അഗ്നിപുരാണമ്

തതം വീണാദികം വാദ്യമാനദ്ധം മുരജാദികം । വംശ്യാദികന്തു ശുഷിരം കാംസ്യതാലാദികം ഘനം ।। ൩൬൦.

തന്തുവാദ്യങ്ങൾ—വീണ പോലുള്ളവ—തതം; മുരജം പോലുള്ള താളവാദ്യങ്ങൾ അനദ്ധം; വംശി പോലുള്ള കാറ്റുവാദ്യങ്ങൾ ശുഷിരം; കാംസ്യത്താളം പോലുള്ളവ ഘനം.

ചതുര്വ്വിധമിദം വാദ്യം വാദിത്രാതാദ്യനാമകം । മൃദങ്ഗാ മുരജാ ഭേദാസ്ത്വങ്ക്യാലിങ്ഗ്യോഽര്ദ്ധകാസ്ത്രയഃ ।। ൩൬൦.

ഈ നാലു തരത്തിലുള്ള വാദ്യങ്ങൾ വാദ്യങ്ങൾ എന്നും വാദിത്രം എന്നും പറയുന്നു; മൃദംഗം, മുരജം—ഇവ താളവാദ്യങ്ങളുടെ വകഭേദങ്ങൾ; കൈകൊണ്ടോ, കൈവിരൽകൊണ്ടോ, അർദ്ധകൈകൊണ്ടോ വായിക്കുന്നതെന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിധം ഉണ്ട്.

സ്യാദ്യശഃപടഹോ ഢക്കാ ഭേര്യ്യാമാനകദുന്ദുഭിഃ । ആനകഃ ഭേദാ ഝര്ഝരീഡിണ്ഡിമാദയഃ ।। ൩൬൦.

യശഃപടഹം, ഢക്ക, ഭേര്യ്, ആമനക, ദുന്ദുഭി—ഇവ താളവാദ്യങ്ങളുടെ വകഭേദങ്ങൾ; ആനകം മറ്റൊരു വക; ഝർഝരി, ഡിണ്ഡിമം മുതലായവയും ഉൾപ്പെടുന്നു.

മര്ദ്ദലഃ പണവസ്തുല്യൌ ക്രിയാമാനന്തു താലകഃ । ലയഃ സാമ്യം താണ്ഡവന്തു നാട്യം ലാസ്യഞ്ച നര്ത്തനം ।। ൩൬൦.

മർദ്ദലവും പണവും സമാനമാണ്; കൈകൊണ്ട് വായിക്കുന്നതാണു് താളകം; ലയം എന്നതു് താളം, സാമ്യം സമവായം; താണ്ഡവം ഉഗ്രനൃത്തം; നാട്യം, ലാസ്യം, നൃത്തം—ഇവ നൃത്തത്തിന്റെ വകഭേദങ്ങൾ.

തൌര്യ്യത്രികം നൃത്യഗീതവാദ്യം നാട്യമിദം ത്രയമ് । രാജാ ഭട്ടാരകോ ദേവഃ സാഭിഷേകാ ച ദേവ്യപി ।। ൩൬൦.

തൗര്യത്രികം എന്നതു് നൃത്തം, ഗാനം, വാദ്യം—ഇവയുടെ സംയുക്തം; ഇതിനെ നാട്യം എന്നും ഈ മൂന്നു കലകളും പറയുന്നു; രാജാവ്, ഭട്ടാരകൻ, ദേവൻ, അഭിഷേകമുള്ള ദേവിയും ഉൾപ്പെടുന്നു.

ശ്രൃങ്ഗരവീരകരുണാദ്ഭുതഹാസ്യഭയാനകാഃ । വീഭത്സരൌദ്രേ ച രസാഃ ശ്രൃങ്ഗാരഃ ശുചിരുജ്ജ്വലഃ ।। ൩൬൦.

ശൃംഗാരം, വീരം, കരുണ, അത്ഭുതം, ഹാസ്യം, ഭയാനകം, വീഭത്സം, രൗദ്രം — ഇതാണ് രസങ്ങൾ. ഇതിൽ ശൃംഗാരം ഏറ്റവും വിശുദ്ധവും പ്രകാശമുള്ളതുമാണ്.

ഉത്സാഹവര്ദ്ധനോ വീരഃ കാരുണ്യം കരുണാ ഘൃണാ । കൃപാ ദയാ ചാനുകമ്പാഽപ്യനുക്രോശോഽപ്യഥോ ഹസഃ ।। ൩൬൦.

ഉത്സാഹം വളർത്തുന്നതാണ് വീരം. കരുണ എന്നത് ദയ, അനുകമ്പ, കനിവ്, കൃപ, സഹാനുഭൂതി, സഹൃദയം, ചിരി എന്നിവയാണുൾപ്പെടുന്നത്.

ഹാസോ ഹാസ്യഞ്ച ബീഭത്സം വികൃതം ത്രിഷ്വിദം ദ്വയം । വിസ്മയോഽദ്ഭുതമാശ്ചര്യ്യം ചിത്രമപ്യഥ ഭൈരവം ।। ൩൬൦.

ചിരിയും ഹാസ്യവും ഒന്നാണു. വീഭത്സം അഥവാ വികൃതം മൂന്നു വിധം ഉണ്ട്. അത്ഭുതം അതിശയവും വിചിത്രതയും കൂടിയാണ്; ഭയാനകവും ഇതിലുണ്ട്.

ദാരുണം ഭീഷണം ഭീഷ്മം ഘോരം ഭീമം ഭയാനകം । ഭയങ്കരം പ്രതിഭയം രൌദ്രസ്തുഗ്രമമീ ത്രിഷു ।। ൩൬൦.

കഠിനം, ഭയങ്കരം, ഭീഷ്മം, ഭയാനകം, ഭയപ്പെടുത്തുന്നത്, ഉഗ്രം, രൗദ്രം — ഇവയാണ് രൗദ്രരസത്തിന്റെ രൂപങ്ങൾ.

ചതുര്ദ്ദശ ദരത്രാസൌ ഭീതിര്ഭീഃ സാധ്വസമ്ഭയം । വികാരോ മാനസോ ഭാവോഽനുഭാവോ ഭാവബോധനഃ ।। ൩൬൦.

ഭയത്തിന് പതിനാല് രൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്: ഭയം, ഭീതിയ്, ഭയാനകം, ആശങ്ക, മനസ്സിലെ കലഹം, മനോഭാവം, പ്രതികരണം, ഭാവം തിരിച്ചറിയൽ.

ഗര്വ്വോഽഭിമാനോഽഹങ്കാരോ മാനശ്ചിത്തസമുന്നതിഃ । അനാദരഃ പരിഭവഃ പരിഭാവസ്തിരസ്ക്രിയാ ।। ൩൬൦.

ഗർവം, അഭിമാനം, അഹങ്കാരം, മാനം, മനസ്സിന്റെ ഉയർച്ച, അവഗണന, പരിഭവം, അപമാനം, തള്ളിപ്പറയൽ.

വ്രീഡാ ലജ്ജാ ത്രപാ ഹ്രാഃ സ്യാദഭിധ്യാനം ധനേ സ്പൃഹാ । കൌതൂഹലം കൌതുകഞ്ച കുതുകഞ്ച കുതൂഹലം ।। ൩൬൦.

ലജ്ജ, ലജ്ജ, സംകോചം, ലജ്ജാശീലത, അസൂയ, ധനലോലുപത, കൗതുകം, അത്ഭുതം, വിചിത്രത.

സ്ത്രീണം വിലാസവിവ്വോകവിഭ്രമാ ലലിതന്തഥാ । ഹേലാ ലീലേത്യമീ ഹാവാഃ ക്രിയാഃ ശ്രൃങ്ഗാരഭാവജാഃ ।। ൩൬൦.

സ്ത്രികളിൽ കളികൂടിയതും, ചഞ്ചലതയും, ആകർഷണവും, സൗമ്യതയും, കളിയാട്ടവും, ലീലാഭാവങ്ങളും — ഇവയെല്ലാം ശൃംഗാരഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള പ്രവൃത്തികളാണ്.

ദ്രവകേലിപരീഹാസാഃ ക്രോड़ാ ലീലാ ച കൂര്ദ്ദനം । സ്യാദാച്ഛുരിതകം ഹാസഃ സോത്പ്രാസഃ സമനാക്‌സ്മിതം ।। ൩൬൦.

മൃദുലമായ കളി, തമാശ, കളിയാട്ടം, പരിഹാസം, സൂചനയോടുകൂടിയ ചിരി, നേരിയ പുഞ്ചിരി — ഇവയൊക്കെയാണ്.

അധോഭുവനപാതാലം ച്ഛിദ്രം ശ്വഭ്രം വപാ ശുഷിഃ । ഗര്ത്താവടൌ ഭുവി ശ്വഭ്രേ തമിശന്തിമിരം തമഃ ।। ൩൬൦.

അധോലോകം, പാതാളം, പൊക്കിള്, കുഴി, പൊക്ക, കുഴി, ആഴം, ഭൂമിയിൽ വലിയ കുഴി, ഇരുണ്ടതും അന്ധകാരവും.

സര്പഃ പൃദാകുര്ഭുജഗോ ദന്ദശൂകോം വിലേശയഃ । വിഷം ക്ഷ്വേഡശ്ച ഗരലം നിരയോ ദുര്ഗതിഃ സ്ത്രിയാം ।। ൩൬൦.

പാമ്പ്, സർപ്പം, വിഷപ്പാമ്പ്, ദുഷ്ടൻ, വിഷം, hiss, ഗരളം, നരകം, സ്ത്രീകൾക്കുള്ള ദുർഭാഗ്യം.

പയഃ കീലാലമമൃതമുദകം ഭുവനം വനം । ഭങ്ഗസ്തരങ്ഗു ഊര്മ്മിര്വ്വാ കല്ലോലോല്ലോലകൌ ച തൌ ।। ൩൬൦.

പാൽ, തുപ്പൽ, അമൃതം, വെള്ളം, ലോകം, കാട്, തിര, തരംഗം, ഉരുമി, കലളി, ഉല്ലാസം.

പൃഷന്തിവിന്ദുപൃഷതാഃ കൂലം രോധശ്ച തീരകം । തോയോത്ഥിതം തത് പുലിനം ജമ്ബാലം പങ്കകര്ദമൌ ।। ൩൬൦.

മഴത്തുള്ളി, ജലബിന്ദു, തുള്ളി, കര, തടയം, തീരം, വെള്ളത്തിൽ നിന്നുയരുന്നത് പുലിനം, ചെളി, ചളി.

ജലോച്ഛ്വാസാഃ പരീവാഹാഃ കൂപകാസ്തു വിദാരകാഃ । ആതരസ്തരപണ്യം സ്യാദ്‌ദ്രോണീ കാഷ്ഠാമ്ബുവാഹിനീ ।। ൩൬൦.

ജലപ്രവാഹം, ഉരുക്ക്, കിണറുകൾ, പിളർപ്പ്, തോടു, മരപ്പാത്രം, വെള്ളം ഒഴുക്കുന്ന ചാനൽ.

കലുഷശ്ചാവിലോഽച്ഛസ്തു പ്രസന്നോഽഥ ഗഭീരകം । അഗാധം ദാസകൈവര്ത്തൌ ശമ്ബൂകാ ജലശുക്തയഃ ।। ൩൬൦.

കൊഴുപ്പ്, മങ്ങിയത്, തെളിഞ്ഞത്, ശുദ്ധം, ആഴം, അപ്പുറത്തുള്ളത്, തോണിക്കാരൻ, മീൻപിടിയ്ക്കുന്നവൻ, ശംഖ്, വെള്ളത്തിൽ വളരുന്ന മുഷിഞ്ഞ.

സൌഗന്ധികന്തു കഹ്ലാരം നീലമിന്ദീവരം കജം । സ്യാദുത്‌പലം കുവലയം സിതേ കുമുദകൈരവേ ।। ൩൬൦.

സൗഗന്ധികം, നീലനീർമ്മൽ, ഇന്ദീവരം, കജം, ഉത്പലം, കുവലയം, വെള്ള കുമുദം, കൈരവം.

ശാലൂകമേഷാം കന്ദഃ സ്യാത് പദ്മം താമരസങ്കജം । നീലോത്പലം കുവലയം രക്തം കോകനദം സ്മൃതമ് ।। ൩൬൦.

ഇവയുടെ കിഴങ്ങ് ശാലൂകം. പദ്മം ചുവന്ന താമരയാണ്. നീല ഉത്പലം കുവലയം. ചുവന്നത് കോകനദം എന്ന് വിളിക്കുന്നു.

കരഹാടഃ ശിഫാ കന്ദം കിഞ്ചല്കഃ കേശരോഽസ്ത്രിയാം । ഖനിഃ സ്ത്രിയാമാകരഃ സ്യാത് പാദാഃ പ്രത്യന്തപര്വ്വതാഃ ।। ൩൬൦.

കരഹാടം പായയാണ്, കിഴങ്ങ് കന്ദം, കിഞ്ചൽകം പുഷ്പത്തിന്റെ കേശരം, സ്ത്രീയിൽ ഖനി അർത്ഥം ഖനനം, പാദം അതിരുപർവതങ്ങൾ.

ഉപത്യകാദ്രേരാസന്നാ ഭൂമിരൂദ്‌ര്ധ്വമധിത്യകാ । സ്വര്ഗപാതാലവര്ഗാദ്യാ ഉക്താ നാനാര്ഖകാന് ശ്രൃണു ।। ൩൬൦.

പർവ്വതത്തിന്റെ അടിവാരത്തോട് ചേർന്നതും മേലോട്ടുയരുന്നതുമായ ഭൂമിയെ ഉയർന്നതരം ഭൂമി എന്നു പറയുന്നു. സ്വർഗ്ഗം, പാതാളം തുടങ്ങിയ വിവിധ ഭാഗങ്ങൾക്ക് ഉപയോഗിക്കുന്ന പേരുകൾ ഇപ്പോൾ കേൾക്കൂ.

അഗ്നിരുവാച ആങീഷദര്ഥേഽഭിവ്യാപ്തൌ സീമാര്ഥേ ധാതുയോഗജേ । ആ പ്രഗൃഹ്യഃ സ്മൃതൌ വാക്യേഽപ്യാസ്തു സ്യാത് കോപപീड़യോഃ ।। ൩൬൧.

അഗ്നി പറഞ്ഞു: 'ആ' എന്നത് അല്പം, വ്യാപനം, അതിരുകൾ, ഒരു ധാതുവിനോടൊപ്പം അതിന്റെ പരമാവധി എന്നർത്ഥം സൂചിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നു. സ്മരണയിൽ, സംസാരത്തിൽ, കോപം അല്ലെങ്കിൽ വേദനയിലുമാണ് ഇത് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.

പാപകുത്‌സേഷദര്ഥേ കു ധിഗ്‌ജുഗുപ്സനനിന്ദയോഃ । ചാന്വാചയസമാഹാരേതരേതരസമുച്ചയേ ।। ൩൬൧.

'കു' എന്നത് പാപം, നിന്ദ, തൃണസംവേദനം, അപമാനം, ദ്വേഷം എന്നിവയ്ക്ക് ഉപയോഗിക്കുന്നു. 'ച' എന്നത് കൂട്ടിച്ചേർക്കലിനും സമാഹാരത്തിനും പരസ്പരസമൂഹത്തിനും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

സ്വസ്ത്യാശീഃ ക്ഷഏമപുണ്യാദൌ പ്രകര്ഷേ ലങ്ഘനേഽപ്യതി । സ്വിത്പ്രശ്നേ ച വിതര്കേ ച തു സ്യാദ് ഭേദേഽവധാരണേ ।। ൩൬൧.

'സ്വ' എന്നത് ആശംസ, ക്ഷേമം, പുണ്യം, ശ്രേഷ്ഠത, അതിക്രമം എന്നിവയ്ക്ക് ഉപയോഗിക്കുന്നു. 'സ്വിത്' സംശയത്തിലും ചോദ്യം ചെയ്യലിലും വ്യത്യാസം അല്ലെങ്കിൽ നിർണ്ണയം കാണിക്കാനും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

സകൃത്സഹൈകവാരേ സ്യാദാരാദ്‌ദൂരസമീപയോഃ । പ്രതീച്യാം ചരമേ പശ്ചാദുതാപ്യര്ഥവികല്പയോഃ ।। ൩൬൧.

'സകൃത്' ഒരിക്കൽ എന്നർത്ഥം, 'സഹ' കൂടെ എന്നർത്ഥം, 'ഏകവാര' ഒരുതവണ എന്നർത്ഥം. 'ആരാട്', 'ദൂരം' അകലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, 'സമീപം' അടുത്തത്. 'പ്രതീച്യം' പടിഞ്ഞാറ്, 'ചരമം' അവസാനത്തിലും, 'പശ്ചാത്ത്' പിന്നീട്, 'ഉതാപി' വ്യത്യസ്ത അർത്ഥങ്ങൾക്കുള്ള ഐച്ഛികതയ്ക്കും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

പുനഃസദാര്ഥയോഃ ശശ്വത് സാക്ഷാത് പ്രത്യക്ഷതുല്യയോഃ । ഖേദാനുകമ്പാസന്തോഷവിസ്മയാമന്ത്രണേ വത ।। ൩൬൧.

'പുനഃ' ആവർത്തനം, 'സദാ' സ്ഥിരത, 'ശശ്വത്' ശാശ്വതത്വം, 'സാക്ഷാത്' നേരിട്ട്, 'പ്രത്യക്ഷം' വ്യക്തത. 'ഖേദം' ക്ഷീണം, 'അനുകമ്പ' കരുണ, 'സന്തോഷം' തൃപ്തി, 'വിശ്മയം' അത്ഭുതം, 'അമന്ത്രണം' ആലോചന എന്നിവയ്ക്കാണ് ഉപയോഗം.