അഗ്നിപുരാണമ്

ഉപോദ്ഘാത ഉദാഹാരോ ഹ്യഥ മിഥ്യാഭിസംശനമ് । അഭിശാപോ യശഃ കീര്ത്തിഃ പ്രശ്നഃ പൃച്ഛാനുയോഗകഃ ।। ൩൬൦.

ഉപോദ്ഘാതം എന്നതു് അവതാരികയാണു്; ഉദാഹരണം ഉദാഹരണമാണ്; മിഥ്യാഭിസംശനം എന്നതു് അടിസ്ഥാനമില്ലാത്ത കുറ്റാരോപണം; അഭിശാപം ശാപം, യശസ്സും കീർത്തിയും പ്രശ്നം ചോദ്യം—all inquiry forms.

ആമ്രേഡിതം ദ്വിസ്ത്രിരുക്തം കുത്സാനിന്ദേ ച ഗര്ഹണേ । സ്യാദാഭാഷണമാലാപഃ പ്രലാപോഽനര്ഥകം വചഃ ।। ൩൬൦.

ആമ്രേഡിതം എന്നതു് രണ്ടു മൂന്നു പ്രാവശ്യം ആവർത്തിച്ച് പറയുന്നതാണു്; കുത്സയും നിന്ദയും കുറ്റം ചൊല്ലലാണു്; ആഭാഷണം എന്നതു് വ്യക്തതയില്ലാത്ത സംസാരവും പ്രലാപം എന്നതു് അർത്ഥമില്ലാത്ത വാക്കുകളും ആകുന്നു.

അനുലാപോ മുഹുര്ഭാഷാ വിലാപഃ പരിദേവനം । വിപ്രലാപോ വിരോധോക്തിഃ സംലാപോ ഭാപണം മിഥഃ ।। ൩൬൦.

അനുലാപം എന്നതു് മറുപടി; മുഹുര്‍ഭാഷ എന്നതു് വീണ്ടും വീണ്ടും സംസാരിക്കൽ; വിലാപം എന്നതു് ദുഃഖത്തിൽ കരയൽ; വിപ്രലാപം എന്നതു് എതിർവാക്ക്; സംലാപം എന്നതു് പരസ്പരസംസാരമാണ്.

സുപ്രലാപഃ സുവചനമപലാപസ്തു നിഹ്നവഃ । ഉഷതീ വാഗകല്യാണീ സങ്ഗതം ഹൃദയങ്ഗമം ।। ൩൬൦.

സുപ്രലാപം എന്നതു് മനോഹരമായ സംസാരവും, സുഭാഷണം നല്ല വാക്കുകളും; അപലാപം എന്നതു് നിഷേധം; ഉഷതീ എന്നതു് മധുരമായ വാക്ക്; സംഗതം ഹൃദയത്തിൽ സ്പർശിക്കുന്ന സംസാരമാണ്.

അത്യര്ഥമധുരം സാന്ത്വമബദ്ധം സ്യാദനര്ഥകം । നിഷ്ഠുരാശ്ലീലപരുഷം ഗ്രാമ്യം വൈ സൂനൃതം പ്രിയേ ।। ൩൬൦.

അത്യധികം മധുരമായ സംസാരമെന്നതു് പിണയാണു്; ബന്ധമില്ലാത്ത സംസാരമെന്നതു് അർത്ഥമില്ലാത്തതാണു്; നിഷ്ഠുരം, അശ്ലീലം, പരുഷം—ഇവ ഗ്രാമ്യമായ വാക്കുകൾ; സുനൃതം സത്യമായ വാക്ക് നല്ലവർക്കു് പ്രിയമാണ്.

സത്യം തഥ്യമൃതം സമ്യങ്നാദനിസ്വാനനിസ്വനാഃ । ആരവാരാവസംരാവവിരാവാ അഥ മര്മ്മരഃ ।। ൩൬൦.

സത്യം എന്നതു് യാഥാർത്ഥ്യവും ശരിയായതും; നാദം, സ്വനം—ഇവ ശബ്ദങ്ങളാണ്; ആരവം, ആർപ്പം, സംരാവം, വിരാവം, മർമരം—ഇവയും ഉൾപ്പെടുന്നു.

സ്വനിതേ വസ്ത്രപര്ണാനാം ഭൂഷണാനാന്തു ശിഞ്ജിതം । വീണായാ നിക്കണഃ ക്കാണഃ തിരശ്ചാം വാശിതം രുതം ।। ൩൬൦.

വസ്ത്രത്തിന്റെയും ഇലകളുടെയും ശബ്ദം സ്വനമെന്നു പറയുന്നു; ഭൂഷണങ്ങളുടെ ശബ്ദം ശിഞ്ജിതം; വീണയുടെ ശബ്ദം നിക്കണം അല്ലെങ്കിൽ ക്കാണം; മൃഗങ്ങളുടെ ശബ്ദം വാശിതം അല്ലെങ്കിൽ രുതം.

കോലാഹലഃ കലകലോ ഗീതം ഗാനമിമേ സമേ । സ്ത്രീ പ്രതിശ്രുത് പ്രതിധ്വാനേ തന്ത്രീകണ്ഠാന്നിസാദകഃ ।। ൩൬൦.

കൊലാഹലവും കലകലവും—ഇവ ശബ്ദത്തിന്റെ വലിയ അലയൊലിയാണ്; ഗാനം, ഗീതം—ഇവ രണ്ടും ഒരുപോലെ; സ്ത്രീയുടെ പ്രതികരണശബ്ദം, തന്ത്രിയുടെ ശബ്ദം, കണ്ഠത്തിന്റെ ശബ്ദം, താഴെക്കൊള്ളുന്ന ശബ്ദങ്ങൾ—ഇവയും ഉൾപ്പെടുന്നു.

കാകലീ തു കലേ സൂക്ഷ്മേ ധ്വനൌ തു മധുരാസ്ഫുടേ । കലോ മന്ദ്രസ്തു ഗമ്ഭീരേ താരോഽത്യുച്ചൈസ്ത്രയസ്ത്രിഷു ।। ൩൬൦.

കാകളി എന്നതു് സംഗീതത്തിൽ സൂക്ഷ്മമായ ശബ്ദം; ധ്വനി എന്നതു് മധുരമായെങ്കിലും വ്യക്തമല്ലാത്ത ശബ്ദം; കല എന്നതു് ഗൗരവമുള്ള ശബ്ദം; താരമെന്നതു് വളരെ ഉയർന്ന ശബ്ദം—ഇവയാണ് മൂന്നു തരങ്ങൾ.

സമന്വിതലയസ്ത്വേകതാലോ വീണാ തു വല്ലകീ । വിപഞ്ചീ സാ തു തന്ത്രീഭിഃ സപ്തഭിഃ പരിവാദിനീ ।। ൩൬൦.

ലയം ചേർന്നാൽ ഏകതാളം എന്നു പറയുന്നു; വീണയെ വല്ലകി എന്നും വിളിക്കും; ഏഴു തന്ത്രികളുള്ളത് വിപഞ്ചി, അതിനെ പരിവാദിനി എന്നും പറയുന്നു.

തതം വീണാദികം വാദ്യമാനദ്ധം മുരജാദികം । വംശ്യാദികന്തു ശുഷിരം കാംസ്യതാലാദികം ഘനം ।। ൩൬൦.

തന്തുവാദ്യങ്ങൾ—വീണ പോലുള്ളവ—തതം; മുരജം പോലുള്ള താളവാദ്യങ്ങൾ അനദ്ധം; വംശി പോലുള്ള കാറ്റുവാദ്യങ്ങൾ ശുഷിരം; കാംസ്യത്താളം പോലുള്ളവ ഘനം.

ചതുര്വ്വിധമിദം വാദ്യം വാദിത്രാതാദ്യനാമകം । മൃദങ്ഗാ മുരജാ ഭേദാസ്ത്വങ്ക്യാലിങ്ഗ്യോഽര്ദ്ധകാസ്ത്രയഃ ।। ൩൬൦.

ഈ നാലു തരത്തിലുള്ള വാദ്യങ്ങൾ വാദ്യങ്ങൾ എന്നും വാദിത്രം എന്നും പറയുന്നു; മൃദംഗം, മുരജം—ഇവ താളവാദ്യങ്ങളുടെ വകഭേദങ്ങൾ; കൈകൊണ്ടോ, കൈവിരൽകൊണ്ടോ, അർദ്ധകൈകൊണ്ടോ വായിക്കുന്നതെന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിധം ഉണ്ട്.

സ്യാദ്യശഃപടഹോ ഢക്കാ ഭേര്യ്യാമാനകദുന്ദുഭിഃ । ആനകഃ ഭേദാ ഝര്ഝരീഡിണ്ഡിമാദയഃ ।। ൩൬൦.

യശഃപടഹം, ഢക്ക, ഭേര്യ്, ആമനക, ദുന്ദുഭി—ഇവ താളവാദ്യങ്ങളുടെ വകഭേദങ്ങൾ; ആനകം മറ്റൊരു വക; ഝർഝരി, ഡിണ്ഡിമം മുതലായവയും ഉൾപ്പെടുന്നു.

മര്ദ്ദലഃ പണവസ്തുല്യൌ ക്രിയാമാനന്തു താലകഃ । ലയഃ സാമ്യം താണ്ഡവന്തു നാട്യം ലാസ്യഞ്ച നര്ത്തനം ।। ൩൬൦.

മർദ്ദലവും പണവും സമാനമാണ്; കൈകൊണ്ട് വായിക്കുന്നതാണു് താളകം; ലയം എന്നതു് താളം, സാമ്യം സമവായം; താണ്ഡവം ഉഗ്രനൃത്തം; നാട്യം, ലാസ്യം, നൃത്തം—ഇവ നൃത്തത്തിന്റെ വകഭേദങ്ങൾ.

തൌര്യ്യത്രികം നൃത്യഗീതവാദ്യം നാട്യമിദം ത്രയമ് । രാജാ ഭട്ടാരകോ ദേവഃ സാഭിഷേകാ ച ദേവ്യപി ।। ൩൬൦.

തൗര്യത്രികം എന്നതു് നൃത്തം, ഗാനം, വാദ്യം—ഇവയുടെ സംയുക്തം; ഇതിനെ നാട്യം എന്നും ഈ മൂന്നു കലകളും പറയുന്നു; രാജാവ്, ഭട്ടാരകൻ, ദേവൻ, അഭിഷേകമുള്ള ദേവിയും ഉൾപ്പെടുന്നു.

ശ്രൃങ്ഗരവീരകരുണാദ്ഭുതഹാസ്യഭയാനകാഃ । വീഭത്സരൌദ്രേ ച രസാഃ ശ്രൃങ്ഗാരഃ ശുചിരുജ്ജ്വലഃ ।। ൩൬൦.

ശൃംഗാരം, വീരം, കരുണ, അത്ഭുതം, ഹാസ്യം, ഭയാനകം, വീഭത്സം, രൗദ്രം — ഇതാണ് രസങ്ങൾ. ഇതിൽ ശൃംഗാരം ഏറ്റവും വിശുദ്ധവും പ്രകാശമുള്ളതുമാണ്.

ഉത്സാഹവര്ദ്ധനോ വീരഃ കാരുണ്യം കരുണാ ഘൃണാ । കൃപാ ദയാ ചാനുകമ്പാഽപ്യനുക്രോശോഽപ്യഥോ ഹസഃ ।। ൩൬൦.

ഉത്സാഹം വളർത്തുന്നതാണ് വീരം. കരുണ എന്നത് ദയ, അനുകമ്പ, കനിവ്, കൃപ, സഹാനുഭൂതി, സഹൃദയം, ചിരി എന്നിവയാണുൾപ്പെടുന്നത്.

ഹാസോ ഹാസ്യഞ്ച ബീഭത്സം വികൃതം ത്രിഷ്വിദം ദ്വയം । വിസ്മയോഽദ്ഭുതമാശ്ചര്യ്യം ചിത്രമപ്യഥ ഭൈരവം ।। ൩൬൦.

ചിരിയും ഹാസ്യവും ഒന്നാണു. വീഭത്സം അഥവാ വികൃതം മൂന്നു വിധം ഉണ്ട്. അത്ഭുതം അതിശയവും വിചിത്രതയും കൂടിയാണ്; ഭയാനകവും ഇതിലുണ്ട്.

ദാരുണം ഭീഷണം ഭീഷ്മം ഘോരം ഭീമം ഭയാനകം । ഭയങ്കരം പ്രതിഭയം രൌദ്രസ്തുഗ്രമമീ ത്രിഷു ।। ൩൬൦.

കഠിനം, ഭയങ്കരം, ഭീഷ്മം, ഭയാനകം, ഭയപ്പെടുത്തുന്നത്, ഉഗ്രം, രൗദ്രം — ഇവയാണ് രൗദ്രരസത്തിന്റെ രൂപങ്ങൾ.

ചതുര്ദ്ദശ ദരത്രാസൌ ഭീതിര്ഭീഃ സാധ്വസമ്ഭയം । വികാരോ മാനസോ ഭാവോഽനുഭാവോ ഭാവബോധനഃ ।। ൩൬൦.

ഭയത്തിന് പതിനാല് രൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്: ഭയം, ഭീതിയ്, ഭയാനകം, ആശങ്ക, മനസ്സിലെ കലഹം, മനോഭാവം, പ്രതികരണം, ഭാവം തിരിച്ചറിയൽ.

ഗര്വ്വോഽഭിമാനോഽഹങ്കാരോ മാനശ്ചിത്തസമുന്നതിഃ । അനാദരഃ പരിഭവഃ പരിഭാവസ്തിരസ്ക്രിയാ ।। ൩൬൦.

ഗർവം, അഭിമാനം, അഹങ്കാരം, മാനം, മനസ്സിന്റെ ഉയർച്ച, അവഗണന, പരിഭവം, അപമാനം, തള്ളിപ്പറയൽ.

വ്രീഡാ ലജ്ജാ ത്രപാ ഹ്രാഃ സ്യാദഭിധ്യാനം ധനേ സ്പൃഹാ । കൌതൂഹലം കൌതുകഞ്ച കുതുകഞ്ച കുതൂഹലം ।। ൩൬൦.

ലജ്ജ, ലജ്ജ, സംകോചം, ലജ്ജാശീലത, അസൂയ, ധനലോലുപത, കൗതുകം, അത്ഭുതം, വിചിത്രത.

സ്ത്രീണം വിലാസവിവ്വോകവിഭ്രമാ ലലിതന്തഥാ । ഹേലാ ലീലേത്യമീ ഹാവാഃ ക്രിയാഃ ശ്രൃങ്ഗാരഭാവജാഃ ।। ൩൬൦.

സ്ത്രികളിൽ കളികൂടിയതും, ചഞ്ചലതയും, ആകർഷണവും, സൗമ്യതയും, കളിയാട്ടവും, ലീലാഭാവങ്ങളും — ഇവയെല്ലാം ശൃംഗാരഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള പ്രവൃത്തികളാണ്.

ദ്രവകേലിപരീഹാസാഃ ക്രോड़ാ ലീലാ ച കൂര്ദ്ദനം । സ്യാദാച്ഛുരിതകം ഹാസഃ സോത്പ്രാസഃ സമനാക്‌സ്മിതം ।। ൩൬൦.

മൃദുലമായ കളി, തമാശ, കളിയാട്ടം, പരിഹാസം, സൂചനയോടുകൂടിയ ചിരി, നേരിയ പുഞ്ചിരി — ഇവയൊക്കെയാണ്.

അധോഭുവനപാതാലം ച്ഛിദ്രം ശ്വഭ്രം വപാ ശുഷിഃ । ഗര്ത്താവടൌ ഭുവി ശ്വഭ്രേ തമിശന്തിമിരം തമഃ ।। ൩൬൦.

അധോലോകം, പാതാളം, പൊക്കിള്, കുഴി, പൊക്ക, കുഴി, ആഴം, ഭൂമിയിൽ വലിയ കുഴി, ഇരുണ്ടതും അന്ധകാരവും.

സര്പഃ പൃദാകുര്ഭുജഗോ ദന്ദശൂകോം വിലേശയഃ । വിഷം ക്ഷ്വേഡശ്ച ഗരലം നിരയോ ദുര്ഗതിഃ സ്ത്രിയാം ।। ൩൬൦.

പാമ്പ്, സർപ്പം, വിഷപ്പാമ്പ്, ദുഷ്ടൻ, വിഷം, hiss, ഗരളം, നരകം, സ്ത്രീകൾക്കുള്ള ദുർഭാഗ്യം.

പയഃ കീലാലമമൃതമുദകം ഭുവനം വനം । ഭങ്ഗസ്തരങ്ഗു ഊര്മ്മിര്വ്വാ കല്ലോലോല്ലോലകൌ ച തൌ ।। ൩൬൦.

പാൽ, തുപ്പൽ, അമൃതം, വെള്ളം, ലോകം, കാട്, തിര, തരംഗം, ഉരുമി, കലളി, ഉല്ലാസം.

പൃഷന്തിവിന്ദുപൃഷതാഃ കൂലം രോധശ്ച തീരകം । തോയോത്ഥിതം തത് പുലിനം ജമ്ബാലം പങ്കകര്ദമൌ ।। ൩൬൦.

മഴത്തുള്ളി, ജലബിന്ദു, തുള്ളി, കര, തടയം, തീരം, വെള്ളത്തിൽ നിന്നുയരുന്നത് പുലിനം, ചെളി, ചളി.

ജലോച്ഛ്വാസാഃ പരീവാഹാഃ കൂപകാസ്തു വിദാരകാഃ । ആതരസ്തരപണ്യം സ്യാദ്‌ദ്രോണീ കാഷ്ഠാമ്ബുവാഹിനീ ।। ൩൬൦.

ജലപ്രവാഹം, ഉരുക്ക്, കിണറുകൾ, പിളർപ്പ്, തോടു, മരപ്പാത്രം, വെള്ളം ഒഴുക്കുന്ന ചാനൽ.