അഗ്നിരുവാച നൃബ്രഹ്മക്ഷത്രവിട്ശൂദ്രവര്ഗാന്വക്ഷ്യേഷഽയ നാമതഃ । നരഃ പഞ്ചജനാ മര്ത്ത്യാ യദ്യോഷാഽവലാ വധൂഃ ।। ൩൬൪.
അഗ്നി പറഞ്ഞു: ഞാൻ ഇപ്പോൾ മനുഷ്യർ, ബ്രാഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ, ശൂദ്രർ എന്നിങ്ങനെ വിഭാഗങ്ങൾ പറയാം; മനുഷ്യൻ, അഞ്ചു ജനങ്ങൾ, മരിക്കുന്നവർ, സ്ത്രീ, യുവതി, വധു എന്നിവയാണ്.
കാന്താര്ഥിനീ തു യാ യാതി സങ്കേതം സാഽഭിസാരികാ । കുലടാ പുംശ്ചല്യസതീ നഗ്നികാ സ്ത്രീ ച കോടവീ ।। ൩൬൪.
പ്രിയനുമായി കൂടിക്കാഴ്ചയ്ക്ക് പോകുന്നവളെ അഭിസാരിക എന്നു പറയുന്നു; കുലട, പുംശ്ചലി, അസതി, നഗ്നിക, സ്ത്രീ, കോട്ടവി ഇവയും സ്ത്രീലിംഗത്തിൽ വരുന്നു.
കാത്യായന്യര്ദ്ധവൃദ്ധാ യാ സൈരിന്ധ്രീ പരവേശ്മഗാ । അസിക്നീ സ്യാദവൃദ്ധാ യാ മലിനീ തു രജസ്വലാ ।। ൩൬൪.
കാത്യായനി അർദ്ധവയസ്സായ സ്ത്രീയാണ്; സൈരിന്ദ്രി അന്യഗൃഹത്തിൽ പോകുന്നവളാണ്; അസിക്നി യുവതിയാണ്; മലിനി രജസ്വലയാണ്.
വാരസ്ത്രീ ഗണികാ വേശ്യാ ഭ്രാതൃജായാസ്തു യാതരഃ । നനാന്ദാ തു സ്വസാ പത്യുഃ സപിണ്ഡാസ്തു സനാഭയഃ ।। ൩൬൪.
വാരസ്ത്രീ, ഗണിക, വേശ്യ, സഹോദരഭാര്യ ഇവയെ യാതര എന്നു പറയുന്നു; നനന്ദ എന്നത് ഭർത്താവിന്റെ സഹോദരിയാണ്; സപിണ്ഡർ ഒരേ വംശത്തിൽ പെട്ടവരാണ്; സനാഭയർ ഒരേ ഗർഭത്തിൽ ജനിച്ചവരാണ്.
സമാനോദര്യ്യസോദര്യ്യസഗര്ഭസഹജാസ്സമാഃ । യഗോത്രബന്ധവജ്ഞാതിബന്ധുസ്വസ്വജനാഃ സമാഃ ।। ൩൬൪.
സമാനോദര്യ, സോദര്യ, സഗർഭ, സഹജ ഇവ സമാനർ; ഗോദ്രബന്ധു, വജ്ഞാതി, ബന്ധു, സ്വജന ഇവയും സമാനർ.
ദമ്പതീ ജമ്പതീ ഭാര്യ്യാപതീ ജായാപതീ ച തൌ । ഗര്ഭാശയോ ജരായുഃ സ്യാദുല്വഞ്ച കലലോഽസ്ത്രിയാം ।। ൩൬൪.
ദമ്പതികൾ, ജമ്പതികൾ, ഭാര്യാപതി, ജയാപതി ഇവ ദമ്പതികൾക്ക് പറയുന്ന പേരുകളാണ്; ഗർഭാശയം, ജരായു, ഉൽവ, കലല ഇവ സ്ത്രീലിംഗത്തിൽ വരുന്നു.
ഗര്ഭോ ഭ്രുണ ഇമൌ തുല്യൌ ക്ലീവം ശണ്ഡോ നപുംസകമ് । സ്യാദുത്താനശ്യോ ഡിമ്ഭോ ബാലോ മാണവകഃ സ്മൃതഃ ।। ൩൬൪.
ഗര്ഭവും ഭ്രൂണവും ഒരുപോലെയാണ്; ഉഭയലിംഗി, ശണ്ഡന്, നപുംസകം എന്നിവയെല്ലാം ഉഭയലിംഗിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന പേരുകളാണ്. കിടക്കുമ്പോള് ചിറകു തിരിച്ച് കിടക്കുന്ന കുഞ്ഞിനെ ഡിംഭം എന്നു പറയുന്നു; കുട്ടിയെ ബാലന് അല്ലെങ്കില് മാനവകന് എന്നും വിളിക്കുന്നു.
പിചിണ്ഡിലോ വൃഹത്കുക്ഷിരവഭ്രടോ നതനാസികേ । വികലാങ്ഗസ്തു പോഗണ്ഡ ആരോഗ്യം സ്യാദനാമയമ് ।। ൩൬൪.
വയറ് വീര്ന്ന കുഞ്ഞിനെ പിചിണ്ഡിലന് എന്നു പറയുന്നു; വലിയ വയറുള്ളവന് വൃഹത്കുക്ഷി; പുറംചൊരിഞ്ഞ നാഭിയുള്ളവന് അവഭ്രടന്; താഴ്ചയുള്ള മൂക്കുള്ളവന് നടനാസികന്. അവയവങ്ങള് ശരിയായി വികസിക്കാത്തവന് വികലാംഗന്; ബാല്യാവസ്ഥയിലുള്ള കുട്ടി പോഗണ്ഡ്; ആരോഗ്യമാണ് ആരോഗ്യം, രോഗം ഇല്ലാത്തത് അനാമയം.
സ്യാദേഡേ വധിരഃ കുബ്ജേ ഗഡുലഃ കുകരേ കുനിഃ । ക്ഷയഃ ശോഷശ്ച യക്ഷ്മാ ച പ്രതിശ്യായസ്തു പീനസഃ ।। ൩൬൪.
അനാഹസ്തു വിബന്ധഃ സ്യാദ്ഗ്രഹണീ രുക്പ്രവാഹികാ । വീജവീര്യ്യേന്ദ്രിയം ശുക്രം പലലം ക്രവ്യമാമിഷം ।। ൩൬൪.
വാതക്കൊണ്ടു വയറു വീരുന്നത് അനാഹം; മലക്കെട്ട് വിപന്ധം; ഗ്രഹണീ അഥവാ ദഹനരോഗം; വേദന രുക്ക്; വയറിളക്കം പ്രവാഹിക. വിത്ത്, വീര്യം, ഇന്ദ്രിയം എല്ലാം ശുക്രം; പാലം മാംസം; കൃത്യം പച്ചമാംസം; ആമിഷം മാംസം.
വുക്കാഽഗ്രമാംസം ഹൃദയം ഹൃന്മേദസ്തു വപാ വസാ । പശ്ചാദ്ഗ്രീവാ ശിരാ മന്യാ നാഡീ തു ധമനിഃ ശിരാ ।। ൩൬൪.
നാവിന്റെ അറ്റം വുക്കാ; മുന്നിലെ മാംസം അഗ്രാമാംസം; ഹൃദയം ഹൃദയം; ഹൃദയത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള കൊഴുപ്പ് ഹൃദ്മേദം; വയറിന്റെ പുറംചർമ്മം വപാ; കൊഴുപ്പ് വസാ. കഴുത്തിന്റെ പുറകുവശം പശ്ചാത്ഗ്രീവ; രക്തക്കുഴകള് ശിര; പ്രധാന രക്തക്കുഴകള് മന്യാ; നാളം നാഡി; വലിയ രക്തക്കുഴല് ധമനി; രക്തക്കുഴല് ശിര.
തിലകം ക്ലോമ മസ്തിഷ്കം ദൂഷികാ നേത്രയോര്മലമ് । അന്ത്രം പുരീ തദ്ഗുല്മസ്തു പ്ലീഹാ പുംസ്യഽഥ വസ്നസാ ।। ൩൬൪.
ചുണ്ടില് കറുത്ത പാടാണ് തിലകം; അഗ്നാശയം ക്ലോമം; തലച്ചോര് മസ്തിഷ്കം; കണ്ണില് വരുന്ന കട്ട ദൂഷിക; കണ്ണിലെ അശുദ്ധി മലമാണ്. കുടല് അന്ത്രം; മലദ്വാരം പുരി; കുടല് കട്ട ഗുല്മം; പ്ളീഹ പ്ളീഹ; വൃക്ക പുംസ്യ; വൃക്കയിലേക്കുള്ള നാള് വസ്നസ.
സ്നായുഃ സ്രിയാം കാലഖണ്ഡയകൃതീ തു ഽസമേ ഇമേ । സ്യാത് കര്പൂരഃ കപാലോഽസ്ത്രീ കീകസങ്കുല്യമസ്ഥി ച ।। ൩൬൪.
നാഡി സ്നായു; സ്ത്രീകളില് അതിനെ സ്രിയാ എന്നു പറയുന്നു; സമയത്തിന്റെ ഭാഗം കാലഖണ്ഡം; മജ്ജ സൃഷ്ടിക്കുന്നതും യക്രത്. കർപ്പൂരമാണ് കർപ്പൂരം; തലച്ചർമ്മം കപാലം; സ്ത്രീകളിൽ അതിന് അസ്ത്രി; ഉപസ്ഥിരം കീക; സംയുക്തമായ ഭാഗം സംകുലി; അസ്ഥി അസ്ഥി.
സ്യാച്ഛരീരാസ്ഥിന കങ്കാലഃ പൃഷ്ഠാസ്ഥിന തു കശേരുകാ । ശിരോഽല്ഥനി കരോടിഃ സ്ത്രീ പാര്ശ്വാസ്ഥനി തു പര്ശുകാ ।। ൩൬൪.
ശരീരത്തിലെ എല്ലുകൾ ചേർന്നത് കങ്കാലം; പുറകിലെ അസ്ഥി കശേരുക; തലച്ചർമ്മം കരോട്ടി; സ്ത്രീകളിൽ വശത്തെ അസ്ഥി പർശുക.
അങ്ഗം പ്രതീകോഽവയവഃ ശരീരം വര്ഷ്മ വിഗ്രഹഃ । കടോ നാ ശ്രോണിഫലകം കടിഃ ശ്രോണിഃ കകുദ്മതീ ।। ൩൬൪.
അംഗം അഥവാ ശരീരഭാഗം പ്രതീകം; അവയവം; ശരീരം, വർമ്മം, വിഗ്രഹം എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കുന്നു. കമരസ്ഥി കട്ട; ശ्रोണിഫലകം ശ्रोണിയുടെ അസ്ഥി; കടി അര; ശ്രോണി കമരം; കൂമ്പുള്ളവൾ കകുദ്മതി.
പശ്ചാന്നിതമ്വഃ സ്ത്രീകട്യാഃ ക്ലീവേ തു ജഘനം പുരഃ । കൂപകൌ തു നിതമ്ബസ്ഥൌ ദ്വയഹീനേ കകുന്ദരേ ।। ൩൬൪.
സ്ത്രീകളിൽ പുറകുവശത്തെ അര ഭാഗം നിതംബം; ഉഭയലിംഗിയിൽ മുന്നിലെ അര ഭാഗം ജഘനം. അരയുടെ ഇരുവശത്തുമുള്ള കുഴികൾ കൂപകം; രണ്ടും ഇല്ലെങ്കിൽ കകുന്ദരം.
സ്ത്രിയാം സ്പിചൌ കടിപ്രോഥാവുപസ്ഥോ വക്ഷ്യമാണയോഃ । ഭഗം യോനിര്ദ്വയോഃ ശിശ്നോ മേഢ്രോ മേഹനശേഫസീ ।। ൩൬൪.
സ്ത്രീകളിൽ അരയുടെ രണ്ടു ഉയർന്ന ഭാഗങ്ങൾ സ്പിചയും കടിപ്രോതവും; ഇടയിടം ഉപസ്ഥം; ഇത് പിന്നീട് വിശദീകരിക്കും. സ്ത്രീജനനേന്ദ്രിയം ഭാഗം അല്ലെങ്കിൽ യോനി; പുരുഷന്മാരിൽ ശിശ്നം, മേഢ്രം, മേഹനശേഫസീ എന്നിങ്ങനെയാണ് പേരുകൾ.
പിചിണ്ഡകുക്ഷീ ജഠരോദരം തുന്ദം കുചൌ സ്തനൌ । ചൂചുകന്തു കുചാഗ്രം സ്യാന്ന നാ ക്രോഡം ഭുജാന്തരമ് ।। ൩൬൪.൨೦ ।। സ്കന്ധോ ഭുജശിരോംഽശോഽസ്ത്രീ സന്ധീ തസ്യൈവ ജത്രുണീ । പുനര്ഭവഃ കരരുഹോ നഖോഽസ്ത്രീ നഖരോഽസ്ത്രിയാം ।। ൩൬൪.
പ്രാദേശതാലഗോകര്ണാസ്തര്ജന്യാദിയുതേ തതേ । അങ്ഗുഷ്ഠേ സകനിഷ്ഠോ സ്യാദ്വിതസ്തിര്ദ്വാദശാങ്ഗുലഃ ।। ൩൬൪.
കൈത്തളവും കാല്തളവും ചെവിയും പ്രാദേശം, താലം, ഗോകർണം. ചൂണ്ടുവിരല് തുടങ്ങിയവയെ തട് എന്നു പറയുന്നു. അങ്ങൂഷ്ഠവും കുഞ്ചികയും ചേർന്നത് സകനിഷ്ഠം. വിരല് അളവ് വിറ്റസ്തി, പന്ത്രണ്ട് അങ്ങുലാണ്.
പാണൌ ചപേടപ്രതലപ്രഹസ്താ വിസ്തൃതാങ്ഗുലൌ । ബദ്ധമുഷ്ടികരോ രത്നിരരത്നിഃ സ കനിഷ്ഠവാന് ।। ൩൬൪.
കൈ പാണി; കൈയുടെ തളം ചപേട അഥവാ പ്രതലപ്രഹസ്തം; വിരലുകള് പടര്ത്തിയ കൈ വിസ്തൃതാംഗുലം. മുട്ടിയ കൈ ബദ്ധമുഷ്ടി; കൈ കര. വിരല് വീതി രത്നി; കൈമുട്ട് അളവ് അരത്നി; കുഞ്ചികയോടുകൂടിയതും സകനിഷ്ഠവാൻ.
കമ്ബുഗ്രീവാ ത്രിരേഖാ സാഽവടുര്ഘാടാ കൃകാടികാ । അധഃ സ്യാച്ചിവുകഞ്ചൌഷ്ഠാദഥ ഗണ്ഡൌ ഗലോ ഹനുഃ ।। ൩൬൪.
മൂന്ന് ചുരുളുകളുള്ള കഴുത്ത് കംബുഗ്രീവ; തൊണ്ടയുടെ കുഴി അവട് അഥവാ ഘാടം; കഴുത്തിന്റെ വശം കൃകാടിക. താഴെ ചുണ്ടും താഴെചുണ്ടും; പിന്നെ കണങ്ങളും തൊണ്ടയും ഹനുവും.
അപാങ്ഗൌ നേത്രയോരന്തൌ കടാക്ഷോഽപാങ്ഗദര്ശനേ । ചികുരഃ കുന്തലോ ബാലഃ പ്രതികര്മ പ്രസാധനമ് ।। ൩൬൪.
കണ്ണിന്റെ പുറംവശം അപാങ്ഗം; ഉള്ള് ഭാഗം അന്തം. ചാരദൃഷ്ടി കറ്റാക്ഷം അഥവാ അപാങ്ഗദര്ശനം. മുടി ചികുരം അല്ലെങ്കില് കുന്തലം; ബാലന് ബാലന്; അലങ്കാരം പ്രതികര്മ്മം അല്ലെങ്കില് പ്രസാധനം.
ആകല്പവേശൌ നേപഥ്യം പ്രത്യക്ഷം ഖേലയോഗജമ് । ചൂड़ാമണിഃ ശിരോരത്നം തരലോ ഹാരമധ്യഗഃ ।। ൩൬൪.
അലങ്കാരവും വസ്ത്രധാരണവും ആകല്പം, വേഷം; നാടകവേഷം നേപഥ്യം; കാണാവുന്നത് പ്രത്യക്ഷം; കളിക്കാവുന്നത് കളിയോഗം. തലമുടിയില് ചൂടുന്ന മാണിക്യം ചൂഡാമണി; തല അലങ്കാരം ശിരോരത്നം; ഇളകുന്ന മാല തരളം; നടുവില് ഉള്ള മാല ഹാരമധ്യകം.
കര്ണികാ താലപത്രം സ്യാല്ലമ്ബനം സ്യാല്ലലന്തികാ । മഞ്ജീരോ നൂപുരം പാദേ കിങ്ഗിണീ ക്ഷുദ്രഘണ്ടികാ ।। ൩൬൪.
പൂവിന്റെ നടുവിലെ ഭാഗം കർണികയാണ്; താളപ്പത്താണ് ഇല. തൂക്ക ornaments ആണ് അലങ്കാരങ്ങൾ; നെറ്റിയിൽ ധരിക്കുന്നത് ലളന്തിക. കാലിൽ ധരിക്കുന്നത് മഞ്ചീരം, അതുപോലെ ചെറുഘണ്ടികയാണ് കിംകിണി.
ദൈര്ഘ്യമായാമ ആരോഹഃ പരിണാഹോ വിശാലതാ । പടച്ചരം ജീര്ണവസ്ത്രം സംവ്യാനഞ്ചോത്തരീയകമ് ।। ൩൬൪.
നീളം, വീതി, ഉയരം, ചുറ്റളവ്, വിശാലത — ഇവയാണ്. വസ്ത്രത്തിന്റെ അറ്റം, പഴയ വസ്ത്രം, മേൽമൂടി, തോളിൽ ഇടുന്ന ഉത്തരീയവും ഇതിലുണ്ട്.
രചനാ സ്യാത് പരിസ്പന്ദ ആഭോഗഃ പരിപൂര്ണതാ । സമുദ്ഗകഃ സമ്പുടകഃ പ്രതിഗ്രാഹഃ പതദ്ഗ്രഹഃ ।। ൩൬൪.
ക്രമീകരണം എന്നത് ഘടനയാണ്; ചലനം എന്നത് അലയിടലാണ്; ചുറ്റിയിരിക്കുക എന്നത് ആലിംഗനം; പൂർണ്ണത എന്നത് സമ്പൂർണ്ണത. പെട്ടി, പാത്രം, സ്വീകരിക്കുന്ന പാത്രം, പിടിക്കുന്ന പാത്രം — ഇവയൊക്കെയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.
അഗ്നിരുവാച വംശോഽന്വവായോ ഗോത്രം സ്യാത് കുലാന്യഭിജനാന്വയൌ । മന്ത്രവ്യാഖ്യാകൃദാചാര്യ്യ ആദേഷ്ട ത്വധ്വരേ വ്രതീ ।। ൩൬൫.
അഗ്നി പറഞ്ഞു: വംശം കുടുംബരേഖയാണ്; ഗോത്രം പിതൃവംശം; കുടുംബങ്ങളും ഉന്നത വംശങ്ങളും അവയുടെ പാരമ്പര്യരേഖ. മന്ത്രം വിശദീകരിക്കുന്നവൻ ആചാര്യൻ; യജ്ഞത്തിൽ ഉപദേശം നൽകുന്നവൻ ഉപദേശകൻ; വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ വ്രതധാരി.
യഷ്ടാ ച യജമാനഃ സ്യാത് ജ്ഞാത്വാരമ്ഭ ഉപക്രമഃ । സതീര്ഥ്യാശ്ചൈകഗുരവഃ സഭ്യാഃ സാമാജികാസ്തഥാ ।। ൩൬൫.
യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവൻ യജമാനനാണ്; ആരംഭം അറിയുന്നത് ആരംഭം തന്നെ. ഒരേ ഗുരുവിൽ പഠിച്ചവർ സഹപാഠികളും, സഭയിലെ അംഗങ്ങളും, പങ്കാളികളും അങ്ങനെ തന്നെ.
സഭാസദഃ സഭാസ്താരാ ഋത്വിജോ യാജകാശ്ച തേ । അദ്വര്ഥൂദ്ഗാതൃഹോതാരോ യജുഃസാമര്ഗ്വിദഃ ക്രമാത് ।। ൩൬൫.
സഭയിലെ അംഗങ്ങൾ, സഭയിൽ പ്രഭാപൂരിതരായവർ, യജ്ഞത്തിൽ കർമ്മം ചെയ്യുന്ന പുരോഹിതർ, യജ്ഞകർ, ഉദ്ഗാതാവ്, ഹോതാവ്, യജുര്വേദവും സാമവേദവും അറിയുന്നവർ — ഇവർ ക്രമത്തിൽ.
വളഞ്ഞ കൈ അല്ലെങ്കില് കാലുള്ളവന് എഡന്; ചെവികേട് ഉള്ളവന് വധിരന്; കുനിഞ്ഞ് നടക്കുന്നവന് കുബ്ജന്; ഉച്ചരണമാറ്റമുള്ളവന് ഗഡുലന്; കഠിനമായ ശബ്ദമുള്ളവന് കുകരന്; വളഞ്ഞ കൈയുള്ളവന് കുനി. ക്ഷയം ക്ഷയരോഗം; ക്ഷയിച്ച് പോകുന്നത് ശോഷം; ക്ഷയരോഗം യക്ഷ്മ; ദീർഘകാലം മൂക്കടച്ചിരിക്കുക പ്രതിശ്യായ; മൂക്കടച്ചിരിയ്ക്കുന്നത് പീനസം.
സ്ത്രീ ക്ഷുത്ക്ഷുതം ക്ഷയം പുംസി കാസസ്തു ക്ഷവഥുഃ പുമാന് । ശോഥസ്തു ശ്വയഥുഃ ശോഫഃ പാദസ്ഫോടോ വിപാദികാ ।। ൩൬൪.൧೦ ।। കിലാസം സിധ്നകച്ഛാന്തു പാമ പാമാ വിചര്ച്ചികാ । കോഠോ മണ്ഡലകം കുഷ്ഠം ശ്വിത്രോ ദുര്ന്നാമകാര്ശസീ ।। ൩൬൪.
സ്ത്രീകളില് തുമ്മല് ക്ഷുത്ക്ഷുതം; ക്ഷയം ക്ഷയരോഗം; പുരുഷന്മാരില് ചുമ കാസം, തുമ്മല് ക്ഷവതു. വീക്കം ശോഥം, ശരീരത്തില് വെള്ളം കെട്ടുന്നത് ശ്വയതു, അണിവ് ശോഫം, കാലില് പൊട്ടല് പാദസ്പോട്ടം, കാലില് പൊട്ടലുകള് വിപാദിക. കുഷ്ഠം കിലാസം, സിദ്ധനകച്ച; ചർമ്മരോഗങ്ങള് പാമ, പാമാ, വിചർചിക; ചൊറിച്ചിൽ കൊഠം; വട്ടരോഗം മണ്ടലകം; കുഷ്ഠം; വെളുത്ത പാടുള്ളത് ശ്വിത്രം; ദുർനാമമുള്ള മൂലക്കുരു ദുർനാമകാര്ശസി.
വയറ് വീര്ന്ന കുഞ്ഞ് പിചിണ്ഡകുക്ഷി; വലിയ വയറുള്ളത് ജഠരോദരം; വയറ് തുണ്ടം; മുലകള് കുചം അല്ലെങ്കില് സ്തനം; മുലയുടെ അറ്റം കുചാഗ്രം. കൈക്കുഴി ക്രോഡം അല്ല, ഭുജാന്തരം. തോള് സ്കന്ധം; മുകളിലത്തെ കൈഭാഗം ഭുജശിരം; സ്ത്രീകളില് സംധി; കഴുത്തിന്റെ അസ്ഥി ജത്രുണി. നഖത്തിന്റെ അരികിലെ ചർമ്മം പുനർഭവം; നഖം കരരുഹം; സ്ത്രീകളിൽ നഖം നഖരം.