അഗ്നിപുരാണമ്

ഗര്വ്വോഽഭിമാനോഽഹങ്കാരോ മാനശ്ചിത്തസമുന്നതിഃ । അനാദരഃ പരിഭവഃ പരിഭാവസ്തിരസ്ക്രിയാ ।। ൩൬൦.

ഗർവം, അഭിമാനം, അഹങ്കാരം, മാനം, മനസ്സിന്റെ ഉയർച്ച, അവഗണന, പരിഭവം, അപമാനം, തള്ളിപ്പറയൽ.

വ്രീഡാ ലജ്ജാ ത്രപാ ഹ്രാഃ സ്യാദഭിധ്യാനം ധനേ സ്പൃഹാ । കൌതൂഹലം കൌതുകഞ്ച കുതുകഞ്ച കുതൂഹലം ।। ൩൬൦.

ലജ്ജ, ലജ്ജ, സംകോചം, ലജ്ജാശീലത, അസൂയ, ധനലോലുപത, കൗതുകം, അത്ഭുതം, വിചിത്രത.

സ്ത്രീണം വിലാസവിവ്വോകവിഭ്രമാ ലലിതന്തഥാ । ഹേലാ ലീലേത്യമീ ഹാവാഃ ക്രിയാഃ ശ്രൃങ്ഗാരഭാവജാഃ ।। ൩൬൦.

സ്ത്രികളിൽ കളികൂടിയതും, ചഞ്ചലതയും, ആകർഷണവും, സൗമ്യതയും, കളിയാട്ടവും, ലീലാഭാവങ്ങളും — ഇവയെല്ലാം ശൃംഗാരഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള പ്രവൃത്തികളാണ്.

ദ്രവകേലിപരീഹാസാഃ ക്രോड़ാ ലീലാ ച കൂര്ദ്ദനം । സ്യാദാച്ഛുരിതകം ഹാസഃ സോത്പ്രാസഃ സമനാക്‌സ്മിതം ।। ൩൬൦.

മൃദുലമായ കളി, തമാശ, കളിയാട്ടം, പരിഹാസം, സൂചനയോടുകൂടിയ ചിരി, നേരിയ പുഞ്ചിരി — ഇവയൊക്കെയാണ്.

അധോഭുവനപാതാലം ച്ഛിദ്രം ശ്വഭ്രം വപാ ശുഷിഃ । ഗര്ത്താവടൌ ഭുവി ശ്വഭ്രേ തമിശന്തിമിരം തമഃ ।। ൩൬൦.

അധോലോകം, പാതാളം, പൊക്കിള്, കുഴി, പൊക്ക, കുഴി, ആഴം, ഭൂമിയിൽ വലിയ കുഴി, ഇരുണ്ടതും അന്ധകാരവും.

സര്പഃ പൃദാകുര്ഭുജഗോ ദന്ദശൂകോം വിലേശയഃ । വിഷം ക്ഷ്വേഡശ്ച ഗരലം നിരയോ ദുര്ഗതിഃ സ്ത്രിയാം ।। ൩൬൦.

പാമ്പ്, സർപ്പം, വിഷപ്പാമ്പ്, ദുഷ്ടൻ, വിഷം, hiss, ഗരളം, നരകം, സ്ത്രീകൾക്കുള്ള ദുർഭാഗ്യം.

പയഃ കീലാലമമൃതമുദകം ഭുവനം വനം । ഭങ്ഗസ്തരങ്ഗു ഊര്മ്മിര്വ്വാ കല്ലോലോല്ലോലകൌ ച തൌ ।। ൩൬൦.

പാൽ, തുപ്പൽ, അമൃതം, വെള്ളം, ലോകം, കാട്, തിര, തരംഗം, ഉരുമി, കലളി, ഉല്ലാസം.

പൃഷന്തിവിന്ദുപൃഷതാഃ കൂലം രോധശ്ച തീരകം । തോയോത്ഥിതം തത് പുലിനം ജമ്ബാലം പങ്കകര്ദമൌ ।। ൩൬൦.

മഴത്തുള്ളി, ജലബിന്ദു, തുള്ളി, കര, തടയം, തീരം, വെള്ളത്തിൽ നിന്നുയരുന്നത് പുലിനം, ചെളി, ചളി.

ജലോച്ഛ്വാസാഃ പരീവാഹാഃ കൂപകാസ്തു വിദാരകാഃ । ആതരസ്തരപണ്യം സ്യാദ്‌ദ്രോണീ കാഷ്ഠാമ്ബുവാഹിനീ ।। ൩൬൦.

ജലപ്രവാഹം, ഉരുക്ക്, കിണറുകൾ, പിളർപ്പ്, തോടു, മരപ്പാത്രം, വെള്ളം ഒഴുക്കുന്ന ചാനൽ.

കലുഷശ്ചാവിലോഽച്ഛസ്തു പ്രസന്നോഽഥ ഗഭീരകം । അഗാധം ദാസകൈവര്ത്തൌ ശമ്ബൂകാ ജലശുക്തയഃ ।। ൩൬൦.

കൊഴുപ്പ്, മങ്ങിയത്, തെളിഞ്ഞത്, ശുദ്ധം, ആഴം, അപ്പുറത്തുള്ളത്, തോണിക്കാരൻ, മീൻപിടിയ്ക്കുന്നവൻ, ശംഖ്, വെള്ളത്തിൽ വളരുന്ന മുഷിഞ്ഞ.

സൌഗന്ധികന്തു കഹ്ലാരം നീലമിന്ദീവരം കജം । സ്യാദുത്‌പലം കുവലയം സിതേ കുമുദകൈരവേ ।। ൩൬൦.

സൗഗന്ധികം, നീലനീർമ്മൽ, ഇന്ദീവരം, കജം, ഉത്പലം, കുവലയം, വെള്ള കുമുദം, കൈരവം.

ശാലൂകമേഷാം കന്ദഃ സ്യാത് പദ്മം താമരസങ്കജം । നീലോത്പലം കുവലയം രക്തം കോകനദം സ്മൃതമ് ।। ൩൬൦.

ഇവയുടെ കിഴങ്ങ് ശാലൂകം. പദ്മം ചുവന്ന താമരയാണ്. നീല ഉത്പലം കുവലയം. ചുവന്നത് കോകനദം എന്ന് വിളിക്കുന്നു.

കരഹാടഃ ശിഫാ കന്ദം കിഞ്ചല്കഃ കേശരോഽസ്ത്രിയാം । ഖനിഃ സ്ത്രിയാമാകരഃ സ്യാത് പാദാഃ പ്രത്യന്തപര്വ്വതാഃ ।। ൩൬൦.

കരഹാടം പായയാണ്, കിഴങ്ങ് കന്ദം, കിഞ്ചൽകം പുഷ്പത്തിന്റെ കേശരം, സ്ത്രീയിൽ ഖനി അർത്ഥം ഖനനം, പാദം അതിരുപർവതങ്ങൾ.

ഉപത്യകാദ്രേരാസന്നാ ഭൂമിരൂദ്‌ര്ധ്വമധിത്യകാ । സ്വര്ഗപാതാലവര്ഗാദ്യാ ഉക്താ നാനാര്ഖകാന് ശ്രൃണു ।। ൩൬൦.

പർവ്വതത്തിന്റെ അടിവാരത്തോട് ചേർന്നതും മേലോട്ടുയരുന്നതുമായ ഭൂമിയെ ഉയർന്നതരം ഭൂമി എന്നു പറയുന്നു. സ്വർഗ്ഗം, പാതാളം തുടങ്ങിയ വിവിധ ഭാഗങ്ങൾക്ക് ഉപയോഗിക്കുന്ന പേരുകൾ ഇപ്പോൾ കേൾക്കൂ.

അഗ്നിരുവാച ആങീഷദര്ഥേഽഭിവ്യാപ്തൌ സീമാര്ഥേ ധാതുയോഗജേ । ആ പ്രഗൃഹ്യഃ സ്മൃതൌ വാക്യേഽപ്യാസ്തു സ്യാത് കോപപീड़യോഃ ।। ൩൬൧.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: 'ആ' എന്നത് അല്പം, വ്യാപനം, അതിരുകൾ, ഒരു ധാതുവിനോടൊപ്പം അതിന്റെ പരമാവധി എന്നർത്ഥം സൂചിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നു. സ്മരണയിൽ, സംസാരത്തിൽ, കോപം അല്ലെങ്കിൽ വേദനയിലുമാണ് ഇത് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.

പാപകുത്‌സേഷദര്ഥേ കു ധിഗ്‌ജുഗുപ്സനനിന്ദയോഃ । ചാന്വാചയസമാഹാരേതരേതരസമുച്ചയേ ।। ൩൬൧.

'കു' എന്നത് പാപം, നിന്ദ, തൃണസംവേദനം, അപമാനം, ദ്വേഷം എന്നിവയ്ക്ക് ഉപയോഗിക്കുന്നു. 'ച' എന്നത് കൂട്ടിച്ചേർക്കലിനും സമാഹാരത്തിനും പരസ്പരസമൂഹത്തിനും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

സ്വസ്ത്യാശീഃ ക്ഷഏമപുണ്യാദൌ പ്രകര്ഷേ ലങ്ഘനേഽപ്യതി । സ്വിത്പ്രശ്നേ ച വിതര്കേ ച തു സ്യാദ് ഭേദേഽവധാരണേ ।। ൩൬൧.

'സ്വ' എന്നത് ആശംസ, ക്ഷേമം, പുണ്യം, ശ്രേഷ്ഠത, അതിക്രമം എന്നിവയ്ക്ക് ഉപയോഗിക്കുന്നു. 'സ്വിത്' സംശയത്തിലും ചോദ്യം ചെയ്യലിലും വ്യത്യാസം അല്ലെങ്കിൽ നിർണ്ണയം കാണിക്കാനും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

സകൃത്സഹൈകവാരേ സ്യാദാരാദ്‌ദൂരസമീപയോഃ । പ്രതീച്യാം ചരമേ പശ്ചാദുതാപ്യര്ഥവികല്പയോഃ ।। ൩൬൧.

'സകൃത്' ഒരിക്കൽ എന്നർത്ഥം, 'സഹ' കൂടെ എന്നർത്ഥം, 'ഏകവാര' ഒരുതവണ എന്നർത്ഥം. 'ആരാട്', 'ദൂരം' അകലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, 'സമീപം' അടുത്തത്. 'പ്രതീച്യം' പടിഞ്ഞാറ്, 'ചരമം' അവസാനത്തിലും, 'പശ്ചാത്ത്' പിന്നീട്, 'ഉതാപി' വ്യത്യസ്ത അർത്ഥങ്ങൾക്കുള്ള ഐച്ഛികതയ്ക്കും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

പുനഃസദാര്ഥയോഃ ശശ്വത് സാക്ഷാത് പ്രത്യക്ഷതുല്യയോഃ । ഖേദാനുകമ്പാസന്തോഷവിസ്മയാമന്ത്രണേ വത ।। ൩൬൧.

'പുനഃ' ആവർത്തനം, 'സദാ' സ്ഥിരത, 'ശശ്വത്' ശാശ്വതത്വം, 'സാക്ഷാത്' നേരിട്ട്, 'പ്രത്യക്ഷം' വ്യക്തത. 'ഖേദം' ക്ഷീണം, 'അനുകമ്പ' കരുണ, 'സന്തോഷം' തൃപ്തി, 'വിശ്മയം' അത്ഭുതം, 'അമന്ത്രണം' ആലോചന എന്നിവയ്ക്കാണ് ഉപയോഗം.

ഹന്ത ഹര്ഷേഽനുകമ്പായാം വാക്യാരമ്ഭവിഷാദയോഃ । പ്രതി പ്രതിനിധൌ വീപ്സാലക്ഷണാദൌ പ്രയോഗതഃ ।। ൩൬൧.

'ഹന്ത' സന്തോഷം, 'ഹർഷം' ആനന്ദം, 'അനുകമ്പ' സഹാനുഭൂതി, വാക്യാരംഭത്തിലും ദുഃഖത്തിലും. 'പ്രതി' എതിര്, പ്രതിനിധാനം, ആവർത്തനാഗ്രഹം, ലക്ഷണം എന്നിവ കാണിക്കാനാണ് ഉപയോഗം.

ഇതി ഹേതൌ പ്രകരണേ പ്രകാശാദിസമാപ്തിഷു । പ്രാച്യാം പുരസ്താത് പ്രഥമേ പുരാര്ഥേഽഗ്രത ഇത്യപി ।। ൩൬൧.

'ഇതി' കാരണം, പ്രസംഗം, സമാപ്തി എന്നിവയ്ക്ക്. 'പ്രാച്യം' കിഴക്ക്, 'പുരസ്താത്' മുന്നിൽ, 'പ്രഥമേ' ആദ്യം, 'പുരാർത്ഥേ' പഴയതിൽ, 'അഗ്രതഃ' മുന്നോട്ട് എന്നർത്ഥം.

യാവത്താവച്ച സാകല്യേഽവധൌ മാനേഽവദാരണേ । മങ്ഗലാനന്തരാരമ്ഭപ്രശ്നകാര്ത്സ്നേഷ്വഽഥോഥ ച ।। ൩൬൧.

'യാവത്', 'താവത്' പൂർണ്ണത, പരിധി, അളവ്, നിർണ്ണയം എന്നിവയ്ക്ക്. 'മംഗളം' ശുഭം, 'അനന്തര' അടുത്തത്, 'ആരഭം' ആരംഭം, 'പ്രശ്നം' ചോദ്യം, 'കൃത്സ്നം' സമ്പൂർണ്ണം, 'അഥ', 'ഒഥ' മാറ്റത്തിന് ഉപയോഗിക്കുന്നു.

വൃഥാ നിരര്ഥകാവിധ്യോര്നാനാഽനേകോഭയാര്ഥയോഃ । നു പൃച്ഛായാം വികല്പേ ച പശ്ചാത്സാദൃശ്യയോരനു ।। ൩൬൧.

'വൃഥാ' വെറുതെ, 'നിരർത്ഥക' അർത്ഥമില്ലാത്തത്, 'അവിധി' നിയമമില്ലായ്മ, 'നാനാ' ഭിന്നത, 'അനേകം' പലതും, 'ഉഭയാർത്ഥം' ഇരുവശവും. 'നു' ചോദ്യം, ഐച്ഛികത, സമാനതയ്ക്ക് ശേഷവും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

പ്രശ്നാവധാരണാനുജ്ഞാഽനുനയാമന്ത്രണേ നനു । ഗര്ഹാസമുച്ചയപ്രശ്നശങ്കാസമ്ഭാവനാസ്വഽപി ।। ൩൬൧.

'പ്രശ്നം' ചോദ്യം, 'അവധാരണ' നിർണ്ണയം, 'അനുജ്ഞ' അനുമതി, 'അനുനയ' മനസ്സിലാക്കൽ, 'അമന്ത്രണം' ആലോചന. 'നനു' കുറ്റം, കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ, ചോദ്യം, സംശയം, അനുമാനം എന്നിവയ്ക്കാണ്.

ഉപമായാം വികല്പേ വാ സാമി ത്വര്ദ്ധേ ജുഗുപ്സിതേ । അമാ സഹ സമീപേ ച കം വാരിണി ച മൂദ്‌ര്ധനി ।। ൩൬൧.

'ഉപമ' ഉപമയ്ക്ക്, 'വികല്പം' ഐച്ഛികതയ്ക്ക്, 'സാമ്യത' സാമ്യം, 'അർദ്ധം' പകുതി, 'ജുഗുപ്സിതം' വെറുക്കേണ്ടത്. 'അമാ' കൂടെ, 'സഹ' അടുത്ത്, 'സമീപം' സമീപം, 'കം' വെള്ളം, 'മൂർദ്ധനി' തലയിൽ എന്നർത്ഥം.

ഇവേത്ഥമര്ഥയോരേവം നൂനം തര്ക്കേഽര്ഥനിശ്ചയേ । തൂഷ്ണീമര്ഥേ സുഖേ ജോഷം കിമ്പൃച്ഛായാം ജുഗുപ്സനേ ।। ൩൬൧.

'ഇവ', 'എത്തം', 'എവം' ഉപമയ്ക്കും ഇങ്ങനെ എന്നർത്ഥത്തിനും. 'നൂനം' ഉറപ്പുള്ളതിൽ, 'തൂഷ്ണീം' നിശ്ശബ്ദത, 'സുഖം' സന്തോഷം, 'ജോഷം' തൃപ്തി, 'കിം' ചോദ്യം, 'ജുഗുപ്സാ' വെറുപ്പ് എന്നിവയ്ക്കാണ്.

നാമ പ്രാകാശ്യസമ്ഭാവ്യക്രോധോപഗമകുത്സനേ । അലം ഭൂഷണപര്യ്യാപ്തിശക്തിവാരണവാചകമ് ।। ൩൬൧.

'നാമ' വ്യക്തത, സാധ്യത, കോപം, സമീപനം, അപമാനം എന്നിവയ്ക്ക്. 'അലം' മതിയാകുക, അലങ്കാരം, പര്യാപ്തി, ശക്തി, നിരോധനം എന്നിവയ്ക്കാണ്.

ഹും വിതര്ക്കേ പരിപ്രശ്നേ സമയാഽന്തികമധ്യയോഃ । പുനരപ്രഥമേ ഭേദേ നിനിശ്ചയനിഷേധയോഃ ।। ൩൬൧.

'ഹും' ആലോചന, ആവർത്തിച്ച ചോദ്യം, ഉടമ്പടിയുടെ മധ്യത്തിലോ അവസാനം ഉപയോഗിക്കുന്നു. 'പുനർ' ആവർത്തനം, 'അപ്രഥമേ' ആദ്യം അല്ലാത്തത്, 'ഭേദം' വ്യത്യാസം, 'നിശ്ചയം' ഉറപ്പ്, 'നിഷേധം' നിരോധനം.

സ്യാത്പ്രബന്ധേ ചിരാതീതേ നികടാഗാമികേ പുരാ । ഉരര്ഥുരീ ചീരരീ ച വിസ്താരേഽങ്ഗീകൃതേ ത്രയമ് ।। ൩൬൧.

'സ്യാത്' ബന്ധം, 'പ്രബന്ധം' തുടർച്ച, 'ചിരാതീതം' ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ്, 'നികടം' അടുത്തത്, 'ആഗാമികം' വരാനിരിക്കുന്നത്, 'പുരാ' പഴയകാലം. 'ഉർ', 'അർതു', 'ചീര' വിപുലതയ്ക്ക്, ഇവ മൂന്നും അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടവയാണ്.