അഗ്നിപുരാണമ്

സൌഗന്ധികന്തു കഹ്ലാരം നീലമിന്ദീവരം കജം । സ്യാദുത്‌പലം കുവലയം സിതേ കുമുദകൈരവേ ।। ൩൬൦.

സൗഗന്ധികം, നീലനീർമ്മൽ, ഇന്ദീവരം, കജം, ഉത്പലം, കുവലയം, വെള്ള കുമുദം, കൈരവം.

ശാലൂകമേഷാം കന്ദഃ സ്യാത് പദ്മം താമരസങ്കജം । നീലോത്പലം കുവലയം രക്തം കോകനദം സ്മൃതമ് ।। ൩൬൦.

ഇവയുടെ കിഴങ്ങ് ശാലൂകം. പദ്മം ചുവന്ന താമരയാണ്. നീല ഉത്പലം കുവലയം. ചുവന്നത് കോകനദം എന്ന് വിളിക്കുന്നു.

കരഹാടഃ ശിഫാ കന്ദം കിഞ്ചല്കഃ കേശരോഽസ്ത്രിയാം । ഖനിഃ സ്ത്രിയാമാകരഃ സ്യാത് പാദാഃ പ്രത്യന്തപര്വ്വതാഃ ।। ൩൬൦.

കരഹാടം പായയാണ്, കിഴങ്ങ് കന്ദം, കിഞ്ചൽകം പുഷ്പത്തിന്റെ കേശരം, സ്ത്രീയിൽ ഖനി അർത്ഥം ഖനനം, പാദം അതിരുപർവതങ്ങൾ.

ഉപത്യകാദ്രേരാസന്നാ ഭൂമിരൂദ്‌ര്ധ്വമധിത്യകാ । സ്വര്ഗപാതാലവര്ഗാദ്യാ ഉക്താ നാനാര്ഖകാന് ശ്രൃണു ।। ൩൬൦.

പർവ്വതത്തിന്റെ അടിവാരത്തോട് ചേർന്നതും മേലോട്ടുയരുന്നതുമായ ഭൂമിയെ ഉയർന്നതരം ഭൂമി എന്നു പറയുന്നു. സ്വർഗ്ഗം, പാതാളം തുടങ്ങിയ വിവിധ ഭാഗങ്ങൾക്ക് ഉപയോഗിക്കുന്ന പേരുകൾ ഇപ്പോൾ കേൾക്കൂ.

അഗ്നിരുവാച ആങീഷദര്ഥേഽഭിവ്യാപ്തൌ സീമാര്ഥേ ധാതുയോഗജേ । ആ പ്രഗൃഹ്യഃ സ്മൃതൌ വാക്യേഽപ്യാസ്തു സ്യാത് കോപപീड़യോഃ ।। ൩൬൧.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: 'ആ' എന്നത് അല്പം, വ്യാപനം, അതിരുകൾ, ഒരു ധാതുവിനോടൊപ്പം അതിന്റെ പരമാവധി എന്നർത്ഥം സൂചിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നു. സ്മരണയിൽ, സംസാരത്തിൽ, കോപം അല്ലെങ്കിൽ വേദനയിലുമാണ് ഇത് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.

പാപകുത്‌സേഷദര്ഥേ കു ധിഗ്‌ജുഗുപ്സനനിന്ദയോഃ । ചാന്വാചയസമാഹാരേതരേതരസമുച്ചയേ ।। ൩൬൧.

'കു' എന്നത് പാപം, നിന്ദ, തൃണസംവേദനം, അപമാനം, ദ്വേഷം എന്നിവയ്ക്ക് ഉപയോഗിക്കുന്നു. 'ച' എന്നത് കൂട്ടിച്ചേർക്കലിനും സമാഹാരത്തിനും പരസ്പരസമൂഹത്തിനും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

സ്വസ്ത്യാശീഃ ക്ഷഏമപുണ്യാദൌ പ്രകര്ഷേ ലങ്ഘനേഽപ്യതി । സ്വിത്പ്രശ്നേ ച വിതര്കേ ച തു സ്യാദ് ഭേദേഽവധാരണേ ।। ൩൬൧.

'സ്വ' എന്നത് ആശംസ, ക്ഷേമം, പുണ്യം, ശ്രേഷ്ഠത, അതിക്രമം എന്നിവയ്ക്ക് ഉപയോഗിക്കുന്നു. 'സ്വിത്' സംശയത്തിലും ചോദ്യം ചെയ്യലിലും വ്യത്യാസം അല്ലെങ്കിൽ നിർണ്ണയം കാണിക്കാനും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

സകൃത്സഹൈകവാരേ സ്യാദാരാദ്‌ദൂരസമീപയോഃ । പ്രതീച്യാം ചരമേ പശ്ചാദുതാപ്യര്ഥവികല്പയോഃ ।। ൩൬൧.

'സകൃത്' ഒരിക്കൽ എന്നർത്ഥം, 'സഹ' കൂടെ എന്നർത്ഥം, 'ഏകവാര' ഒരുതവണ എന്നർത്ഥം. 'ആരാട്', 'ദൂരം' അകലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, 'സമീപം' അടുത്തത്. 'പ്രതീച്യം' പടിഞ്ഞാറ്, 'ചരമം' അവസാനത്തിലും, 'പശ്ചാത്ത്' പിന്നീട്, 'ഉതാപി' വ്യത്യസ്ത അർത്ഥങ്ങൾക്കുള്ള ഐച്ഛികതയ്ക്കും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

പുനഃസദാര്ഥയോഃ ശശ്വത് സാക്ഷാത് പ്രത്യക്ഷതുല്യയോഃ । ഖേദാനുകമ്പാസന്തോഷവിസ്മയാമന്ത്രണേ വത ।। ൩൬൧.

'പുനഃ' ആവർത്തനം, 'സദാ' സ്ഥിരത, 'ശശ്വത്' ശാശ്വതത്വം, 'സാക്ഷാത്' നേരിട്ട്, 'പ്രത്യക്ഷം' വ്യക്തത. 'ഖേദം' ക്ഷീണം, 'അനുകമ്പ' കരുണ, 'സന്തോഷം' തൃപ്തി, 'വിശ്മയം' അത്ഭുതം, 'അമന്ത്രണം' ആലോചന എന്നിവയ്ക്കാണ് ഉപയോഗം.

ഹന്ത ഹര്ഷേഽനുകമ്പായാം വാക്യാരമ്ഭവിഷാദയോഃ । പ്രതി പ്രതിനിധൌ വീപ്സാലക്ഷണാദൌ പ്രയോഗതഃ ।। ൩൬൧.

'ഹന്ത' സന്തോഷം, 'ഹർഷം' ആനന്ദം, 'അനുകമ്പ' സഹാനുഭൂതി, വാക്യാരംഭത്തിലും ദുഃഖത്തിലും. 'പ്രതി' എതിര്, പ്രതിനിധാനം, ആവർത്തനാഗ്രഹം, ലക്ഷണം എന്നിവ കാണിക്കാനാണ് ഉപയോഗം.

ഇതി ഹേതൌ പ്രകരണേ പ്രകാശാദിസമാപ്തിഷു । പ്രാച്യാം പുരസ്താത് പ്രഥമേ പുരാര്ഥേഽഗ്രത ഇത്യപി ।। ൩൬൧.

'ഇതി' കാരണം, പ്രസംഗം, സമാപ്തി എന്നിവയ്ക്ക്. 'പ്രാച്യം' കിഴക്ക്, 'പുരസ്താത്' മുന്നിൽ, 'പ്രഥമേ' ആദ്യം, 'പുരാർത്ഥേ' പഴയതിൽ, 'അഗ്രതഃ' മുന്നോട്ട് എന്നർത്ഥം.

യാവത്താവച്ച സാകല്യേഽവധൌ മാനേഽവദാരണേ । മങ്ഗലാനന്തരാരമ്ഭപ്രശ്നകാര്ത്സ്നേഷ്വഽഥോഥ ച ।। ൩൬൧.

'യാവത്', 'താവത്' പൂർണ്ണത, പരിധി, അളവ്, നിർണ്ണയം എന്നിവയ്ക്ക്. 'മംഗളം' ശുഭം, 'അനന്തര' അടുത്തത്, 'ആരഭം' ആരംഭം, 'പ്രശ്നം' ചോദ്യം, 'കൃത്സ്നം' സമ്പൂർണ്ണം, 'അഥ', 'ഒഥ' മാറ്റത്തിന് ഉപയോഗിക്കുന്നു.

വൃഥാ നിരര്ഥകാവിധ്യോര്നാനാഽനേകോഭയാര്ഥയോഃ । നു പൃച്ഛായാം വികല്പേ ച പശ്ചാത്സാദൃശ്യയോരനു ।। ൩൬൧.

'വൃഥാ' വെറുതെ, 'നിരർത്ഥക' അർത്ഥമില്ലാത്തത്, 'അവിധി' നിയമമില്ലായ്മ, 'നാനാ' ഭിന്നത, 'അനേകം' പലതും, 'ഉഭയാർത്ഥം' ഇരുവശവും. 'നു' ചോദ്യം, ഐച്ഛികത, സമാനതയ്ക്ക് ശേഷവും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

പ്രശ്നാവധാരണാനുജ്ഞാഽനുനയാമന്ത്രണേ നനു । ഗര്ഹാസമുച്ചയപ്രശ്നശങ്കാസമ്ഭാവനാസ്വഽപി ।। ൩൬൧.

'പ്രശ്നം' ചോദ്യം, 'അവധാരണ' നിർണ്ണയം, 'അനുജ്ഞ' അനുമതി, 'അനുനയ' മനസ്സിലാക്കൽ, 'അമന്ത്രണം' ആലോചന. 'നനു' കുറ്റം, കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ, ചോദ്യം, സംശയം, അനുമാനം എന്നിവയ്ക്കാണ്.

ഉപമായാം വികല്പേ വാ സാമി ത്വര്ദ്ധേ ജുഗുപ്സിതേ । അമാ സഹ സമീപേ ച കം വാരിണി ച മൂദ്‌ര്ധനി ।। ൩൬൧.

'ഉപമ' ഉപമയ്ക്ക്, 'വികല്പം' ഐച്ഛികതയ്ക്ക്, 'സാമ്യത' സാമ്യം, 'അർദ്ധം' പകുതി, 'ജുഗുപ്സിതം' വെറുക്കേണ്ടത്. 'അമാ' കൂടെ, 'സഹ' അടുത്ത്, 'സമീപം' സമീപം, 'കം' വെള്ളം, 'മൂർദ്ധനി' തലയിൽ എന്നർത്ഥം.

ഇവേത്ഥമര്ഥയോരേവം നൂനം തര്ക്കേഽര്ഥനിശ്ചയേ । തൂഷ്ണീമര്ഥേ സുഖേ ജോഷം കിമ്പൃച്ഛായാം ജുഗുപ്സനേ ।। ൩൬൧.

'ഇവ', 'എത്തം', 'എവം' ഉപമയ്ക്കും ഇങ്ങനെ എന്നർത്ഥത്തിനും. 'നൂനം' ഉറപ്പുള്ളതിൽ, 'തൂഷ്ണീം' നിശ്ശബ്ദത, 'സുഖം' സന്തോഷം, 'ജോഷം' തൃപ്തി, 'കിം' ചോദ്യം, 'ജുഗുപ്സാ' വെറുപ്പ് എന്നിവയ്ക്കാണ്.

നാമ പ്രാകാശ്യസമ്ഭാവ്യക്രോധോപഗമകുത്സനേ । അലം ഭൂഷണപര്യ്യാപ്തിശക്തിവാരണവാചകമ് ।। ൩൬൧.

'നാമ' വ്യക്തത, സാധ്യത, കോപം, സമീപനം, അപമാനം എന്നിവയ്ക്ക്. 'അലം' മതിയാകുക, അലങ്കാരം, പര്യാപ്തി, ശക്തി, നിരോധനം എന്നിവയ്ക്കാണ്.

ഹും വിതര്ക്കേ പരിപ്രശ്നേ സമയാഽന്തികമധ്യയോഃ । പുനരപ്രഥമേ ഭേദേ നിനിശ്ചയനിഷേധയോഃ ।। ൩൬൧.

'ഹും' ആലോചന, ആവർത്തിച്ച ചോദ്യം, ഉടമ്പടിയുടെ മധ്യത്തിലോ അവസാനം ഉപയോഗിക്കുന്നു. 'പുനർ' ആവർത്തനം, 'അപ്രഥമേ' ആദ്യം അല്ലാത്തത്, 'ഭേദം' വ്യത്യാസം, 'നിശ്ചയം' ഉറപ്പ്, 'നിഷേധം' നിരോധനം.

സ്യാത്പ്രബന്ധേ ചിരാതീതേ നികടാഗാമികേ പുരാ । ഉരര്ഥുരീ ചീരരീ ച വിസ്താരേഽങ്ഗീകൃതേ ത്രയമ് ।। ൩൬൧.

'സ്യാത്' ബന്ധം, 'പ്രബന്ധം' തുടർച്ച, 'ചിരാതീതം' ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ്, 'നികടം' അടുത്തത്, 'ആഗാമികം' വരാനിരിക്കുന്നത്, 'പുരാ' പഴയകാലം. 'ഉർ', 'അർതു', 'ചീര' വിപുലതയ്ക്ക്, ഇവ മൂന്നും അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടവയാണ്.

സ്വര്ഗേ പരേ ച ലോകേ സ്വര്വാര്ത്താസമ്ഭാവയോഃ കില । നിഷേധവാക്യാലങ്കാരേ ജിജ്ഞാസാവസരേ൧ ഖലു ।। ൩൬൧.

'സ്വർഗ്ഗം', 'പരലോകം' സ്വർഗ്ഗവും മറ്റുലോകവും. 'സ്വർഗ്ഗവാർത്ത' സ്വർഗ്ഗസംബന്ധമായ വാർത്ത, 'അസംബാവ്യം' അസാധ്യത. 'നിഷേധവാക്യം' നിരോധനവാക്യം, 'അലങ്കാരം' അലങ്കാരം, 'ജിജ്ഞാസ' അന്വേഷിക്കേണ്ട അവസരം.

സമീപോഭയതഃ ശീഘ്രസാകല്യാഭിമുഖേഽഭിതഃ । നാമപ്രകാശയോഃ പ്രാദുര്മിഥോഽന്യോന്യം രഹസ്യപി ।। ൩൬൧.

'സമീപം' അടുത്തത്, 'ഉഭയതഃ' ഇരുവശവും, 'ശീഘ്രം' വേഗം, 'സാകല്യം' സമ്പൂർണ്ണത, 'അഭിമുഖം' നേരെ, 'അഭിതഃ' ചുറ്റും. 'നാമ' വ്യക്തത, 'പ്രകാശം' പ്രത്യക്ഷത, 'പ്രാദുര്' പ്രത്യക്ഷം, 'മിഥോ' പരസ്പരം, 'അന്യോന്യം' തമ്മിൽ, 'രഹസ്യം' രഹസ്യം.

തിരോഽന്തര്ദ്ധൌ തിര്യഗര്ഥേ ഹാ വിഷാദശുഗര്ത്തിഷു । അഹഹേത്യദ്‌ഭുതേ ഖേദേ ഹി ഹേതാവവധാരണേ ।। ൩൬൧.

തിരോയും അന്തർദ്ധിയും മറയ്ക്കുന്നതിനും, തിര്യക് എന്നത് കുറുകെ എന്നർത്ഥത്തിലും, ഹാ എന്നത് വിഷാദം അല്ലെങ്കിൽ നിരാശയിലും, വിഷാദം ദു:ഖകരമായ സാഹചര്യങ്ങളിലും, അഹ, ഹേ എന്നത് അത്ഭുതം അല്ലെങ്കിൽ വേദനയിലും, ഹി എന്നത് കാരണം വ്യക്തമാക്കുന്നതിനും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

ചിരായ ചിരരാത്രായ ചിരസ്യാദ്യാശ്ചിരാര്ഥകാഃ । മുഹുഃ പുനഃ പുനഃ ശശ്വദ ഭീക്ഷണമസകൃത് സമാഃ ।। ൩൬൧.

ചിരായ, ചിരരാത്രായ, ചിരസ്യാദ്യ എന്നീ വാക്കുകൾ ദീർഘകാലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുഹുഃ, പുനഃപുനഃ, ശശ്വത്, ഭിക്ഷണം, അസകൃത്, സമാഃ എന്നിവ വീണ്ടും വീണ്ടും അല്ലെങ്കിൽ സ്ഥിരമായി ആവർത്തനത്തിന് ഉപയോഗിക്കുന്നു.

സ്രാഗ്ജ്ഞടിത്യഞ്ജസാഹ്രായ സപദി ദ്രാങ്‌മങ്ക്ഷു ച ദ്രുതേ । ബലവത് സുഷ്ഠു കിമുത വികല്പേ കിം കിമൂത ച ।। ൩൬൧.

സ്രാജ്ഞടി, അഞ്ജസാ എന്നിവ നേരിട്ട് അല്ലെങ്കിൽ നേരേ എന്നർത്ഥം നൽകുന്നു. ഹ്രായ, സപദി, ദ്രാങ്, മങ്ക്ഷു, ദ്രുതേ എന്നിവ അതിവേഗം അല്ലെങ്കിൽ ഉടനെ എന്നർത്ഥം നൽകുന്നു. ബലവത്, സുഷ്ഠു എന്നത് ശക്തമായും നല്ലതായും. കിമുത, വികൽപേ എന്നത് അല്ലെങ്കിൽ, അതോ, മറ്റൊന്നോ എന്നർത്ഥം. കിം കിമൂത എന്നത് കൂടുതൽ വഴികൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

തു ഹി ച സ്മ ഹ വൈ പാദപൂരണേ പൂജനേപ്യതി । ദിവാഹ്നീത്യഥ ദോഷാ ച നക്തഞ്ച രജനാവിതി ।। ൩൬൧.

തു, ഹി, ച, സ്മ, ഹ, വൈ എന്നിവ ചന്ദസ്സിനും പൂജയിലും ഊന്നൽ നൽകുന്നതിനും ഉപയോഗിക്കുന്നു. ദിവാ, അഹ്നി, അത, ദോഷാ, നക്ത, രജനി എന്നിവ പകൽ, ഉച്ച, വൈകുന്നേരം, രാത്രി തുടങ്ങിയ സമയങ്ങൾക്കാണ്.

തിര്യഗര്ഥേ സാചി തിരോഽപ്യഥ സമ്ബോധനാര്ഥകാഃ । സ്യുഃ പ്യാട്‌പാഡങ്ഗ ഹേ ഹൈ ഭോഃ സമയാ നികഷാ ഹിരുക് ।। ൩൬൧.

തിര്യഗർഥേ, സാചി എന്നിവ കുറുകെ അല്ലെങ്കിൽ വശത്തേക്ക് എന്നർത്ഥം. തിരോ എന്നത് മറയ്ക്കലിനും. പ്യാട്, പാടംഗ, ഹേ, ഹൈ, ഭോ, സമയാ, നികഷാ, ഹിരുക് എന്നിവ വിളിക്കലിനും അഭിസംബോധനയ്ക്കും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

അതര്കിതേ തു സഹസാ സ്യാത് പുരഃ പുരതോഽഗ്രതഃ । സ്വാഹാ ദേവഹവിര്ദാനേ ശ്രൌഷട് വൌഷട് വഷട് സ്വധാ ।। ൩൬൧.

അതർക്കിതേ എന്നത് അപ്രതീക്ഷിതമായി അല്ലെങ്കിൽ പെട്ടെന്ന് എന്നർത്ഥം. സഹസാ എന്നതും അതേ അർത്ഥം. പുരഃ, പുരതഃ, അഗ്രതഃ എന്നിവ മുന്നിൽ അല്ലെങ്കിൽ മുമ്പിൽ എന്നർത്ഥം. സ്വാഹാ ദേവതകൾക്ക് ഹോമം അർപ്പിക്കുമ്പോൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു. ശ്രൗഷട്, വൗഷട്, വഷട്, സ്വധാ എന്നിവയും യാഗത്തിൽ അർപ്പണത്തിനാണ്.

കിഞ്ചിദീഷന്മനാഗല്പേ പ്രേത്യാഽമുത്ര ഭവാന്തരേ । യഥാ തഥാ ചൈവ സാമ്യേ അഹോ ഹീ ഇതി വിസ്മയേ ।। ൩൬൧.

കിഞ്ചിത്, ഈഷത്, മനാഗൽപേ എന്നത് അല്പം അല്ലെങ്കിൽ അല്പമായും. പ്രേത്യ, അമുത്ര, ഭവാന്തരേ എന്നത് മരിച്ചശേഷം, മറ്റൊരു ലോകത്ത്, മറ്റൊരു ജന്മത്തിൽ എന്നർത്ഥം. യഥാ, തഥാ, സാമ്യേ എന്നത് സമമായി അല്ലെങ്കിൽ തുല്യമായി. അഹോ, ഹീ എന്നത് അത്ഭുതം പ്രകടിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു.

മൌനേ തു തൂഷ്ണീം തൂഷ്ണീകം സദ്യഃ സപദി തത്ക്ഷണേ । ദിഷ്ട്യാ ശമുപയോഷഞ്ചേത്യാനന്ദേഽഥാന്തരേഽന്തരാ ।। ൩൬൧.

മൗനേ, തൂഷ്ണീം, തൂഷ്ണീകം എന്നിവ നിശ്ശബ്ദതയെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. സദ്യഃ, സപദി, തത്ക്ഷണേ എന്നത് ഉടനെ അല്ലെങ്കിൽ അതിവേഗം. ദിഷ്ട്യാ, ശമുപയോഷം എന്നിവ സന്തോഷം അല്ലെങ്കിൽ ആനന്ദം. അതാന്തരേ, അന്തരാ എന്നത് ഇടയ്ക്ക് അല്ലെങ്കിൽ ഇടയ്ക്കിടെ എന്നർത്ഥം.