അഗ്നിപുരാണമ്

അഭാവേ നഹ്യനോ നാപി മാസ്മ മാലഞ്ച വാരണേ । പക്ഷാന്തരേ ചേദ്യദി ച തത്ത്വേ ത്വഽദ്ധാഽഞ്ചസാ ദ്വയമ് ।। ൩൬൧.

അഭാവേ എന്നത് ഇല്ലായ്മയിൽ. നഹ്യനോ, നാപി എന്നത് ഒരിക്കലും അല്ല. മാ, മാലഞ്ച എന്നത് നിരോധനത്തിന്. വാരണേ എന്നത് തടയലിന്. പക്ഷാന്തരേ എന്നത് മറ്റൊരു സാഹചര്യത്തിൽ. ചെദ്, യദി എന്നത് എങ്കിൽ. തത്ത്വേ എന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ. ത്വ, ധാ, അഞ്ജസാ എന്നത് സത്യമായി, ഉറപ്പായി. ദ്വയം എന്നത് ഇരുവരും അല്ലെങ്കിൽ രണ്ടും.

പ്രാകാശ്യേ പ്രാദുരാവിഃ സ്യാദോമേവം പരമം മതേ । സമന്തതസ്തു പരിതഃ സര്വതോ വിശ്വഗിത്യപി ।। ൩൬൧.

പ്രാകാശ്യേ എന്നത് തെളിച്ചത്തിലും, പ്രാദുരാവിഃ എന്നത് പ്രകടമായും. ഏവം എന്നത് ഇങ്ങനെ. പരമം മതേ എന്നത് ഉന്നതമായ അഭിപ്രായത്തിൽ. സമന്തതഃ, പരിതഃ, സർവതഃ എന്നത് ചുറ്റും എല്ലായിടത്തും. വിശ്വഗ് എന്നത് എല്ലായിടത്തും എന്നർത്ഥം.

അകാമാനുമതൌ കാമമസൂയോപഗമേഽസ്തു ച । നനു ച സ്യാദ്വിരോധോക്തൌ ക്കച്ചിത് കാമപ്രവേദനേ ।। ൩൬൧.

അകാമ എന്നത് ആഗ്രഹമില്ലാതെ. അനുമതൗ എന്നത് സമ്മതത്തോടെ. കാമ എന്നത് ആഗ്രഹം. അസൂയ എന്നത് അസൂയ. ഉപഗമേ എന്നത് അംഗീകരിക്കുമ്പോൾ. നനു എന്നത് ചോദിക്കുമ്പോൾ. സ്യാത് എന്നത് ഉണ്ടാകാം. വിരോധം എന്നത് വിരോധം. ഉക്തൗ എന്നത് പറയുമ്പോൾ. ക്കചിത് എന്നത് എവിടെയോ. കാമപ്രവേദനേ എന്നത് ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിക്കുമ്പോൾ.

നിഃഷമം ദുഃഷമം ഗര്ഹ്യേ യഥാസ്വലന്തു യഥായഥം । മൃഷാ മിഥ്യാ ച വിതഥേ യഥാര്ഥന്തു യഥാതഥം ।। ൩൬൧.

നിഃഷമം, ദുഃഷമം എന്നത് തെറ്റായി അല്ലെങ്കിൽ മോശമായി. ഗർഹ്യേ എന്നത് കുറ്റം പറയാവുന്ന. യഥാസ്വലം, യഥായഥം എന്നത് യോജിച്ചപോലെ. മൃഷാ, മിഥ്യാ എന്നത് പൊള്ളയായും അസത്യമായും. വിതഥേ എന്നത് സത്യമല്ലാത്തത്. യഥാർത്ഥം, യഥാതഥം എന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ.

സ്യുരേവന്തു പുനര്വൈവേത്യവധാരണവാചകാഃ । പ്രാഗതീതാര്ഥകം നൂനമവശ്യം നിശ്ചയേ ദ്വയം ।। ൩൬൧.

സ്യുരേവ, പുനർവൈ എന്നിവ ഉറപ്പായും ഊന്നലിനും. അവധാരണവാചകങ്ങൾ എന്നത് ഉറപ്പ് പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന വാക്കുകൾ. പ്രാഗ്, അതീതം എന്നത് മുമ്പ്, കഴിഞ്ഞു എന്നർത്ഥം. അർത്ഥകം എന്നത് അർത്ഥത്തിൽ. നൂനം എന്നത് തീർച്ചയായും. അവശ്യo എന്നത് നിർബന്ധമായും. നിശ്ചയേ എന്നത് ഉറപ്പിൽ. ദ്വയം എന്നത് രണ്ടും.

സംവദ്വര്ഷേഽവരേ ത്വര്വാഗാമേവം സ്വയമാത്മനാ । അല്പേ നീചൈര്മഹത്യുച്ചൈഃ പ്രായോഭൂമ്ന്യഽദ്രുതേ ശനൈഃ ।। ൩൬൧.

സംവദ്വർഷേ എന്നത് സംവാദ വർഷത്തിൽ. അവരേ എന്നത് താഴെ. ത്വർവാഗാമേവം എന്നത് വരാനിരിക്കുന്നതിൽ. സ്വയം, ആത്മനാ എന്നത് സ്വയം. അൽപേ എന്നത് കുറച്ച്. നീചൈഃ എന്നത് താഴെ. മഹത്യ്, ഉച്ചൈഃ എന്നത് വലിയതിലും ഉയർന്നതിലും. പ്രായഃ എന്നത് കൂടുതലായി. ഭൂമ്നി എന്നത് ഭൂമിയിൽ. അദ്രുതേ എന്നത് ആധാരമില്ലാതെ. ശനൈഃ എന്നത് പതുക്കെ.

സനാ നിത്യേ വഹിര്വാഹ്യേ സ്മാതീതേഽസ്തമദര്ശനേ । അസ്തി സച്ചവേ രുഷോക്താവൂമും പ്രശ്നേഽനുനയേ ത്വയി ।। ൩൬൧.

ഹൂം തര്കേ സ്യാദുഷാ രാത്രേകരവസാനേ നമോ നതൌ । പുനരര്ഥേഽങ്ഗനിന്ദായാം ദുഷ്ഠു സുഷ്ഠു പ്രശംസനേ ।। ൩൬൧.

സായം സായേ പ്രഗേ പ്രാതഃ പ്രഭാതേ നികഷാഽന്തികേ । പരുത്പരാര്യ്യൈഷമോഽബ്ദേ പൂര്വേ പൂര്വതരേ യതി ।। ൩൬൧.

സായം, സായേ എന്നത് വൈകുന്നേരം. പ്രഗേ, പ്രാതഃ, പ്രഭാതേ എന്നത് പുലർച്ചെ അല്ലെങ്കിൽ രാവിലെ. നികഷാ എന്നത് അടുത്ത്. അന്തികേ എന്നത് സമീപം. പരുത്, പരാര്യ, ഐഷമോ എന്നത് അതിൽകൂടി അപ്പുറം. അബ്ദേ എന്നത് വർഷത്തിൽ. പൂർവേ, പൂർവതരേ എന്നത് മുമ്പ്. യതി എന്നത് പരിശ്രമത്തിൽ.

അദ്യാത്രാഹ്ന്യഽഥ പൂര്വലഹ്നീത്യദൌ പൂര്വോത്തരാ പരാത് । തഥാഽധരാന്യാന്യതരേതരാത്പൂര്വ്വോദുരാദയഃ ।। ൩൬൧.

ഇന്ന്, നാളെ, അതിനുശേഷം വരുന്ന ദിവസം, കഴിഞ്ഞ ദിവസം, രാവിലെ, അങ്ങനെ തുടർന്നും; മുമ്പുള്ളതും, പിന്നെയുള്ളതും, ഉന്നതവും, താഴ്ന്നതും, അതുപോലെയുള്ള മറ്റു ക്രമത്തിലുള്ളതും; അതുപോലെ, ആദ്യം, പിന്നെ, ദൂരെയുള്ളത്, ആരംഭം എന്നിവയും.

ഉഭയദ്യുശ്ചോഭയേദ്യുഃ പരേ ത്വഹ്നി പരേദ്യവി । ഹ്യോ ഗതേഽനാഗതേഽഹ്നി സ്വഃ പരശ്വഃ ശ്വഃ പരേഽഹനി ।। ൩൬൧.

രണ്ടു ദിവസങ്ങളും, ആ രണ്ടിന്റെ പിന്നാലെയുള്ള ദിവസം; പിന്നെ വരുന്ന ദിവസം, അടുത്ത ദിവസം; ഇന്നലെ, കഴിഞ്ഞ ദിവസം, ഇനിയും വന്നിട്ടില്ലാത്ത ദിവസം; നാളത്തെ ദിവസം, നാളെ, അതിനുശേഷം വരുന്ന ദിവസം.

തദാ തദാനീം യുഗപദേകദാ സര്വദാ സദാ । പതര്ഹി സമ്പ്രതീദാനീമധുനാ സാമ്പ്രതന്തഥാ ।। ൩൬൧.

അപ്പോള്‍, ആ സമയത്ത്, ഒരുമിച്ച്, ഒരേ സമയം, എല്ലായ്പ്പോഴും, എന്നും; അപ്പോഴത്തെक्षणം, ഇപ്പോൾ, ഈ സമയത്ത്, ഇപ്പോൾ തന്നെ, അതുപോലെ.

അഗ്നിരുവാച ആകാശേ ത്രിദിവേ നാകോ ലോകസ്തു ഭുവനേ ജനേ । പദ്യേ യശസി ച ശലോകഃ ശരേ ഖഡ്ഗേ ച സായകഃ ।। ൩൬൨.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ആകാശത്ത് 'ആകാശം', മൂന്നാം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ 'തൃദിവം', ലോകം 'നാകം', മനുഷ്യരിൽ 'ലോകം', കവിതയിൽ 'പദ്യം', പ്രശസ്തിയിൽ 'യശസ്', ശ്ലോകം ഒരു വാചകം, അമ്പിൽ 'ശരം', വാളിൽ 'ഖഡ്ഗം', ആയുധത്തിൽ 'സായകം' എന്നിങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു.

ആനകഃ പടഹോ ഭേരീ കലങ്കോഽങ്കാപവാദയോഃ । മാരുതേ വേധസി വ്രധ്നേ പുംസി കഃ കം ശിരോഽമ്ബുനോഃ ।। ൩൬൨.

'ആനകം' ഒരു മൃദംഗം, 'പടഹം' വലിയ മൃദംഗം, 'ഭേരി' വലിയ തക്കിലം; 'കലങ്കം' ഒരു കറ, 'അങ്കം' അടയാളം; കാറ്റിൽ 'മാരുതം', തുളച്ചുപോകുന്നതിൽ 'വേദനം', ഉണക്കിയ മൃഗത്തിൽ 'വൃദ്ധ്നം', പുരുഷനിൽ 'കഃ', വെള്ളത്തിൽ 'കം', തലയിൽ 'ശിരഃ' എന്നിങ്ങനെ.

സ്യാത് പുലാകസ്തുച്ഛധാന്യേ സംക്ഷേപേ ഭക്തസിക്ഥകേ । മഹേന്ദ്രഗുഗ്ഗുലൂലൂകവ്യാലഗ്രാഹിഷു കൌശികഃ ।। ൩൬൨.

'പുലാകം' ശൂന്യമായ ധാന്യം, 'തുച്ഛം' മൂല്യമില്ലാത്ത ധാന്യം; സംക്ഷേപത്തിൽ 'സംക്ഷേപം', ഭക്ഷണത്തിൽ 'ഭക്തം', പൊടിയിൽ 'സിക്ഥകം'; മഹേന്ദ്രൻ, ഗുഗ്ഗുലു, ആണ്ടിക്കുരുവി, പാമ്പ്, ഗ്രാഹി എന്നിവയിൽ 'കൗശികം' എന്നുപയോഗിക്കുന്നു.

ശാലാവൃകൌ കപിശ്വാനൌ മാനം സ്യാന്മിതിസാധനം । സര്ഗഃ സ്വഭാവനിര്മോക്ഷനിശ്ചയാധ്യായസൃഷ്ടിഷു ।। ൩൬൨.

'ശാല', 'വൃക' എന്നിവ വനരാശികൾ; 'കപി', 'ശ്വാന' എന്നിവ കുരങ്ങും നായയും; 'മാനം' അളവ് അല്ലെങ്കിൽ അളക്കാനുള്ള ഉപകരണം; 'സർഗം' സൃഷ്ടി; 'സ്വഭാവം' സ്വഭാവം; 'നിർമോക്ഷം' മോചനവും; 'നിശ്ചയം' ഉറപ്പും; 'അധ്യായം' അധ്യായം; 'സൃഷ്ടി' സൃഷ്ടി എന്നർത്ഥം.

യോഗഃ സന്നഹനോപായധ്യാനസങ്ഗതിയുക്തിഷു । ഭോഗഃ സുഖേ സ്ത്ര്യാദിഭൃതാവവ്ജൌ ശങ്ഖനിശാകരൌ ।। ൩൬൨.

'യോഗം' ഏകത, കാവചം, മാർഗം, ധ്യാനം, ബന്ധം, രീതി എന്നിവ; 'ഭോഗം' ആസ്വാദനം, സന്തോഷം, ഭാര്യ തുടങ്ങിയവ; 'ഭൃതൻ' ദാസൻ; 'അവ്ജം' ഹംസ; 'ശംഖം' ശംഖ്; 'നിശാകരൻ' ചന്ദ്രൻ.

കാകേഭഗണ്ഡൌ കരടൌ ദുശ്ചര്മാ ശിപിവിഷ്ടകഃ । രിഷ്ടം ക്ഷഏമാശുഭാഭാവേഷ്വരിഷ്ടേ തു ശുഭാഽശുഭേ ।। ൩൬൨.

'കാക്ക', 'ഭഗണ്ഡം' കാക്കയും വൃക്കയും; 'കരട' കുരങ്ങൻ; 'ദുഷ്ചർമ' മോശം ത്വച്ചയുള്ളവൻ; 'ശിപിവിഷ്ടക' കുഷ്ടരോഗി; 'അരിഷ്ടം' ദുർഭാഗ്യം; 'ക്ഷേമം' ക്ഷേമം; നല്ലതോ ചീത്തയോ ഇല്ലാത്തപ്പോൾ 'അരിഷ്ടം' നല്ലതും ചീത്തയും അർത്ഥമാക്കുന്നു.

വ്യുഷ്ടിഃ ഫലേ സമൃദ്ധൌ ച ദൃഷ്ടിര്ജ്ഞാനേഽക്ഷിണ ദര്ശനേ । നിഷ്ഠാനിഷ്പത്തിനാശാന്താഃ കാഷ്ഠോത്കര്ഷേ സ്ഥിതൌ ദിശി ।। ൩൬൨.

'വ്യുഷ്ടി' ഫലം, സമൃദ്ധി; 'ദൃഷ്ടി' ജ്ഞാനം, കണ്ണ്, കാഴ്ച; 'നിഷ്ഠ' സിദ്ധി, നാശം, ശാന്തി, മരച്ചില്ല, ഉയരം, നില, ദിശ എന്നിവയിൽ അർത്ഥം.

ഭൂഗോവാചസ്ത്വിड़ാ ഇലാഃ പ്രഗാढ़ം ഭൃശകൃച്ഛ്രയോഃ । ഭൃശപ്രതിജ്ഞയോര്വാढ़ം ശക്തസ്ഥൂലൌ ദൃढ़ൌ ത്രിഷു ।। ൩൬൨.

'ഭൂഗ' വാക്ക്; 'വാക്' എന്നും വാക്ക്; 'ഇലാഃ' ഭൂമികൾ; 'പ്രഗാഢം' ആഴം അല്ലെങ്കിൽ ശക്തി; 'ഭൃശം' കടുത്തതും കഠിനവുമാണ്; 'ഭൃശപ്രതിജ്ഞ' ഉറച്ച വാഗ്ദാനം; 'വാർഹം' ശക്തി; 'ശക്ത' ശക്തൻ; 'സ്ഥൂലം' ഭാരം; 'ദൃഢം' ഉറപ്പ്; ഈ മൂന്നു സാഹചര്യങ്ങളിലും.

വിന്യസ്തസംഹതൌ വ്യൂढ़ൌ കൃഷ്ണോ വ്യാസേഽര്ജ്ജുനേ ഹരൌ । പണോ ദ്യതാദിഷൂത്സൃഷ്ടേ ഭൃതൌ മൂല്യേ ധനഽപി ച ।। ൩൬൨.

'വിന്യസ്തം' ക്രമീകരണം; 'സംഹതം' കൂട്ടം; 'വ്യൂഹം' നിര; 'കൃഷ്ണൻ' വ്യാസൻ; 'അർജുനൻ' അർജുനൻ; 'ഹരൻ' ശിവൻ; 'പണം' ചൂതാട്ടത്തിൽ പണം; 'ഉത്സൃഷ്ടം' വിട്ടുകിട്ടിയത്; 'ഭൃതം' വില; 'ധനം' സമ്പത്ത് എന്നിങ്ങനെ.

മൌര്വ്യാം ദ്ര്വ്യാശ്രിതേ സ്ത്വശുക്തസന്ധ്യാദികേ ഗുണഃ । ശ്രേഷ്ഠേഽധിപേ ഗ്രാമണീഃ സ്യാത് ജുഗുപ്സാകരുണേ ഘൃണോ ।। ൩൬൨.

'മൗർവി' വില്ലിന്റെ ധനുസ്സുകട; 'ദ്രവ്യം' വസ്തു; 'അശുക്തം' പുളിച്ചിട്ടില്ലാത്തത്; 'സന്ധ്യ' സന്ധ്യാസമയവും; 'ഗുണം' ഗുണം; 'ശ്രേഷ്ഠം' ഏറ്റവും നല്ലത്; 'അധിപൻ' രാജാവ്; 'ഗ്രാമണി' ഗ്രാമമുഖ്യൻ; 'ജുഗുപ്സ' വെറുപ്പ്; 'കരുണ' ദയ; 'ഘൃണ' ദയ എന്നർത്ഥം.

തൃഷ്ണാ സ്പൃഹാപിപാസേ ദ്വേ വിപണിഃ സ്യാദ്വണിക്പഥേ । വിഷാഭിസരലോഹേഷു തീക്ഷ്ണം ക്ലീവേ ഖരേ ത്രിഷു ।। ൩൬൨.

'തൃഷ്ണ' ദാഹം; 'സ്പൃഹ' ആഗ്രഹം; 'പിപാസ' ദാഹം; 'വിപണി' ചന്ത; 'വണിക്പഥ' വ്യാപാരപാത; വിഷത്തിൽ 'വിഷം'; ഇരുമ്പിൽ 'അഭിസരം'; മൂർച്ചയിൽ 'തീക്ഷ്ണം'; നപുംസകയിൽ 'ക്ലീവൻ'; കഴുതയിൽ 'ഖരം'; ഈ മൂന്നു സാഹചര്യങ്ങളിലും.

പ്രമാണം ഹേതുമര്യ്യാദാശാസ്ത്രേയത്താപ്രമാതൃഷു । കരണം ക്ഷേത്രഗാത്രാദാവീരിണം ശൂന്യമൂപരം ।। ൩൬൨.

'പ്രമാണം' അളവ്, കാരണം, അതിരുകൾ, അധികാരം, വിസ്തൃതി, അളക്കുന്നവൻ; 'കരണം' ഉപകരണം, കൃഷിഭവനം, ശരീരം തുടങ്ങിയവ; 'ഈരിണം' മരുഭൂമി, ശൂന്യം, മുകളിലുള്ളത്.

യന്താ ഹസ്തിപകേ സൂതേ വഹ്നിജ്വാലാ ച ഹേതയഃ । ശ്രുതം ശാസ്ത്രാവധൃതയോര്യുഗപര്യ്യാപ്തയോഃ കൃതം ।। ൩൬൨.

'യന്താവ്' ആനയോടു പോകുന്നവൻ; 'ഹസ്തിപാക' ആനയോടു പോകുന്നവൻ; 'സൂതൻ' രഥസാരഥി; 'വഹ്നി' അഗ്‌നി; 'ജ്വാല' അഗ്‌നിശിഖ; 'ഹേതു' കാരണം; 'ശ്രുതം' കേട്ടത്; 'ശാസ്ത്രം' ശാസ്ത്രം; 'അവധൃതം' നിർണയിച്ചത്; 'യുഗം' ഇരട്ട; 'പര്യാപ്തം' മതിയാകുന്നത്; 'കൃതം' ചെയ്തത്.

ഖ്യാതേ ഹൃഷ്ടേ പ്രതീതോഽഭിജാതസ്തു കുലജേ ബുധേ । വിവിക്തൌ പൂതവിജനൌ മൂര്ച്ഛിതൌ മൂढ़സോച്ഛ്രയൌ ।। ൩൬൨.

'ഖ്യാതം' പ്രശസ്തം; 'ഹൃഷ്ടം' സന്തോഷം; 'പ്രതീതം' ആത്മവിശ്വാസം; 'അഭിജാതൻ' ഉന്നതകുലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ; 'കുലജൻ' നല്ല കുടുംബത്തിൽ പിറന്നവൻ; 'ബുദ്ധൻ' ജ്ഞാനി; 'വിവിക്തം' ഒറ്റപ്പെട്ടത്; 'പൂതം' ശുദ്ധം; 'വിജനം' ജനശൂന്യം; 'മൂർഛിതൻ' ബോധംകെട്ടത്; 'മൂർഖൻ' അജ്ഞാനി; 'ഉച്ച്രയം' ആശ്രയം.

അര്ഥോഽഭിധേയരൈവസ്തുപ്രയോജനനിവത്തിഷു । നിദാനാഗമയോസ്തീര്ഥമൃഷിജുഷ്ടജലേ ഗുരൌ ।। ൩൬൨.

'അർത്ഥം' അർത്ഥം; 'അഭിധേയ' സൂചിപ്പിക്കുന്നത്; 'രൈവം' ഉദ്ദേശം; 'പ്രയോജനം' ഉദ്ദേശം; 'നിവർത്തി' അവസാനിപ്പിക്കൽ; 'നിദാനം' കാരണം; 'ആഗമം' പാരമ്പര്യം; 'തീർത്ഥം' തീർത്ഥം; 'ഋഷി' ഋഷി; 'ജുഷ്ടം' പ്രിയപ്പെട്ടത്; 'ജലം' വെള്ളം; 'ഗുരു' ഗുരു.

പ്രാധാന്യേ രാജലിങ്ഗേ ച വൃഷാങ്ഗേ കകുദാഽസ്ത്രിയാം । സ്ത്രീ സമ്ബിജ്ജ്ഞാനസമ്ഭാഷാക്രിയാകാരാജിനാമസു ।। ൩൬൨.

പ്രധാനത്വം, രാജചിഹ്നം, കാളയുടെ ചിഹ്നം, പശുവിന്റെ കൂമ്പാരം എന്നിവയിൽ സ്ത്രീയെ അവളുടെ അറിവിലും, സംസാരത്തിലും, പ്രവൃത്തിയിലും, പേരുകളിലുമാണ് തിരിച്ചറിയുന്നത്.

ധര്മ്മേ രഹസ്യുപനിഷത് സ്യാദൃതൌ വത്സരേ ശരത് । പദം വ്യവസിതിത്രാണസ്ഥാനലക്ഷ്മാങ്‌ഘ്രിവസ്തുഷു ।। ൩൬൨.

ധർമ്മത്തിൽ, രഹസ്യോപദേശങ്ങളിലും, ഉപനിഷത്തിലും, ശരിയായ പെരുമാറ്റത്തിലും, വർഷത്തിലും, ശരത്കാലത്തിലും, തീരുമാനമെടുക്കുന്ന സ്ഥലത്തും, രക്ഷയിലും, പാദങ്ങളുടെ ഭാഗ്യത്തിലും, വസ്തുക്കളിലും അടയാളം കാണാം.