അഗ്നിപുരാണമ്

തല്പം ശയ്യാട്ടദാരേഷു ഡിമ്ഭൌ തു ശിശുവാലിശൌ । സ്തമ്ഭൌ സ്ഥൂണാജड़ീഭാവൌ സഭ്യേ സംസദി വൈ സഭാ ।। ൩൬൨.

പടുക, കിടക്കകളിലും ഉറക്കസ്ഥലങ്ങളിലും; കുഞ്ഞുങ്ങളിൽ ശിശുവും ബാലിശനും; തൂണുകളിൽ വൃദ്ധതയും, സഭയിൽ കൂട്ടായ്മയും.

കിരണപ്രഗ്ര്ഹൌ രശ്മീ ധര്മ്മാഃ പുണ്യയമാദയഃ । ലലാമം പുച്ഛപുണ്ഡ്രാശ്വഭൂഷാപ്രാധാന്യകേതുഷു ।। ൩൬൨.

കിരണം, പ്രകാശരശ്മി, ധർമ്മങ്ങൾ, പുണ്യഫലങ്ങൾ; ലലാടം, വാലും, കുതിരയുടെ പ്രധാന അലങ്കാരങ്ങളിൽ ചിഹ്നം.

പ്രത്യയോഽധീനശപഥജ്ഞാനവിസ്വാസഹേതുഷു । സമയാഃ ശപഥാചാരകാലസിദ്ധാന്തസംവിദഃ ।। ൩൬൨.

വിശ്വാസം, ആശ്രയം, ശപഥം, ജ്ഞാനം, വിശ്വാസം എന്നിവയുടെ കാരണത്തിൽ; ഉടമ്പടി, ശപഥം, ആചാരം, കാലം, സിദ്ധാന്തം, അറിവ്.

അത്യയോഽതിക്രമേ കൃച്ഛ്രേ സത്യം ശപഥതഥ്യയോഃ । വീര്യ്യം ബലപ്രഭാവൌ ച രൂപ്യം രൂപേ പ്രശസ്തകേ ।। ൩൬൨.

അതിക്രമത്തിൽ അതിരു കടക്കൽ, കഷ്ടത, സത്യവും ശപഥത്തിലും അസത്യത്തിലും; വീര്യം, ബലം, പ്രഭാവം, രൂപത്തിൽ വെള്ളിയും ഉത്തമത്വവും.

ദുരോദരോ ദ്യുതകാരേ പണേ ദ്യൂതേ ദുരോദരം । മഹാരണ്യേ ദുര്ഗപഥേ കാന്താരഃ പുന്നപുംസകം ।। ൩൬൨.

പാശകത്തിൽ ദുർബലമായ വയർ, പണത്തിൽ, പാശകത്തിൽ ദുർബലമായ വയർ; വലിയ കാടിൽ, കഠിനമായ വഴിയിൽ, കാനനം, നപുംസക ലിംഗം.

യമാനിലേന്ദ്രചന്ദ്രാര്കവിഷ്ണുസിംഹാദികേ ഹരിഃ । ദശേഽസ്ത്രിയാം ഭയേ ശ്വഭ്രേ ജഠരഃ കഠിനേഽപി ച ।। ൩൬൨.

യമൻ, വായു, ഇന്ദ്രൻ, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, വിഷ്ണു, സിംഹം തുടങ്ങിയവരിൽ ഹരി നിലകൊള്ളുന്നു. സ്ത്രീ ഭയപ്പെടുമ്പോഴും, ആഴത്തിലുള്ള കുഴിയിലും, കഠിനമായ വയറിലും പോലും ഹരിയുടെ സാന്നിധ്യം ഉണ്ട്.

ഉദാരോ ദാതൃമഹതോരിതരസ്ത്വന്യനീചയോഃ । ചൂड़ാ കിരീടം കേശാശ്ച സംയതാ മൌലയസ്ത്രയഃ ।। ൩൬൨.

വളരെ വലിയ ദാനിയിൽ ഹരി ഉദാരനായി കാണപ്പെടുന്നു; ചെറുതായവരിൽ വ്യത്യസ്തമായി. കിരീടത്തിലെ മുത്ത് കിരീടം തന്നെയാണ്; മുടി 'കേശം' എന്നും, മുകളിലായി കെട്ടിയിരിക്കുന്ന മുടി 'മൗലി' എന്നും പറയപ്പെടുന്നു, അതിന് മൂന്നു വിധം ഉണ്ട്.

ബലിഃ കരോപഹാരാദൌ സൈന്യസ്ഥൈര്യ്യാദികേ ബലം । സ്ത്രീകടീവസ്ത്രബന്ധേഽപി നീവീ പരിപണേഽപി ച ।। ൩൬൨.

കൈകൊണ്ട് അർപ്പിക്കുന്ന ഭോജനമാണ് ബലി; സൈന്യത്തിലെ സ്ഥിരതയെയാണ് ബലം എന്ന് പറയുന്നത്. സ്ത്രീയുടെ കമറിൽ കെട്ടുന്ന വസ്ത്രം നീവി എന്നും, പന്തത്തിൽ കെട്ടുന്ന കയറ്റം എന്നും അതേപേരാണ്.

ശുക്രലേ മൂഷികേ ശ്രേഷ്ഠേ സുകൃതേ വൃഷഭേ വൃഷഃ । ദ്യൂതാക്ഷേ സാരിഫലകേഽപ്യാകര്ഷോഽഥാഽക്ഷമിന്ദ്രിയേ ।। ൩൬൨.

ശുക്രം എന്നത് വീര്യം; മൂഷികം എലിയാണ്; ശ്രേഷ്ഠം ഉത്തമം; വൃഷം കാളയാണ്. ദ്യുതാക്ഷം പാശാ കളിയിലെ പാശകം; സാരിഫലകം കളിപട; ആകർഷം ആകർഷണം; അക്ഷം ഇന്ദ്രിയം എന്നും പറയുന്നു.

നാ ദ്യൂതാങ്ഗേ ച കര്ഷേ ച വ്യവഹാരേ കലിദ്രുമേ । ഉഷ്ണീഷഃ സ്യാന് കിരീടാദൌ കര്ഷൂഃ കുല്യാഭിധായിനീ ।। ൩൬൨.

പാശാ കളിയിൽ, വലിച്ചെടുക്കലിലും, നിയമകാര്യങ്ങളിലും, കലിയുഗത്തിലും ഉഷ്ണീഷം തലക്കെട്ട്; കിരീടം രാജമുടി; കർഷു അളവുപോലെയാണ്; കുല്യാ വെള്ളച്ചാലാണ്.

പ്രത്യക്ഷേഽധികൃതേഽധ്യാക്ഷഃ സൂര്യ്യവഹ്നീ വിഭാവസൂ । ശ്രൃങ്ഗാരാദൌ വിഷേ വോര്യ്യേ ഗുണേ രാഗേ ദ്രവേ രസഃ ।। ൩൬൨.

നേരിട്ട് കാണുന്നതിൽ അധികാരി 'അധ്യക്ഷൻ' എന്നാണ്; സൂര്യനും അഗ്നിയും 'വിഭാവസു' എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു. സ്നേഹത്തിൽ വിഷം വിഷം തന്നെ; വോര്യ്യ എന്നത് കുതിര; ഗുണം ഗുണം തന്നെ; രാഗം ആസക്തി; ദ്രവം ദ്രാവകം; രസം രുചി.

തേജഃപുരീഷയോര്വര്ച്ച ആഗഃ പാപാപരാധയോഃ । ഛന്ദഃ പദ്യേഽഭിലാഷേ ച സാധീയാന് സാധുവാഢയോഃ ൩൬൨.

തേജസ്സിലും മലത്തിലും 'വർച്ച' എന്നത് പ്രകാശം; പാപത്തിലും കുറ്റത്തിലും 'ആഗ' എന്നത് പാപം; പദ്യത്തിൽ 'ഛന്ദസ്' എന്നത് ചന്ദസ്സും ആഗ്രഹവും; 'സാധീയാൻ' ഉത്തമൻ; 'സാധു' നല്ലവൻ.

അഗ്നിരുവാച വക്ഷ്യേ ഭൂപുരാദ്രിവനൌഷധിസിംഹാദിവര്ഗകാന് । ഭൂരനന്താ ക്ഷമാ ധാത്രീ ക്ഷ്മാപ്യാ കുഃ സ്യാദ്ധരിത്ര്യപി ।। ൩൬൩.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ഭൂമി, പർവ്വതം, കാട്, ഔഷധങ്ങൾ, സിംഹം തുടങ്ങിയ വിഭാഗങ്ങളെ ഞാൻ വിശദീകരിക്കുന്നു. ഭൂ, അനന്താ, ക്ഷമ, ധാത്രി, ക്ഷ്മാപ്യാ, കു, ധരിത്രി — ഇവയെല്ലാം ഭൂമിക്ക് പേരുകളാണ്.

മൃന്മൃത്തികാ പ്രശസ്താ തു മൃത്സാ മൃത്സ്നാ ച മൃത്തികാ । ജഗത്ത്രിപിഷ്ടപം ലോകം ഭുവനം ജഗതീ സമാ ।। ൩൬൩.

മൃൻ, മൃത്തിക, പ്രശസ്താ, മൃത്സാ, മൃത്സ്നാ, മൃത്തിക — ഇവയെല്ലാം മണ്ണിനുള്ള പേരുകളാണ്. ജഗത്, ത്രിപിഷ്ടപം, ലോകം, ഭൂവനം, ജഗതീ — ഇവ ലോകത്തിന് പേരുകളാണ്.

അയനം വര്ത്മ മാര്ഗാധ്വപന്ഥാനഃ പദവീ സൃതിഃ । സരണിഃ പദ്ധതിഃ പദ്യാ വര്ത്തന്യേകപദീതി ച ।। ൩൬൩.

അയനം, വർത്മ, മാർഗം, അധ്വ, പന്താനം, പദവി, സൃതി, സരണി, പദ്ധതി, പദ്യാ, വർതനി, ഏകപദി — ഇവയെല്ലാം വഴി എന്നർത്ഥം പറയുന്നു.

പൂഃ സ്ത്രീ പുരീനഗര്യ്യൌ വാ പത്തനം പുടഭേദനമ് । സ്യാനീയം നിഗമോഽന്യത്തു യന്മൂലനഗരാത്പുരമ് ।। ൩൬൩.

പൂ, പുരി, നഗരി, പട്ടണം, പുടഭേദനം — ഇവ നഗരത്തിന് പേരുകളാണ്. നീയം, നിഗമം എന്നിവയും മറ്റുള്ള പേരുകൾ; ഒരു പ്രധാന നഗരത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച നഗരമാണ് പുരം.

തച്ഛാശാനഗരം വേശോ വേശ്യാജനസമാശ്രയഃ । ആപണസ്തു നിഷദ്യായാം വിപണിഃ പണ്യവീഥികാ ।। ൩൬൩.

തച്ചാശാനഗരം എന്നത് നഗരത്തിലെ ഒരു ഭാഗം; വേശം വാസസ്ഥലം; വേശ്യാജനം വേശ്യാലയം; ആപണം ഇരിക്കാനുള്ള ചന്ത; വിപണി കട; പണ്യവീഥികാ ചന്തവീഥി.

രഥ്യാ പ്രതോലീ വിശിഖാ സ്യാച്ചയോ വപ്രമസ്ത്രിയാം । പ്രാകാരോ വരണഃ ശാലഃ പ്രാചീരം പ്രാന്തതോ വൃതിഃ ।। ൩൬൩.

രഥ്യ, പ്രതോലി, വിശിഖ — ഇവ വഴികൾ; ചയം കുന്ന്; വപ്രം മതിൽ; അസ്ത്രിയാ സ്ത്രീ; പ്രാകാരം മതിൽ; വരണം വേലി; ശാല ഹാൾ; പ്രാചീരം ചുറ്റുമതിൽ; വൃതി അതിരുവളയം.

ഭിത്തിഃ സ്ത്രീ കുഡ്യമേഡൂകം യദന്തര്നസ്തകീകസം । വാസഃ കുടീ ദ്വയോഃ ശാലാ സഭാ സഞ്ജവനന്ത്വിദമ് ।। ൩൬൩.

ഭിത്തി മതിൽ; കുട്യം മതിൽ; എഡൂകം അരമുറി; ഉള്ളിലൊന്നും നസ്തകീകം; വാസം താമസസ്ഥലം; കുടി ചെറുകുടിൽ; ശാല രണ്ട് പേരുടെ ഹാൾ; സഭാ സമ്മേളനശാല; സഞ്ജവനം അതേപോലെ.

ചതുഃശാലം മുനീനാന്തു പര്ണശാലോടജോഽസ്ത്രിയാം । ചൈത്യമായതനന്തുല്യേ വാജിശാലാ തു മന്ദുരാ ।। ൩൬൩.

ചതുർശാലം മുനികൾക്കുള്ള ആശ്രമം; പർണശാലയും ഉടജവും സ്ത്രീകൾക്കുള്ള കുടിൽ; ചൈത്യവും ആയതനവും ക്ഷേത്രം; വാജിശാല കുതിരശാല; മന്ദുരാ എന്നും പറയുന്നു.

ഹര്മ്യാദി ധനിനാം വാസഃ പ്രാസാദോ ദേവഭൂഭുജാം । സ്ത്രീ ദ്വാര്ദ്വാരം പ്രതീഹാരഃ സ്യാദ്വിതര്ദ്ദിസ്തു വേദികാ ।। ൩൬൩.

ഹർമ്മ്യാദി സമ്പന്നരുടെ വാസസ്ഥലം; പ്രസാദം ദേവന്മാരുടേയും രാജാക്കന്മാരുടേയും കൊട്ടാരം; ദ്വാരം വാതിൽ; പ്രതിഹാരൻ വാതിൽരക്ഷകൻ; വിതർദ്ദി കയറ്റു; വേദികാ ബലിപീഠം.

കപോതപാലികായാന്തു വിടങ്കം പുംനപുംസകം । കവാടമവരന്തുല്യേ നിഃശ്രേണിസ്ത്വധിരോഹിണീ ।। ൩൬൩.

കപോതപാലികാ പാരിപ്പുറ; വിറ്റങ്കം ഇരിപ്പിടം; പുംനപുംസകം ഇരുപക്ഷീയ; കവാടം വാതിൽ; അവര അതേപോലെ; നിഃശ്രേണി കയറ്റുപടി; അധിരോഹിണി കയറ്റുപടവഴി.

സമ്മാര്ജനീ സോധനീ സ്യാത് സങ്‌രോഽവകരസ്തഥാ । അദ്രിഗോത്രഗിരിഗ്രാവാ ഗഹനം കാനനം വനം ।। ൩൬൩.

സമ്മാർജനി ചൂല; ശോധനി ശുചീകരണ ഉപകരണം; സങ്ക്രം ചവിട്ടുപാത്രം; അവകരം അതേപോലെ. അദ്രി, ഗോത്രം, ഗിരിഗ്രാവം — ഇവ പർവ്വതങ്ങൾ; ഗഹനം, കാനനം, വനം — ഇവ കാടുകൾ.

ആരാമഃ സ്യാദുപവനം കൃത്രിമം വനമേവ യത് । സ്യാദേതദേവ പ്രമദവനമന്ദഃ പുരോചിതം ।। ൩൬൩.

ആനന്ദോദ്യാനം എന്നത് മനുഷ്യർ തന്നെ ഉണ്ടാക്കിയ ഒരു കാടുപോലെയാണ്. ഇതിനെ സ്ത്രീകളുടെ ഉദ്യാനമെന്നു വിളിക്കാറുണ്ട്, രാജപ്രാസാദത്തിന് ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായതും ഇതുതന്നെ.

വീഥ്യാലിരാവലിഃ പങ്‌ക്തിശ്രേണീലേഖാസ്തു രാജയഃ । വാനസ്പത്യഃ ഫലൈഃ പുഷ്പാത്തൈരപുഷ്പാദ്വനസ്പതിഃ ।। ൩൬൩.

അവിടെ വഴികൾ, നിരകൾ, വരികൾ, മരങ്ങളുടെ നിരകൾ എന്നിവ ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ചില മരങ്ങൾ പഴവും പൂവും കായ്ക്കുന്നു, ചിലത് പൂക്കില്ലാത്തവയും പഴില്ലാത്തവയും ആണു.

ഓഷധ്യഃ ഫലപാകാന്താഃ പലാശീ ദ്രുദ്രുമാഗമാഃ । സ്ഥാണു വാ നാ ധ്രുവഃ ശങ്കുഃ പ്രഫുല്ലോത്ഫുല്ലസംസ്ഫുടാഃ ।। ൩൬൩.

അവിടെ പഴുതീർന്ന ഔഷധികൾ, പലാശം, ദൃഢമായ മരങ്ങൾ, വളർന്നുവന്ന മരങ്ങൾ, ചിലത് സ്ഥിരമായി നിൽക്കുന്നവ, ചിലത് അങ്ങനെയല്ലാത്തവ, ചിലത് കുരുക്കിട്ടു നിൽക്കുന്നവ, ചിലത് പുഷ്പങ്ങൾ പൊട്ടിത്തെളിയുന്നവ എന്നിവയുണ്ട്.

പലാശം ഛദനം പര്ണമിധ്മമേധഃ സമിത് സ്ത്രിയാം । ബോധിദ്രുമശ്ചലദലോ ദധിത്ഥഗ്രാഹിമന്മഥാഃ ।। ൩൬൩.

പലാശത്തിന്റെ ഇലകൾ മറയ്ക്കാനായി ഉപയോഗിക്കുന്നു, ഇലകൾ ഇന്ധനത്തിലും ഹോമത്തിനും ഉപയോഗിക്കുന്നു, ചില്ലകൾ ഹോമകണ്ടലിനും. ചലിക്കുന്ന ഇലകളുള്ള ബോധിവൃക്ഷം, ദധിത്ഥമരം, മന്മഥമരം എന്നിവയും അവിടെ കാണാം.

തസ്മിന് ദധിഫലഃ പുഷ്പഫലദന്തശഠാവപി । ഉഡുമ്ബരേ ഹേമദുഗ്ധഃ കോവിദാരേ ദ്വിപത്രകഃ ।। ൩൬൩.

അവിടെ തൈരുപോലെയുള്ള പഴമുള്ള മരങ്ങളും, പൂവും പഴവും ഒരുമിച്ച് കായ്ക്കുന്നവയും, ദന്തശഠമരവും ഉണ്ട്. ഉഡുംബരത്തിൽ പൊന്നുപോലെയുള്ള പാൽ വരുന്നു, കോവിദാരത്തിൽ ഇരട്ട ഇലകളുണ്ട്.

സപ്തപര്ണോ വിശാലത്വക് കൃതമാലം സുവര്ണകഃ । ആരേവതവ്യാധിഘാതസമ്പാക ചതുരങ്ഗുലാഃ ।। ൩൬൩.

വിസാലമായ തൊലിയുള്ള സപ്തപർണ്ണം, കൃതമാലം, സുവർണകം, ആരേവതകം, വ്യാധിഘാതം, സമ്പാകം, ചതുരങ്ങുലം എന്നിവയും അവിടെ കാണാം.