അഗ്നിപുരാണമ്

പ്രത്യക്ഷേഽധികൃതേഽധ്യാക്ഷഃ സൂര്യ്യവഹ്നീ വിഭാവസൂ । ശ്രൃങ്ഗാരാദൌ വിഷേ വോര്യ്യേ ഗുണേ രാഗേ ദ്രവേ രസഃ ।। ൩൬൨.

നേരിട്ട് കാണുന്നതിൽ അധികാരി 'അധ്യക്ഷൻ' എന്നാണ്; സൂര്യനും അഗ്നിയും 'വിഭാവസു' എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു. സ്നേഹത്തിൽ വിഷം വിഷം തന്നെ; വോര്യ്യ എന്നത് കുതിര; ഗുണം ഗുണം തന്നെ; രാഗം ആസക്തി; ദ്രവം ദ്രാവകം; രസം രുചി.

തേജഃപുരീഷയോര്വര്ച്ച ആഗഃ പാപാപരാധയോഃ । ഛന്ദഃ പദ്യേഽഭിലാഷേ ച സാധീയാന് സാധുവാഢയോഃ ൩൬൨.

തേജസ്സിലും മലത്തിലും 'വർച്ച' എന്നത് പ്രകാശം; പാപത്തിലും കുറ്റത്തിലും 'ആഗ' എന്നത് പാപം; പദ്യത്തിൽ 'ഛന്ദസ്' എന്നത് ചന്ദസ്സും ആഗ്രഹവും; 'സാധീയാൻ' ഉത്തമൻ; 'സാധു' നല്ലവൻ.

അഗ്നിരുവാച വക്ഷ്യേ ഭൂപുരാദ്രിവനൌഷധിസിംഹാദിവര്ഗകാന് । ഭൂരനന്താ ക്ഷമാ ധാത്രീ ക്ഷ്മാപ്യാ കുഃ സ്യാദ്ധരിത്ര്യപി ।। ൩൬൩.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ഭൂമി, പർവ്വതം, കാട്, ഔഷധങ്ങൾ, സിംഹം തുടങ്ങിയ വിഭാഗങ്ങളെ ഞാൻ വിശദീകരിക്കുന്നു. ഭൂ, അനന്താ, ക്ഷമ, ധാത്രി, ക്ഷ്മാപ്യാ, കു, ധരിത്രി — ഇവയെല്ലാം ഭൂമിക്ക് പേരുകളാണ്.

മൃന്മൃത്തികാ പ്രശസ്താ തു മൃത്സാ മൃത്സ്നാ ച മൃത്തികാ । ജഗത്ത്രിപിഷ്ടപം ലോകം ഭുവനം ജഗതീ സമാ ।। ൩൬൩.

മൃൻ, മൃത്തിക, പ്രശസ്താ, മൃത്സാ, മൃത്സ്നാ, മൃത്തിക — ഇവയെല്ലാം മണ്ണിനുള്ള പേരുകളാണ്. ജഗത്, ത്രിപിഷ്ടപം, ലോകം, ഭൂവനം, ജഗതീ — ഇവ ലോകത്തിന് പേരുകളാണ്.

അയനം വര്ത്മ മാര്ഗാധ്വപന്ഥാനഃ പദവീ സൃതിഃ । സരണിഃ പദ്ധതിഃ പദ്യാ വര്ത്തന്യേകപദീതി ച ।। ൩൬൩.

അയനം, വർത്മ, മാർഗം, അധ്വ, പന്താനം, പദവി, സൃതി, സരണി, പദ്ധതി, പദ്യാ, വർതനി, ഏകപദി — ഇവയെല്ലാം വഴി എന്നർത്ഥം പറയുന്നു.

പൂഃ സ്ത്രീ പുരീനഗര്യ്യൌ വാ പത്തനം പുടഭേദനമ് । സ്യാനീയം നിഗമോഽന്യത്തു യന്മൂലനഗരാത്പുരമ് ।। ൩൬൩.

പൂ, പുരി, നഗരി, പട്ടണം, പുടഭേദനം — ഇവ നഗരത്തിന് പേരുകളാണ്. നീയം, നിഗമം എന്നിവയും മറ്റുള്ള പേരുകൾ; ഒരു പ്രധാന നഗരത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച നഗരമാണ് പുരം.

തച്ഛാശാനഗരം വേശോ വേശ്യാജനസമാശ്രയഃ । ആപണസ്തു നിഷദ്യായാം വിപണിഃ പണ്യവീഥികാ ।। ൩൬൩.

തച്ചാശാനഗരം എന്നത് നഗരത്തിലെ ഒരു ഭാഗം; വേശം വാസസ്ഥലം; വേശ്യാജനം വേശ്യാലയം; ആപണം ഇരിക്കാനുള്ള ചന്ത; വിപണി കട; പണ്യവീഥികാ ചന്തവീഥി.

രഥ്യാ പ്രതോലീ വിശിഖാ സ്യാച്ചയോ വപ്രമസ്ത്രിയാം । പ്രാകാരോ വരണഃ ശാലഃ പ്രാചീരം പ്രാന്തതോ വൃതിഃ ।। ൩൬൩.

രഥ്യ, പ്രതോലി, വിശിഖ — ഇവ വഴികൾ; ചയം കുന്ന്; വപ്രം മതിൽ; അസ്ത്രിയാ സ്ത്രീ; പ്രാകാരം മതിൽ; വരണം വേലി; ശാല ഹാൾ; പ്രാചീരം ചുറ്റുമതിൽ; വൃതി അതിരുവളയം.

ഭിത്തിഃ സ്ത്രീ കുഡ്യമേഡൂകം യദന്തര്നസ്തകീകസം । വാസഃ കുടീ ദ്വയോഃ ശാലാ സഭാ സഞ്ജവനന്ത്വിദമ് ।। ൩൬൩.

ഭിത്തി മതിൽ; കുട്യം മതിൽ; എഡൂകം അരമുറി; ഉള്ളിലൊന്നും നസ്തകീകം; വാസം താമസസ്ഥലം; കുടി ചെറുകുടിൽ; ശാല രണ്ട് പേരുടെ ഹാൾ; സഭാ സമ്മേളനശാല; സഞ്ജവനം അതേപോലെ.

ചതുഃശാലം മുനീനാന്തു പര്ണശാലോടജോഽസ്ത്രിയാം । ചൈത്യമായതനന്തുല്യേ വാജിശാലാ തു മന്ദുരാ ।। ൩൬൩.

ചതുർശാലം മുനികൾക്കുള്ള ആശ്രമം; പർണശാലയും ഉടജവും സ്ത്രീകൾക്കുള്ള കുടിൽ; ചൈത്യവും ആയതനവും ക്ഷേത്രം; വാജിശാല കുതിരശാല; മന്ദുരാ എന്നും പറയുന്നു.

ഹര്മ്യാദി ധനിനാം വാസഃ പ്രാസാദോ ദേവഭൂഭുജാം । സ്ത്രീ ദ്വാര്ദ്വാരം പ്രതീഹാരഃ സ്യാദ്വിതര്ദ്ദിസ്തു വേദികാ ।। ൩൬൩.

ഹർമ്മ്യാദി സമ്പന്നരുടെ വാസസ്ഥലം; പ്രസാദം ദേവന്മാരുടേയും രാജാക്കന്മാരുടേയും കൊട്ടാരം; ദ്വാരം വാതിൽ; പ്രതിഹാരൻ വാതിൽരക്ഷകൻ; വിതർദ്ദി കയറ്റു; വേദികാ ബലിപീഠം.

കപോതപാലികായാന്തു വിടങ്കം പുംനപുംസകം । കവാടമവരന്തുല്യേ നിഃശ്രേണിസ്ത്വധിരോഹിണീ ।। ൩൬൩.

കപോതപാലികാ പാരിപ്പുറ; വിറ്റങ്കം ഇരിപ്പിടം; പുംനപുംസകം ഇരുപക്ഷീയ; കവാടം വാതിൽ; അവര അതേപോലെ; നിഃശ്രേണി കയറ്റുപടി; അധിരോഹിണി കയറ്റുപടവഴി.

സമ്മാര്ജനീ സോധനീ സ്യാത് സങ്‌രോഽവകരസ്തഥാ । അദ്രിഗോത്രഗിരിഗ്രാവാ ഗഹനം കാനനം വനം ।। ൩൬൩.

സമ്മാർജനി ചൂല; ശോധനി ശുചീകരണ ഉപകരണം; സങ്ക്രം ചവിട്ടുപാത്രം; അവകരം അതേപോലെ. അദ്രി, ഗോത്രം, ഗിരിഗ്രാവം — ഇവ പർവ്വതങ്ങൾ; ഗഹനം, കാനനം, വനം — ഇവ കാടുകൾ.

ആരാമഃ സ്യാദുപവനം കൃത്രിമം വനമേവ യത് । സ്യാദേതദേവ പ്രമദവനമന്ദഃ പുരോചിതം ।। ൩൬൩.

ആനന്ദോദ്യാനം എന്നത് മനുഷ്യർ തന്നെ ഉണ്ടാക്കിയ ഒരു കാടുപോലെയാണ്. ഇതിനെ സ്ത്രീകളുടെ ഉദ്യാനമെന്നു വിളിക്കാറുണ്ട്, രാജപ്രാസാദത്തിന് ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായതും ഇതുതന്നെ.

വീഥ്യാലിരാവലിഃ പങ്‌ക്തിശ്രേണീലേഖാസ്തു രാജയഃ । വാനസ്പത്യഃ ഫലൈഃ പുഷ്പാത്തൈരപുഷ്പാദ്വനസ്പതിഃ ।। ൩൬൩.

അവിടെ വഴികൾ, നിരകൾ, വരികൾ, മരങ്ങളുടെ നിരകൾ എന്നിവ ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ചില മരങ്ങൾ പഴവും പൂവും കായ്ക്കുന്നു, ചിലത് പൂക്കില്ലാത്തവയും പഴില്ലാത്തവയും ആണു.

ഓഷധ്യഃ ഫലപാകാന്താഃ പലാശീ ദ്രുദ്രുമാഗമാഃ । സ്ഥാണു വാ നാ ധ്രുവഃ ശങ്കുഃ പ്രഫുല്ലോത്ഫുല്ലസംസ്ഫുടാഃ ।। ൩൬൩.

അവിടെ പഴുതീർന്ന ഔഷധികൾ, പലാശം, ദൃഢമായ മരങ്ങൾ, വളർന്നുവന്ന മരങ്ങൾ, ചിലത് സ്ഥിരമായി നിൽക്കുന്നവ, ചിലത് അങ്ങനെയല്ലാത്തവ, ചിലത് കുരുക്കിട്ടു നിൽക്കുന്നവ, ചിലത് പുഷ്പങ്ങൾ പൊട്ടിത്തെളിയുന്നവ എന്നിവയുണ്ട്.

പലാശം ഛദനം പര്ണമിധ്മമേധഃ സമിത് സ്ത്രിയാം । ബോധിദ്രുമശ്ചലദലോ ദധിത്ഥഗ്രാഹിമന്മഥാഃ ।। ൩൬൩.

പലാശത്തിന്റെ ഇലകൾ മറയ്ക്കാനായി ഉപയോഗിക്കുന്നു, ഇലകൾ ഇന്ധനത്തിലും ഹോമത്തിനും ഉപയോഗിക്കുന്നു, ചില്ലകൾ ഹോമകണ്ടലിനും. ചലിക്കുന്ന ഇലകളുള്ള ബോധിവൃക്ഷം, ദധിത്ഥമരം, മന്മഥമരം എന്നിവയും അവിടെ കാണാം.

തസ്മിന് ദധിഫലഃ പുഷ്പഫലദന്തശഠാവപി । ഉഡുമ്ബരേ ഹേമദുഗ്ധഃ കോവിദാരേ ദ്വിപത്രകഃ ।। ൩൬൩.

അവിടെ തൈരുപോലെയുള്ള പഴമുള്ള മരങ്ങളും, പൂവും പഴവും ഒരുമിച്ച് കായ്ക്കുന്നവയും, ദന്തശഠമരവും ഉണ്ട്. ഉഡുംബരത്തിൽ പൊന്നുപോലെയുള്ള പാൽ വരുന്നു, കോവിദാരത്തിൽ ഇരട്ട ഇലകളുണ്ട്.

സപ്തപര്ണോ വിശാലത്വക് കൃതമാലം സുവര്ണകഃ । ആരേവതവ്യാധിഘാതസമ്പാക ചതുരങ്ഗുലാഃ ।। ൩൬൩.

വിസാലമായ തൊലിയുള്ള സപ്തപർണ്ണം, കൃതമാലം, സുവർണകം, ആരേവതകം, വ്യാധിഘാതം, സമ്പാകം, ചതുരങ്ങുലം എന്നിവയും അവിടെ കാണാം.

സ്യാജ്ജമ്ബീരേ ദന്തശഠോ വരുണേ തിക്തശാവകഃ । പുന്നാഗേ പുരുഷസ്തുങ്ഗഃ കേശരോ ദേവവല്ലഭഃ ।। ൩൬൩.

ജംബീരത്തിൽ ദന്തശഠമരം, വരുണത്തിൽ കയ്പുള്ള ശാവകമരം, പുന്നാഗത്തിൽ ഉയരമുള്ള പുരുഷമരം, കേശരത്തിൽ ദേവന്മാർക്ക് പ്രിയമായ മരവും ഉണ്ട്.

പാരിഭദ്രേ നിമ്ബതരുര്മന്ദാരഃ പാരിജാതകഃ । വഞ്ജുലശ്ചിത്രകൃച്ചാഥ ദ്വൌ പീതനകപീതനൌ ।। ൩൬൩.

പാരിഭദ്രത്തിൽ നീംവൃക്ഷം, മന്ദാരത്തിൽ പാർിജാതകം, വഞ്ജുലം, ചിത്രകൃച്ഛം, രണ്ടു മഞ്ഞ നിറമുള്ള പീതനകമരങ്ങൾ എന്നിവയും ഉണ്ട്.

ആമ്രാതകേ മധൂകേ തു ഗുഡപുഷ്പമധുദ്രുമൌ । പീലൌ ഗുड़ഫലഃ സ്രംസീ നീദേയീ ചാമ്ബുവേതസഃ ।। ൩൬൩.

ആമ്രാതകത്തിലും മധൂകത്തിലും ഗുഡപുഷ്പവും മധുദ്രുമവും ഉണ്ട്. പീലമരം, ഭാരമുള്ള ഫലം കായ്ക്കുന്ന സ്രംസീ, നീദേയി, അംബുവേതസമരങ്ങൾ എന്നിവയും കാണാം.

ശോഭാഞ്ജനേ ശിഗ്രുതീക്ഷ്ണഗന്ധകാക്ഷീരമോചകാഃ । രക്തോഽസൌ മധുശിഗ്രുഃ സ്യാദരിഷ്ടഃ ഫേണിലഃ സമൌ ।। ൩൬൩.

ശോഭാഞ്ജനം, ശിഗ്രുമരം, കഠിനമായ ഗന്ധമുള്ള ഗന്ധകാക്ഷീരം, മോചകം, ചുവപ്പുനിറമുള്ള മധുശിഗ്രു, അരിഷ്ടം, ഫേനമുള്ള സമൗമരങ്ങൾ എന്നിവയും അവിടെ ഉണ്ട്.

ഗാലവഃ ശാവരോ ലോധ്രസ്തിരീടസ്തില്വമാര്ജനൌ । ശേലുഃ ശ്ലേഷ്മാതകഃ ശീത ഉദ്ദാലോ ബഹുവാരകഃ ।। ൩൬൩.

ഗാലവം, ശാവരം, ലോധ്രം, തിരീറ്റം, തിൽവം, ആർജനം, ശേലം, ശ്ലേഷ്മാതകം, ശീതം, ഉദ്ദാലം, ബഹുവാരകം എന്നിവയും അവിടെ കാണാം.

വൈകങ്കതഃ ശ്രുവാവൃക്ഷോ ഗ്രന്ഥിലോ വ്യാഘ്രപാദപി । തിന്ദുകഃ സ്ഫൂര്ജകഃ കാലോ നാദേയീ ഭൂമിജമ്ബുകഃ ।। ൩൬൩.

വൈകങ്കടം, ശ്രുവാവൃക്ഷം, ഗ്രന്ഥിലം, വ്യാഘ്രപാദം, തിന്ദുകം, സ്ഫൂർജകം, കാലം, നാദേയി, ഭൂമിജംബുകം എന്നിവയും അവിടെ ഉണ്ട്.

കാകതിന്ദൌ പീലുകഃ സ്യാകത് പാടലിര്മോക്ഷമുഷ്കകൌ । ക്രമുകഃ പട്ടികാഖ്യഃ സ്യാത് കുമ്ഭീ കൈടര്യ്യകട്ഫലേ ।। ൩൬൩.

കാകതിന്ദു, പീലുകം, സ്യാകത്, പാടലി, മോക്ഷം, മുഷ്കകം, ക്രമുകം, പട്ടിക, കുംബി, കൈറ്റര്യ, കട്ഫലമരങ്ങൾ എന്നിവയും അവിടെ ഉണ്ട്.

വീരവൃക്ഷോഽരുഷ്കരോഽഗ്നിമുഖീ ഭല്ലാതകീ ത്രിഷു । സര്ജകാസനജീവശ്ച പീതസാലേഽഥ മാലകേ ।। ൩൬൩.

വീരവൃക്ഷം, അരുഷ്കരം, അഗ്നിമുഖി, ഭല്ലാതകി എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു രൂപത്തിൽ, സർജക, സനജീവം, പീതസാലം, മാലകമരങ്ങൾ എന്നിവയും അവിടെ ഉണ്ട്.

സര്ജാശ്വകര്ണൌ വീരേന്ദ്രൌ ഇന്ദ്രദ്രുഃ കകുഭോഽര്ജുനഃ । ഇങ്ഗുദീ താപസതരര്മോചാ ശാല്മലിരേവ ച ।। ൩൬൩.

സർജം, അശ്വകർണം, വീരേന്ദ്രം, ഇന്ദ്രദ്രു, കകുഭം, അർജുനം, ഇംഗുദി, താപസതരം, മോചം, ശാല്മലി എന്നിവയും അവിടെ കാണാം.

ചിരവില്വോ നക്തമാലഃ കരജശ്ച കരഞ്ചകേ । പ്രകീര്യ്യഃ പൂതികരജോ മര്കട്യങ്ഗരവല്ലരീ ।। ൩൬൩.

ചിരവിൽവം, നക്തമാലം, കരജം, കരഞ്ചകം, പ്രകീര്യം, പൂതികരജം, കുരങ്ങിന്റെ കൈപോലെയുള്ള വല്ലരികൾ എന്നിവയും അവിടെ ഉണ്ട്.