അഗ്നിപുരാണമ്

സമീപോഭയതഃ ശീഘ്രസാകല്യാഭിമുഖേഽഭിതഃ । നാമപ്രകാശയോഃ പ്രാദുര്മിഥോഽന്യോന്യം രഹസ്യപി ।। ൩൬൧.

'സമീപം' അടുത്തത്, 'ഉഭയതഃ' ഇരുവശവും, 'ശീഘ്രം' വേഗം, 'സാകല്യം' സമ്പൂർണ്ണത, 'അഭിമുഖം' നേരെ, 'അഭിതഃ' ചുറ്റും. 'നാമ' വ്യക്തത, 'പ്രകാശം' പ്രത്യക്ഷത, 'പ്രാദുര്' പ്രത്യക്ഷം, 'മിഥോ' പരസ്പരം, 'അന്യോന്യം' തമ്മിൽ, 'രഹസ്യം' രഹസ്യം.

തിരോഽന്തര്ദ്ധൌ തിര്യഗര്ഥേ ഹാ വിഷാദശുഗര്ത്തിഷു । അഹഹേത്യദ്‌ഭുതേ ഖേദേ ഹി ഹേതാവവധാരണേ ।। ൩൬൧.

തിരോയും അന്തർദ്ധിയും മറയ്ക്കുന്നതിനും, തിര്യക് എന്നത് കുറുകെ എന്നർത്ഥത്തിലും, ഹാ എന്നത് വിഷാദം അല്ലെങ്കിൽ നിരാശയിലും, വിഷാദം ദു:ഖകരമായ സാഹചര്യങ്ങളിലും, അഹ, ഹേ എന്നത് അത്ഭുതം അല്ലെങ്കിൽ വേദനയിലും, ഹി എന്നത് കാരണം വ്യക്തമാക്കുന്നതിനും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

ചിരായ ചിരരാത്രായ ചിരസ്യാദ്യാശ്ചിരാര്ഥകാഃ । മുഹുഃ പുനഃ പുനഃ ശശ്വദ ഭീക്ഷണമസകൃത് സമാഃ ।। ൩൬൧.

ചിരായ, ചിരരാത്രായ, ചിരസ്യാദ്യ എന്നീ വാക്കുകൾ ദീർഘകാലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുഹുഃ, പുനഃപുനഃ, ശശ്വത്, ഭിക്ഷണം, അസകൃത്, സമാഃ എന്നിവ വീണ്ടും വീണ്ടും അല്ലെങ്കിൽ സ്ഥിരമായി ആവർത്തനത്തിന് ഉപയോഗിക്കുന്നു.

സ്രാഗ്ജ്ഞടിത്യഞ്ജസാഹ്രായ സപദി ദ്രാങ്‌മങ്ക്ഷു ച ദ്രുതേ । ബലവത് സുഷ്ഠു കിമുത വികല്പേ കിം കിമൂത ച ।। ൩൬൧.

സ്രാജ്ഞടി, അഞ്ജസാ എന്നിവ നേരിട്ട് അല്ലെങ്കിൽ നേരേ എന്നർത്ഥം നൽകുന്നു. ഹ്രായ, സപദി, ദ്രാങ്, മങ്ക്ഷു, ദ്രുതേ എന്നിവ അതിവേഗം അല്ലെങ്കിൽ ഉടനെ എന്നർത്ഥം നൽകുന്നു. ബലവത്, സുഷ്ഠു എന്നത് ശക്തമായും നല്ലതായും. കിമുത, വികൽപേ എന്നത് അല്ലെങ്കിൽ, അതോ, മറ്റൊന്നോ എന്നർത്ഥം. കിം കിമൂത എന്നത് കൂടുതൽ വഴികൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

തു ഹി ച സ്മ ഹ വൈ പാദപൂരണേ പൂജനേപ്യതി । ദിവാഹ്നീത്യഥ ദോഷാ ച നക്തഞ്ച രജനാവിതി ।। ൩൬൧.

തു, ഹി, ച, സ്മ, ഹ, വൈ എന്നിവ ചന്ദസ്സിനും പൂജയിലും ഊന്നൽ നൽകുന്നതിനും ഉപയോഗിക്കുന്നു. ദിവാ, അഹ്നി, അത, ദോഷാ, നക്ത, രജനി എന്നിവ പകൽ, ഉച്ച, വൈകുന്നേരം, രാത്രി തുടങ്ങിയ സമയങ്ങൾക്കാണ്.

തിര്യഗര്ഥേ സാചി തിരോഽപ്യഥ സമ്ബോധനാര്ഥകാഃ । സ്യുഃ പ്യാട്‌പാഡങ്ഗ ഹേ ഹൈ ഭോഃ സമയാ നികഷാ ഹിരുക് ।। ൩൬൧.

തിര്യഗർഥേ, സാചി എന്നിവ കുറുകെ അല്ലെങ്കിൽ വശത്തേക്ക് എന്നർത്ഥം. തിരോ എന്നത് മറയ്ക്കലിനും. പ്യാട്, പാടംഗ, ഹേ, ഹൈ, ഭോ, സമയാ, നികഷാ, ഹിരുക് എന്നിവ വിളിക്കലിനും അഭിസംബോധനയ്ക്കും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

അതര്കിതേ തു സഹസാ സ്യാത് പുരഃ പുരതോഽഗ്രതഃ । സ്വാഹാ ദേവഹവിര്ദാനേ ശ്രൌഷട് വൌഷട് വഷട് സ്വധാ ।। ൩൬൧.

അതർക്കിതേ എന്നത് അപ്രതീക്ഷിതമായി അല്ലെങ്കിൽ പെട്ടെന്ന് എന്നർത്ഥം. സഹസാ എന്നതും അതേ അർത്ഥം. പുരഃ, പുരതഃ, അഗ്രതഃ എന്നിവ മുന്നിൽ അല്ലെങ്കിൽ മുമ്പിൽ എന്നർത്ഥം. സ്വാഹാ ദേവതകൾക്ക് ഹോമം അർപ്പിക്കുമ്പോൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു. ശ്രൗഷട്, വൗഷട്, വഷട്, സ്വധാ എന്നിവയും യാഗത്തിൽ അർപ്പണത്തിനാണ്.

കിഞ്ചിദീഷന്മനാഗല്പേ പ്രേത്യാഽമുത്ര ഭവാന്തരേ । യഥാ തഥാ ചൈവ സാമ്യേ അഹോ ഹീ ഇതി വിസ്മയേ ।। ൩൬൧.

കിഞ്ചിത്, ഈഷത്, മനാഗൽപേ എന്നത് അല്പം അല്ലെങ്കിൽ അല്പമായും. പ്രേത്യ, അമുത്ര, ഭവാന്തരേ എന്നത് മരിച്ചശേഷം, മറ്റൊരു ലോകത്ത്, മറ്റൊരു ജന്മത്തിൽ എന്നർത്ഥം. യഥാ, തഥാ, സാമ്യേ എന്നത് സമമായി അല്ലെങ്കിൽ തുല്യമായി. അഹോ, ഹീ എന്നത് അത്ഭുതം പ്രകടിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു.

മൌനേ തു തൂഷ്ണീം തൂഷ്ണീകം സദ്യഃ സപദി തത്ക്ഷണേ । ദിഷ്ട്യാ ശമുപയോഷഞ്ചേത്യാനന്ദേഽഥാന്തരേഽന്തരാ ।। ൩൬൧.

മൗനേ, തൂഷ്ണീം, തൂഷ്ണീകം എന്നിവ നിശ്ശബ്ദതയെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. സദ്യഃ, സപദി, തത്ക്ഷണേ എന്നത് ഉടനെ അല്ലെങ്കിൽ അതിവേഗം. ദിഷ്ട്യാ, ശമുപയോഷം എന്നിവ സന്തോഷം അല്ലെങ്കിൽ ആനന്ദം. അതാന്തരേ, അന്തരാ എന്നത് ഇടയ്ക്ക് അല്ലെങ്കിൽ ഇടയ്ക്കിടെ എന്നർത്ഥം.

അന്തരേണ ച മധ്യേ സ്യുഃ പ്രസഹ്യ തു ഹഠാര്ഥകമ് । യുക്തേ ദ്വേ സാമ്പ്രതം സ്ഥാനേഽഭീക്ഷ്‌ണം ശശ്വദനാരതേ ।। ൩൬൧.

അന്തരേണ, മധ്യേ എന്നത് ഇടയിൽ അല്ലെങ്കിൽ നടുവിൽ. പ്രസഹ്യ എന്നത് ബലമായി അല്ലെങ്കിൽ ബലാത്കാരമായി. ഹഠാർത്ഥകം എന്നത് ഹഠം അല്ലെങ്കിൽ ഉറച്ച മനസ്സ്. യുക്തേ എന്നത് യുക്തമായും, ദ്വേ എന്നത് രണ്ട്. സാമ്പ്രതം എന്നത് ഇപ്പോൾ. സ്ഥാനേ എന്നത് സ്ഥലത്ത്. അഭിക്ഷ്ണം, ശശ്വത്, അനാരതേ എന്നത് ആവർത്തിച്ച്, സ്ഥിരമായി, ഇടവിടാതെ എന്നർത്ഥം.

അഭാവേ നഹ്യനോ നാപി മാസ്മ മാലഞ്ച വാരണേ । പക്ഷാന്തരേ ചേദ്യദി ച തത്ത്വേ ത്വഽദ്ധാഽഞ്ചസാ ദ്വയമ് ।। ൩൬൧.

അഭാവേ എന്നത് ഇല്ലായ്മയിൽ. നഹ്യനോ, നാപി എന്നത് ഒരിക്കലും അല്ല. മാ, മാലഞ്ച എന്നത് നിരോധനത്തിന്. വാരണേ എന്നത് തടയലിന്. പക്ഷാന്തരേ എന്നത് മറ്റൊരു സാഹചര്യത്തിൽ. ചെദ്, യദി എന്നത് എങ്കിൽ. തത്ത്വേ എന്നത് യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ. ത്വ, ധാ, അഞ്ജസാ എന്നത് സത്യമായി, ഉറപ്പായി. ദ്വയം എന്നത് ഇരുവരും അല്ലെങ്കിൽ രണ്ടും.

പ്രാകാശ്യേ പ്രാദുരാവിഃ സ്യാദോമേവം പരമം മതേ । സമന്തതസ്തു പരിതഃ സര്വതോ വിശ്വഗിത്യപി ।। ൩൬൧.

പ്രാകാശ്യേ എന്നത് തെളിച്ചത്തിലും, പ്രാദുരാവിഃ എന്നത് പ്രകടമായും. ഏവം എന്നത് ഇങ്ങനെ. പരമം മതേ എന്നത് ഉന്നതമായ അഭിപ്രായത്തിൽ. സമന്തതഃ, പരിതഃ, സർവതഃ എന്നത് ചുറ്റും എല്ലായിടത്തും. വിശ്വഗ് എന്നത് എല്ലായിടത്തും എന്നർത്ഥം.

അകാമാനുമതൌ കാമമസൂയോപഗമേഽസ്തു ച । നനു ച സ്യാദ്വിരോധോക്തൌ ക്കച്ചിത് കാമപ്രവേദനേ ।। ൩൬൧.

അകാമ എന്നത് ആഗ്രഹമില്ലാതെ. അനുമതൗ എന്നത് സമ്മതത്തോടെ. കാമ എന്നത് ആഗ്രഹം. അസൂയ എന്നത് അസൂയ. ഉപഗമേ എന്നത് അംഗീകരിക്കുമ്പോൾ. നനു എന്നത് ചോദിക്കുമ്പോൾ. സ്യാത് എന്നത് ഉണ്ടാകാം. വിരോധം എന്നത് വിരോധം. ഉക്തൗ എന്നത് പറയുമ്പോൾ. ക്കചിത് എന്നത് എവിടെയോ. കാമപ്രവേദനേ എന്നത് ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിക്കുമ്പോൾ.

നിഃഷമം ദുഃഷമം ഗര്ഹ്യേ യഥാസ്വലന്തു യഥായഥം । മൃഷാ മിഥ്യാ ച വിതഥേ യഥാര്ഥന്തു യഥാതഥം ।। ൩൬൧.

നിഃഷമം, ദുഃഷമം എന്നത് തെറ്റായി അല്ലെങ്കിൽ മോശമായി. ഗർഹ്യേ എന്നത് കുറ്റം പറയാവുന്ന. യഥാസ്വലം, യഥായഥം എന്നത് യോജിച്ചപോലെ. മൃഷാ, മിഥ്യാ എന്നത് പൊള്ളയായും അസത്യമായും. വിതഥേ എന്നത് സത്യമല്ലാത്തത്. യഥാർത്ഥം, യഥാതഥം എന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ.

സ്യുരേവന്തു പുനര്വൈവേത്യവധാരണവാചകാഃ । പ്രാഗതീതാര്ഥകം നൂനമവശ്യം നിശ്ചയേ ദ്വയം ।। ൩൬൧.

സ്യുരേവ, പുനർവൈ എന്നിവ ഉറപ്പായും ഊന്നലിനും. അവധാരണവാചകങ്ങൾ എന്നത് ഉറപ്പ് പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന വാക്കുകൾ. പ്രാഗ്, അതീതം എന്നത് മുമ്പ്, കഴിഞ്ഞു എന്നർത്ഥം. അർത്ഥകം എന്നത് അർത്ഥത്തിൽ. നൂനം എന്നത് തീർച്ചയായും. അവശ്യo എന്നത് നിർബന്ധമായും. നിശ്ചയേ എന്നത് ഉറപ്പിൽ. ദ്വയം എന്നത് രണ്ടും.

സംവദ്വര്ഷേഽവരേ ത്വര്വാഗാമേവം സ്വയമാത്മനാ । അല്പേ നീചൈര്മഹത്യുച്ചൈഃ പ്രായോഭൂമ്ന്യഽദ്രുതേ ശനൈഃ ।। ൩൬൧.

സംവദ്വർഷേ എന്നത് സംവാദ വർഷത്തിൽ. അവരേ എന്നത് താഴെ. ത്വർവാഗാമേവം എന്നത് വരാനിരിക്കുന്നതിൽ. സ്വയം, ആത്മനാ എന്നത് സ്വയം. അൽപേ എന്നത് കുറച്ച്. നീചൈഃ എന്നത് താഴെ. മഹത്യ്, ഉച്ചൈഃ എന്നത് വലിയതിലും ഉയർന്നതിലും. പ്രായഃ എന്നത് കൂടുതലായി. ഭൂമ്നി എന്നത് ഭൂമിയിൽ. അദ്രുതേ എന്നത് ആധാരമില്ലാതെ. ശനൈഃ എന്നത് പതുക്കെ.

സനാ നിത്യേ വഹിര്വാഹ്യേ സ്മാതീതേഽസ്തമദര്ശനേ । അസ്തി സച്ചവേ രുഷോക്താവൂമും പ്രശ്നേഽനുനയേ ത്വയി ।। ൩൬൧.

ഹൂം തര്കേ സ്യാദുഷാ രാത്രേകരവസാനേ നമോ നതൌ । പുനരര്ഥേഽങ്ഗനിന്ദായാം ദുഷ്ഠു സുഷ്ഠു പ്രശംസനേ ।। ൩൬൧.

സായം സായേ പ്രഗേ പ്രാതഃ പ്രഭാതേ നികഷാഽന്തികേ । പരുത്പരാര്യ്യൈഷമോഽബ്ദേ പൂര്വേ പൂര്വതരേ യതി ।। ൩൬൧.

സായം, സായേ എന്നത് വൈകുന്നേരം. പ്രഗേ, പ്രാതഃ, പ്രഭാതേ എന്നത് പുലർച്ചെ അല്ലെങ്കിൽ രാവിലെ. നികഷാ എന്നത് അടുത്ത്. അന്തികേ എന്നത് സമീപം. പരുത്, പരാര്യ, ഐഷമോ എന്നത് അതിൽകൂടി അപ്പുറം. അബ്ദേ എന്നത് വർഷത്തിൽ. പൂർവേ, പൂർവതരേ എന്നത് മുമ്പ്. യതി എന്നത് പരിശ്രമത്തിൽ.

അദ്യാത്രാഹ്ന്യഽഥ പൂര്വലഹ്നീത്യദൌ പൂര്വോത്തരാ പരാത് । തഥാഽധരാന്യാന്യതരേതരാത്പൂര്വ്വോദുരാദയഃ ।। ൩൬൧.

ഇന്ന്, നാളെ, അതിനുശേഷം വരുന്ന ദിവസം, കഴിഞ്ഞ ദിവസം, രാവിലെ, അങ്ങനെ തുടർന്നും; മുമ്പുള്ളതും, പിന്നെയുള്ളതും, ഉന്നതവും, താഴ്ന്നതും, അതുപോലെയുള്ള മറ്റു ക്രമത്തിലുള്ളതും; അതുപോലെ, ആദ്യം, പിന്നെ, ദൂരെയുള്ളത്, ആരംഭം എന്നിവയും.

ഉഭയദ്യുശ്ചോഭയേദ്യുഃ പരേ ത്വഹ്നി പരേദ്യവി । ഹ്യോ ഗതേഽനാഗതേഽഹ്നി സ്വഃ പരശ്വഃ ശ്വഃ പരേഽഹനി ।। ൩൬൧.

രണ്ടു ദിവസങ്ങളും, ആ രണ്ടിന്റെ പിന്നാലെയുള്ള ദിവസം; പിന്നെ വരുന്ന ദിവസം, അടുത്ത ദിവസം; ഇന്നലെ, കഴിഞ്ഞ ദിവസം, ഇനിയും വന്നിട്ടില്ലാത്ത ദിവസം; നാളത്തെ ദിവസം, നാളെ, അതിനുശേഷം വരുന്ന ദിവസം.

തദാ തദാനീം യുഗപദേകദാ സര്വദാ സദാ । പതര്ഹി സമ്പ്രതീദാനീമധുനാ സാമ്പ്രതന്തഥാ ।। ൩൬൧.

അപ്പോള്‍, ആ സമയത്ത്, ഒരുമിച്ച്, ഒരേ സമയം, എല്ലായ്പ്പോഴും, എന്നും; അപ്പോഴത്തെक्षणം, ഇപ്പോൾ, ഈ സമയത്ത്, ഇപ്പോൾ തന്നെ, അതുപോലെ.

അഗ്നിരുവാച ആകാശേ ത്രിദിവേ നാകോ ലോകസ്തു ഭുവനേ ജനേ । പദ്യേ യശസി ച ശലോകഃ ശരേ ഖഡ്ഗേ ച സായകഃ ।। ൩൬൨.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: ആകാശത്ത് 'ആകാശം', മൂന്നാം സ്വർഗ്ഗത്തിൽ 'തൃദിവം', ലോകം 'നാകം', മനുഷ്യരിൽ 'ലോകം', കവിതയിൽ 'പദ്യം', പ്രശസ്തിയിൽ 'യശസ്', ശ്ലോകം ഒരു വാചകം, അമ്പിൽ 'ശരം', വാളിൽ 'ഖഡ്ഗം', ആയുധത്തിൽ 'സായകം' എന്നിങ്ങനെ പറയപ്പെടുന്നു.

ആനകഃ പടഹോ ഭേരീ കലങ്കോഽങ്കാപവാദയോഃ । മാരുതേ വേധസി വ്രധ്നേ പുംസി കഃ കം ശിരോഽമ്ബുനോഃ ।। ൩൬൨.

'ആനകം' ഒരു മൃദംഗം, 'പടഹം' വലിയ മൃദംഗം, 'ഭേരി' വലിയ തക്കിലം; 'കലങ്കം' ഒരു കറ, 'അങ്കം' അടയാളം; കാറ്റിൽ 'മാരുതം', തുളച്ചുപോകുന്നതിൽ 'വേദനം', ഉണക്കിയ മൃഗത്തിൽ 'വൃദ്ധ്നം', പുരുഷനിൽ 'കഃ', വെള്ളത്തിൽ 'കം', തലയിൽ 'ശിരഃ' എന്നിങ്ങനെ.

സ്യാത് പുലാകസ്തുച്ഛധാന്യേ സംക്ഷേപേ ഭക്തസിക്ഥകേ । മഹേന്ദ്രഗുഗ്ഗുലൂലൂകവ്യാലഗ്രാഹിഷു കൌശികഃ ।। ൩൬൨.

'പുലാകം' ശൂന്യമായ ധാന്യം, 'തുച്ഛം' മൂല്യമില്ലാത്ത ധാന്യം; സംക്ഷേപത്തിൽ 'സംക്ഷേപം', ഭക്ഷണത്തിൽ 'ഭക്തം', പൊടിയിൽ 'സിക്ഥകം'; മഹേന്ദ്രൻ, ഗുഗ്ഗുലു, ആണ്ടിക്കുരുവി, പാമ്പ്, ഗ്രാഹി എന്നിവയിൽ 'കൗശികം' എന്നുപയോഗിക്കുന്നു.

ശാലാവൃകൌ കപിശ്വാനൌ മാനം സ്യാന്മിതിസാധനം । സര്ഗഃ സ്വഭാവനിര്മോക്ഷനിശ്ചയാധ്യായസൃഷ്ടിഷു ।। ൩൬൨.

'ശാല', 'വൃക' എന്നിവ വനരാശികൾ; 'കപി', 'ശ്വാന' എന്നിവ കുരങ്ങും നായയും; 'മാനം' അളവ് അല്ലെങ്കിൽ അളക്കാനുള്ള ഉപകരണം; 'സർഗം' സൃഷ്ടി; 'സ്വഭാവം' സ്വഭാവം; 'നിർമോക്ഷം' മോചനവും; 'നിശ്ചയം' ഉറപ്പും; 'അധ്യായം' അധ്യായം; 'സൃഷ്ടി' സൃഷ്ടി എന്നർത്ഥം.

യോഗഃ സന്നഹനോപായധ്യാനസങ്ഗതിയുക്തിഷു । ഭോഗഃ സുഖേ സ്ത്ര്യാദിഭൃതാവവ്ജൌ ശങ്ഖനിശാകരൌ ।। ൩൬൨.

'യോഗം' ഏകത, കാവചം, മാർഗം, ധ്യാനം, ബന്ധം, രീതി എന്നിവ; 'ഭോഗം' ആസ്വാദനം, സന്തോഷം, ഭാര്യ തുടങ്ങിയവ; 'ഭൃതൻ' ദാസൻ; 'അവ്ജം' ഹംസ; 'ശംഖം' ശംഖ്; 'നിശാകരൻ' ചന്ദ്രൻ.

കാകേഭഗണ്ഡൌ കരടൌ ദുശ്ചര്മാ ശിപിവിഷ്ടകഃ । രിഷ്ടം ക്ഷഏമാശുഭാഭാവേഷ്വരിഷ്ടേ തു ശുഭാഽശുഭേ ।। ൩൬൨.

'കാക്ക', 'ഭഗണ്ഡം' കാക്കയും വൃക്കയും; 'കരട' കുരങ്ങൻ; 'ദുഷ്ചർമ' മോശം ത്വച്ചയുള്ളവൻ; 'ശിപിവിഷ്ടക' കുഷ്ടരോഗി; 'അരിഷ്ടം' ദുർഭാഗ്യം; 'ക്ഷേമം' ക്ഷേമം; നല്ലതോ ചീത്തയോ ഇല്ലാത്തപ്പോൾ 'അരിഷ്ടം' നല്ലതും ചീത്തയും അർത്ഥമാക്കുന്നു.

വ്യുഷ്ടിഃ ഫലേ സമൃദ്ധൌ ച ദൃഷ്ടിര്ജ്ഞാനേഽക്ഷിണ ദര്ശനേ । നിഷ്ഠാനിഷ്പത്തിനാശാന്താഃ കാഷ്ഠോത്കര്ഷേ സ്ഥിതൌ ദിശി ।। ൩൬൨.

'വ്യുഷ്ടി' ഫലം, സമൃദ്ധി; 'ദൃഷ്ടി' ജ്ഞാനം, കണ്ണ്, കാഴ്ച; 'നിഷ്ഠ' സിദ്ധി, നാശം, ശാന്തി, മരച്ചില്ല, ഉയരം, നില, ദിശ എന്നിവയിൽ അർത്ഥം.