്രോ മേഹനശേഫസീ ।। ൩൬൪.

സ്ത്രീകളിൽ അരയുടെ രണ്ടു ഉയർന്ന ഭാഗങ്ങൾ സ്പിചയും കടിപ്രോതവും; ഇടയിടം ഉപസ്ഥം; ഇത് പിന്നീട് വിശദീകരിക്കും. സ്ത്രീജനനേന്ദ്രിയം ഭാഗം അല്ലെങ്കിൽ യോനി; പുരുഷന്മാരിൽ ശിശ്നം, മേഢ്രം, മേഹനശേഫസീ എന്നിങ്ങനെയാണ് പേരുകൾ.

പിചിണ്ഡകുക്ഷീ ജഠരോദരം തുന്ദം കുചൌ സ്തനൌ । ചൂചുകന്തു കുചാഗ്രം സ്യാന്ന നാ ക്രോഡം ഭുജാന്തരമ് ।। ൩൬൪.൨೦ ।। സ്കന്ധോ ഭുജശിരോംഽശോഽസ്ത്രീ സന്ധീ തസ്യൈവ ജത്രുണീ । പുനര്ഭവഃ കരരുഹോ നഖോഽസ്ത്രീ നഖരോഽസ്ത്രിയാം ।। ൩൬൪.

പ്രാദേശതാലഗോകര്ണാസ്തര്ജന്യാദിയുതേ തതേ । അങ്ഗുഷ്ഠേ സകനിഷ്ഠോ സ്യാദ്വിതസ്തിര്ദ്വാദശാങ്ഗുലഃ ।। ൩൬൪.

കൈത്തളവും കാല്തളവും ചെവിയും പ്രാദേശം, താലം, ഗോകർണം. ചൂണ്ടുവിരല്‍ തുടങ്ങിയവയെ തട് എന്നു പറയുന്നു. അങ്ങൂഷ്ഠവും കുഞ്ചികയും ചേർന്നത് സകനിഷ്ഠം. വിരല്‍ അളവ് വിറ്റസ്തി, പന്ത്രണ്ട് അങ്ങുലാണ്.

പാണൌ ചപേടപ്രതലപ്രഹസ്താ വിസ്തൃതാങ്ഗുലൌ । ബദ്ധമുഷ്ടികരോ രത്നിരരത്നിഃ സ കനിഷ്ഠവാന് ।। ൩൬൪.

കൈ പാണി; കൈയുടെ തളം ചപേട അഥവാ പ്രതലപ്രഹസ്തം; വിരലുകള്‍ പടര്‍ത്തിയ കൈ വിസ്തൃതാംഗുലം. മുട്ടിയ കൈ ബദ്ധമുഷ്ടി; കൈ കര. വിരല്‍ വീതി രത്നി; കൈമുട്ട് അളവ് അരത്നി; കുഞ്ചികയോടുകൂടിയതും സകനിഷ്ഠവാൻ.

കമ്ബുഗ്രീവാ ത്രിരേഖാ സാഽവടുര്ഘാടാ കൃകാടികാ । അധഃ സ്യാച്ചിവുകഞ്ചൌഷ്ഠാദഥ ഗണ്ഡൌ ഗലോ ഹനുഃ ।। ൩൬൪.

മൂന്ന് ചുരുളുകളുള്ള കഴുത്ത് കംബുഗ്രീവ; തൊണ്ടയുടെ കുഴി അവട് അഥവാ ഘാടം; കഴുത്തിന്റെ വശം കൃകാടിക. താഴെ ചുണ്ടും താഴെചുണ്ടും; പിന്നെ കണങ്ങളും തൊണ്ടയും ഹനുവും.

അപാങ്ഗൌ നേത്രയോരന്തൌ കടാക്ഷോഽപാങ്ഗദര്ശനേ । ചികുരഃ കുന്തലോ ബാലഃ പ്രതികര്മ പ്രസാധനമ് ।। ൩൬൪.

കണ്ണിന്റെ പുറംവശം അപാങ്ഗം; ഉള്ള് ഭാഗം അന്തം. ചാരദൃഷ്ടി കറ്റാക്ഷം അഥവാ അപാങ്ഗദര്‍ശനം. മുടി ചികുരം അല്ലെങ്കില്‍ കുന്തലം; ബാലന്‍ ബാലന്‍; അലങ്കാരം പ്രതികര്‍മ്മം അല്ലെങ്കില്‍ പ്രസാധനം.

ആകല്പവേശൌ നേപഥ്യം പ്രത്യക്ഷം ഖേലയോഗജമ് । ചൂड़ാമണിഃ ശിരോരത്നം തരലോ ഹാരമധ്യഗഃ ।। ൩൬൪.

അലങ്കാരവും വസ്ത്രധാരണവും ആകല്പം, വേഷം; നാടകവേഷം നേപഥ്യം; കാണാവുന്നത് പ്രത്യക്ഷം; കളിക്കാവുന്നത് കളിയോഗം. തലമുടിയില്‍ ചൂടുന്ന മാണിക്യം ചൂഡാമണി; തല അലങ്കാരം ശിരോരത്നം; ഇളകുന്ന മാല തരളം; നടുവില്‍ ഉള്ള മാല ഹാരമധ്യകം.

കര്ണികാ താലപത്രം സ്യാല്ലമ്ബനം സ്യാല്ലലന്തികാ । മഞ്ജീരോ നൂപുരം പാദേ കിങ്ഗിണീ ക്ഷുദ്രഘണ്ടികാ ।। ൩൬൪.

പൂവിന്റെ നടുവിലെ ഭാഗം കർണികയാണ്; താളപ്പത്താണ് ഇല. തൂക്ക ornaments‌ ആണ് അലങ്കാരങ്ങൾ; നെറ്റിയിൽ ധരിക്കുന്നത് ലളന്തിക. കാലിൽ ധരിക്കുന്നത് മഞ്ചീരം, അതുപോലെ ചെറുഘണ്ടികയാണ് കിംകിണി.

ദൈര്ഘ്യമായാമ ആരോഹഃ പരിണാഹോ വിശാലതാ । പടച്ചരം ജീര്ണവസ്ത്രം സംവ്യാനഞ്ചോത്തരീയകമ് ।। ൩൬൪.

നീളം, വീതി, ഉയരം, ചുറ്റളവ്, വിശാലത — ഇവയാണ്. വസ്ത്രത്തിന്റെ അറ്റം, പഴയ വസ്ത്രം, മേൽമൂടി, തോളിൽ ഇടുന്ന ഉത്തരീയവും ഇതിലുണ്ട്.

രചനാ സ്യാത് പരിസ്പന്ദ ആഭോഗഃ പരിപൂര്ണതാ । സമുദ്‌ഗകഃ സമ്പുടകഃ പ്രതിഗ്രാഹഃ പതദ്ഗ്രഹഃ ।। ൩൬൪.

ക്രമീകരണം എന്നത് ഘടനയാണ്; ചലനം എന്നത് അലയിടലാണ്; ചുറ്റിയിരിക്കുക എന്നത് ആലിംഗനം; പൂർണ്ണത എന്നത് സമ്പൂർണ്ണത. പെട്ടി, പാത്രം, സ്വീകരിക്കുന്ന പാത്രം, പിടിക്കുന്ന പാത്രം — ഇവയൊക്കെയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

അഗ്നിരുവാച വംശോഽന്വവായോ ഗോത്രം സ്യാത് കുലാന്യഭിജനാന്വയൌ । മന്ത്രവ്യാഖ്യാകൃദാചാര്യ്യ ആദേഷ്ട ത്വധ്വരേ വ്രതീ ।। ൩൬൫.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: വംശം കുടുംബരേഖയാണ്; ഗോത്രം പിതൃവംശം; കുടുംബങ്ങളും ഉന്നത വംശങ്ങളും അവയുടെ പാരമ്പര്യരേഖ. മന്ത്രം വിശദീകരിക്കുന്നവൻ ആചാര്യൻ; യജ്ഞത്തിൽ ഉപദേശം നൽകുന്നവൻ ഉപദേശകൻ; വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ വ്രതധാരി.

യഷ്ടാ ച യജമാനഃ സ്യാത് ജ്ഞാത്വാരമ്ഭ ഉപക്രമഃ । സതീര്ഥ്യാശ്ചൈകഗുരവഃ സഭ്യാഃ സാമാജികാസ്തഥാ ।। ൩൬൫.

യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവൻ യജമാനനാണ്; ആരംഭം അറിയുന്നത് ആരംഭം തന്നെ. ഒരേ ഗുരുവിൽ പഠിച്ചവർ സഹപാഠികളും, സഭയിലെ അംഗങ്ങളും, പങ്കാളികളും അങ്ങനെ തന്നെ.

സഭാസദഃ സഭാസ്താരാ ഋത്വിജോ യാജകാശ്ച തേ । അദ്വര്ഥൂദ്‌ഗാതൃഹോതാരോ യജുഃസാമര്ഗ്വിദഃ ക്രമാത് ।। ൩൬൫.

സഭയിലെ അംഗങ്ങൾ, സഭയിൽ പ്രഭാപൂരിതരായവർ, യജ്ഞത്തിൽ കർമ്മം ചെയ്യുന്ന പുരോഹിതർ, യജ്ഞകർ, ഉദ്‌ഗാതാവ്, ഹോതാവ്, യജുര്‍വേദവും സാമവേദവും അറിയുന്നവർ — ഇവർ ക്രമത്തിൽ.

ചഷാലോ യൂപകടകഃ സമേ സ്ഥണ്ഡിലചത്വരേ । ആമിക്ഷാ സാ ശ്രൃതോഷ്ണേ യാ ക്ഷഈരേ സ്യാദ്ദധിയോഗതഃ ।। ൩൬൫.

ചമച്, യജ്ഞകശ്ശ്, സമതലമായ സ്ഥലം, ചതുരശ്രം — ഇവയാണ്. ഉണക്കിയ നെയ്യ്, പാൽ ചേർത്തത്, തൈര് ചേർത്തത് — ഇവയും അതിലുണ്ട്.

പൃഷദാജ്യം സദധ്യാജ്യേ പരമാന്നന്തു പായസമ് । ഉപാകൃതഃ പശുരസൌ യോഽഭിമന്ത്ര്യ ക്രതൌ ഹതഃ ।। ൩൬൫.

തൈരും നെയ്യും ചേർത്തത്, അതിൽ ഏറ്റവും നല്ല അരിഭക്ഷണം പായസം തന്നെയാണ്. യജ്ഞത്തിന് ഒരുക്കിയ മൃഗം, മന്ത്രം ചൊല്ലി യജ്ഞത്തിൽ ബലി അർപ്പിക്കുന്നതും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

പരമ്പരാകം സമനം പ്രോക്ഷണഞ്ച ബവാര്ഥകമ് । പൂജാ നമസ്യാഽപചിതിഃ സപര്യ്യാര്ചാര്ഹണാഃ സമാഃ ।। ൩൬൫.

പാരമ്പര്യം, കൂടെ പോകുന്നവ, അഭിഷേകം, ദേവതയ്ക്കായി ചെയ്യുന്ന കർമ്മം — ഇവയാണ്. പൂജ, നമസ്കാരം, ആദരം, സേവനം, അർപ്പണം, ആദരവു എന്നിവ എല്ലാം ഒരുപോലെയാണ്.

വരിവസ്യാ തു ശുശ്രൂഷാ പരിചര്യ്യാപ്യുപാസനമ് । നിയമോ വ്രതമസ്ത്രീ തച്ചോപവാസാദി പുണ്യകമ് ।। ൩൬൫.

സേവനം എന്നത് ശുശ്രൂഷയാണ്; പരിചരണം എന്നതും ഉപാസന തന്നെ. നിയന്ത്രണം വ്രതമാണ്; അതിൽ ഉപവാസം പോലുള്ള പുണ്യകൃത്യങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്നു.

മുഖ്യഃ സ്യാത് പ്രഥമഃ കല്പോഽനുകല്പസ്തു തതോഽധമഃ । കല്പേ വിധിക്രമൌ ജ്ഞേയൌ വിവേകഃ പൃഥഗാത്മതാ ।। ൩൬൫.

പ്രധാനമായത് ആദ്യക്രമമാണ്; അനുക്രമം അതിനേക്കാൾ താഴ്ന്നത്. ക്രമത്തിൽ നിയമങ്ങളുടെ അനുസരണം അറിയണം; വിവേകവും വ്യത്യസ്തതയും മനസ്സിലാക്കണം.

സംസ്കാരപൂര്വം ഗ്രഹണം സ്യാദുപാകരണം ശ്രുതേഃ । ഭിക്ഷുഃ പരിവ്രാട് കര്മന്ദോ പാരാശര്യ്യപി മസ്കരീ ।। ൩൬൫.

ശുദ്ധീകരണത്തിന് ശേഷം സ്വീകരിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രാനുസൃതമായ ഒരുക്കമാണ്. ഭിക്ഷു, പരിവ്രാജകൻ, കർമ്മനിരതൻ, വ്യാസശിഷ്യൻ, ദണ്ഡധാരി — ഇവയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

ഋഷയഃ സത്യവചസഃ സ്നാതകശ്ചാപ്ലുതബ്രതീ । യേ നിര്ജിതേന്ദ്രിയഗ്രാമാ യതിനോ യതയശ്ച തേ ।। ൩൬൫.

സത്യവാദികളായ ഋഷികൾ, സ്നാതകൻ, അപ്രതിച്ഛേദ്യ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവർ യതികളും, ആത്മനിയമമുള്ളവരും അങ്ങനെ തന്നെ.

ശരീരസാധനാപേക്ഷം നിത്യം യത് കര്മ്മ തദ്യമഃ । നിയമസ്തു സ യത് കര്മ്മാനിത്യമാഗന്തുസാധനമ് ൩൬൫.

ശരീരസംരക്ഷണത്തിന് എപ്പോഴും ചെയ്യേണ്ടത് യമമാണ്; എന്നാൽ എല്ലായ്പ്പോഴും ആവശ്യമില്ലാത്തത്, പ്രത്യേക ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ ചെയ്യുന്നത് നിയമം.

അഗ്നിരുവാച മൂര്ദ്ധാഭിഷിക്തോ രാജന്യോ ബാഹുജഃ ക്ഷത്രിയോ വിരാട് । രാജാ തു പ്രണതാശേപസാമന്തഃ । സ്യാദധീശ്വരഃ ।। ൩൬൬.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: തലയിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടവൻ രാജവംശജൻ; ഭുജങ്ങളിൽ ജനിച്ചവൻ ക്ഷത്രിയൻ, ശക്തൻ. رعജാവ് ജനങ്ങളുടെ അധിപൻ, കീഴ്വഴക്കുകാരുടെ മേൽനോട്ടുകാരൻ, ദേശാധിപൻ.

ചക്രവര്ത്തീ സാര്വഭൌമോ നൃപോഽന്യോ മണ്ഡലേശ്വരഃ । മന്ത്രീ ധീസചിവോഽമാത്യോ മഹാമാത്രാഃ പ്രധാനകാഃ ।। ൩൬൬.

സർവ്വഭൗമൻ ലോകത്തിന്റെ ചക്രവർത്തിയാണ്; മറ്റൊരു രാജാവ് പ്രദേശാധിപൻ. മന്ത്രിയും, ബുദ്ധിമാൻ ഉപദേഷ്ടാവും, പ്രധാന ഉദ്യോഗസ്ഥരും, മുഖ്യ ഉദ്യോഗസ്ഥരും ഇവരാണ്.