അഗ്നിപുരാണമ്

. ആമോദഃ സോഽതിനിര്ഹാരീ സുരഭിര്ഘ്രാണതര്പണഃ । ശുക്ലശുഭ്രശുചിശ്യേതവിശദശ്വേതപാണ്ഡരാഃ ।। ൩൬൦.

ആമോദം, അത്യന്തം ആഹ്ലാദകരമായത്, സുഗന്ധം, മൂക്കിന് ആനന്ദം നൽകുന്ന വാസന; വെള്ള, ശുദ്ധമായത്, വൃത്തിയുള്ളത്, പ്രകാശമുള്ളത്, വെളുത്തത്, പാണ്ടുവർണ്ണം.

അവദാതഃ സിതോ ഗൌരോ ബലക്ഷോ ധവലോഽര്ജ്ജുനഃ । ഹരിണാഃ പാണ്ഡുരഃ പാണ്ഡുരീഷത്പാണ്ഡുസ്തു ധൂസരഃ ।। ൩൬൦.

കലങ്കമില്ലാത്തത്, വെള്ള, ഉജ്ജ്വലമായത്, പാണ്ടുവർണ്ണം, ദീപ്തമായത്; കപിലം, പാണ്ടു, അല്പം പാണ്ടു, ചാരനിറം.

കൃഷ്ണേ നീലാസിതശ്യാമകാലശ്യാമലമേചകാഃ । പീതോ ഗൌരോ ഹരിദ്രാഭഃ പാലാശോ പരിതോ ഹരിത് ।। ൩൬൦.

കറുപ്പ്, നീല, കനൽ കറുപ്പ്, ഇരുണ്ടത്, കറുത്തതും തിളങ്ങുന്നതും; മഞ്ഞ, വെളുപ്പ്, മഞ്ഞളനിറം, പാളാശം, ചുറ്റും പച്ച നിറം.

രോഹിതോ ലോഹിതോ രക്തഃ ശോണഃ കോകനദച്ഛവിഃ । അചവ്യക്തരാഗസ്ത്വരുമഃ ശ്വേതരക്തസ്തു പാടലഃ ।। ൩൬൦.

ചുവപ്പ്, താമ്രം, രക്തം, തിളങ്ങുന്ന ചുവപ്പ്, താമര നിറം; വ്യക്തമല്ലാത്ത ചുവപ്പ്, വളരെ ചുവപ്പ്, വെള്ളയും ചുവപ്പും കലർന്നത് പാടലവണ്ണം.

ശ്യാവഃ സ്യാതകപിശോ ധൂമ്രധൂമലൌ കൃഷ്ണലോഹിതേ । ക്കड़ാരഃ കപിലഃ പിഡ്ഗപിശങ്ഗൌ കദ്രുപിങ്ഗലൌ ।। ൩൬൦.

ഇരുണ്ടത്, കപിശം, ധൂമം, പുകനിറം, കറുത്ത ചുവപ്പ്; കഠിനം, കപ്പിലം, മഞ്ഞ കലർന്ന കപ്പിലം, കപിശം, കപില ചുവപ്പ്.

ചിത്രം വിര്മ്മീരകല്മാഷശവലൈതാശ്ച കര്വ്വുരേ । വ്യാഹാര ഉക്തിര്ലപിതമപഭ്രംശോഽപശബ്ദകഃ ।। ൩൬൦.

പച്ചപ്പുള്ളത്, പുള്ളിപ്പാടുള്ളത്, കലങ്കം, പുള്ളിപ്പാടുകൾ, വർണ്ണം; സംസാരിക്കൽ, വാക്ക്, പിള്ളാരുടെ ചിരിച്ചുപറയൽ, തെറ്റായ ഭാഷ, തെറ്റായ പദങ്ങൾ.

തിങ്‌സുവന്തവയോ വാക്യം ക്രിയാ വാ കാരകാന്വിതാ । ഇതിഹാസഃ പുരാവൃത്തം പുരാണം പഞ്ചലക്ഷണം ।। ൩൬൦.

ക്രിയാപദങ്ങൾ, നാമപദങ്ങൾ, വാക്കുകൾ, കർമ്മം, കാർയങ്ങൾ; ഇതിഹാസം, പഴയ സംഭവങ്ങൾ, അഞ്ചു ലക്ഷണങ്ങളുള്ള പുരാണം.

ആഖ്യാതികോപലബ്ധാര്ഥാ പ്രബന്ധഃ കല്പനാ കഥാ । സമാഹാരഃ സംഗ്രഹസ്തു പ്രവഹ്ലികാ പ്രഹേലികാ ।। ൩൬൦.

കഥയിലൂടെ അർത്ഥം അറിയിക്കുന്നതാണു് ആഖ്യാനം; കൽപ്പനയോ കഥയോ സൃഷ്ടിപരമായ രചനയാണു്; സമാഹാരം എന്നതു് പല കഥകളുടെയും സമാഹാരമാണു്; പ്രഹേളികയെന്നതു് ചോദ്യങ്ങളോ പിഴവുകളോ അടങ്ങിയതാണു്.

സമസ്യാ തു സമാസാര്ഥാ സ്മൃതിസ്തു ധര്മ്മസംഹിതാ । ആഖ്യാഹ്വേ ചാഭിധാനഞ്ച വാര്ത്താ വൃത്താന്ത ഈരിതഃ ।। ൩൬൦.

സമസ്യ എന്നതു് ചുരുക്കം പറഞ്ഞ അർത്ഥം ഉള്ളതാണു്; സ്മൃതി എന്നതു് ധർമ്മം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സമാഹാരമാണു്; ആഖ്യാനത്തെ അഭിദാനം എന്നും വിളിക്കും; വാർത്ത എന്നതു് സംഭവങ്ങളുടെ വിവരമാണു്.

ഹൂതിരാകാരണാഹ്വാനമുപന്യാസസ്തു വാങ്‌മുഖം । വിവാദോ വ്യവഹാരഃ സ്യാത് പ്രതിവാക്യോത്തരേ സമേ ।। ൩൬൦.

ഹൂതി എന്നതു് കാരണമില്ലാതെ വിളിക്കുന്നത്; ഉപന്യാസം എന്നതു് സംസാരമോ പ്രസംഗമോ; വിവാദം എന്നതു് വാദപ്രതിവാദം; വ്യവഹാരം എന്നതു് ചോദ്യം ഉത്തരം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന തർക്കമാണു്.

ഉപോദ്ഘാത ഉദാഹാരോ ഹ്യഥ മിഥ്യാഭിസംശനമ് । അഭിശാപോ യശഃ കീര്ത്തിഃ പ്രശ്നഃ പൃച്ഛാനുയോഗകഃ ।। ൩൬൦.

ഉപോദ്ഘാതം എന്നതു് അവതാരികയാണു്; ഉദാഹരണം ഉദാഹരണമാണ്; മിഥ്യാഭിസംശനം എന്നതു് അടിസ്ഥാനമില്ലാത്ത കുറ്റാരോപണം; അഭിശാപം ശാപം, യശസ്സും കീർത്തിയും പ്രശ്നം ചോദ്യം—all inquiry forms.

ആമ്രേഡിതം ദ്വിസ്ത്രിരുക്തം കുത്സാനിന്ദേ ച ഗര്ഹണേ । സ്യാദാഭാഷണമാലാപഃ പ്രലാപോഽനര്ഥകം വചഃ ।। ൩൬൦.

ആമ്രേഡിതം എന്നതു് രണ്ടു മൂന്നു പ്രാവശ്യം ആവർത്തിച്ച് പറയുന്നതാണു്; കുത്സയും നിന്ദയും കുറ്റം ചൊല്ലലാണു്; ആഭാഷണം എന്നതു് വ്യക്തതയില്ലാത്ത സംസാരവും പ്രലാപം എന്നതു് അർത്ഥമില്ലാത്ത വാക്കുകളും ആകുന്നു.

അനുലാപോ മുഹുര്ഭാഷാ വിലാപഃ പരിദേവനം । വിപ്രലാപോ വിരോധോക്തിഃ സംലാപോ ഭാപണം മിഥഃ ।। ൩൬൦.

അനുലാപം എന്നതു് മറുപടി; മുഹുര്‍ഭാഷ എന്നതു് വീണ്ടും വീണ്ടും സംസാരിക്കൽ; വിലാപം എന്നതു് ദുഃഖത്തിൽ കരയൽ; വിപ്രലാപം എന്നതു് എതിർവാക്ക്; സംലാപം എന്നതു് പരസ്പരസംസാരമാണ്.

സുപ്രലാപഃ സുവചനമപലാപസ്തു നിഹ്നവഃ । ഉഷതീ വാഗകല്യാണീ സങ്ഗതം ഹൃദയങ്ഗമം ।। ൩൬൦.

സുപ്രലാപം എന്നതു് മനോഹരമായ സംസാരവും, സുഭാഷണം നല്ല വാക്കുകളും; അപലാപം എന്നതു് നിഷേധം; ഉഷതീ എന്നതു് മധുരമായ വാക്ക്; സംഗതം ഹൃദയത്തിൽ സ്പർശിക്കുന്ന സംസാരമാണ്.

അത്യര്ഥമധുരം സാന്ത്വമബദ്ധം സ്യാദനര്ഥകം । നിഷ്ഠുരാശ്ലീലപരുഷം ഗ്രാമ്യം വൈ സൂനൃതം പ്രിയേ ।। ൩൬൦.

അത്യധികം മധുരമായ സംസാരമെന്നതു് പിണയാണു്; ബന്ധമില്ലാത്ത സംസാരമെന്നതു് അർത്ഥമില്ലാത്തതാണു്; നിഷ്ഠുരം, അശ്ലീലം, പരുഷം—ഇവ ഗ്രാമ്യമായ വാക്കുകൾ; സുനൃതം സത്യമായ വാക്ക് നല്ലവർക്കു് പ്രിയമാണ്.

സത്യം തഥ്യമൃതം സമ്യങ്നാദനിസ്വാനനിസ്വനാഃ । ആരവാരാവസംരാവവിരാവാ അഥ മര്മ്മരഃ ।। ൩൬൦.

സത്യം എന്നതു് യാഥാർത്ഥ്യവും ശരിയായതും; നാദം, സ്വനം—ഇവ ശബ്ദങ്ങളാണ്; ആരവം, ആർപ്പം, സംരാവം, വിരാവം, മർമരം—ഇവയും ഉൾപ്പെടുന്നു.

സ്വനിതേ വസ്ത്രപര്ണാനാം ഭൂഷണാനാന്തു ശിഞ്ജിതം । വീണായാ നിക്കണഃ ക്കാണഃ തിരശ്ചാം വാശിതം രുതം ।। ൩൬൦.

വസ്ത്രത്തിന്റെയും ഇലകളുടെയും ശബ്ദം സ്വനമെന്നു പറയുന്നു; ഭൂഷണങ്ങളുടെ ശബ്ദം ശിഞ്ജിതം; വീണയുടെ ശബ്ദം നിക്കണം അല്ലെങ്കിൽ ക്കാണം; മൃഗങ്ങളുടെ ശബ്ദം വാശിതം അല്ലെങ്കിൽ രുതം.

കോലാഹലഃ കലകലോ ഗീതം ഗാനമിമേ സമേ । സ്ത്രീ പ്രതിശ്രുത് പ്രതിധ്വാനേ തന്ത്രീകണ്ഠാന്നിസാദകഃ ।। ൩൬൦.

കൊലാഹലവും കലകലവും—ഇവ ശബ്ദത്തിന്റെ വലിയ അലയൊലിയാണ്; ഗാനം, ഗീതം—ഇവ രണ്ടും ഒരുപോലെ; സ്ത്രീയുടെ പ്രതികരണശബ്ദം, തന്ത്രിയുടെ ശബ്ദം, കണ്ഠത്തിന്റെ ശബ്ദം, താഴെക്കൊള്ളുന്ന ശബ്ദങ്ങൾ—ഇവയും ഉൾപ്പെടുന്നു.

കാകലീ തു കലേ സൂക്ഷ്മേ ധ്വനൌ തു മധുരാസ്ഫുടേ । കലോ മന്ദ്രസ്തു ഗമ്ഭീരേ താരോഽത്യുച്ചൈസ്ത്രയസ്ത്രിഷു ।। ൩൬൦.

കാകളി എന്നതു് സംഗീതത്തിൽ സൂക്ഷ്മമായ ശബ്ദം; ധ്വനി എന്നതു് മധുരമായെങ്കിലും വ്യക്തമല്ലാത്ത ശബ്ദം; കല എന്നതു് ഗൗരവമുള്ള ശബ്ദം; താരമെന്നതു് വളരെ ഉയർന്ന ശബ്ദം—ഇവയാണ് മൂന്നു തരങ്ങൾ.

സമന്വിതലയസ്ത്വേകതാലോ വീണാ തു വല്ലകീ । വിപഞ്ചീ സാ തു തന്ത്രീഭിഃ സപ്തഭിഃ പരിവാദിനീ ।। ൩൬൦.

ലയം ചേർന്നാൽ ഏകതാളം എന്നു പറയുന്നു; വീണയെ വല്ലകി എന്നും വിളിക്കും; ഏഴു തന്ത്രികളുള്ളത് വിപഞ്ചി, അതിനെ പരിവാദിനി എന്നും പറയുന്നു.

തതം വീണാദികം വാദ്യമാനദ്ധം മുരജാദികം । വംശ്യാദികന്തു ശുഷിരം കാംസ്യതാലാദികം ഘനം ।। ൩൬൦.

തന്തുവാദ്യങ്ങൾ—വീണ പോലുള്ളവ—തതം; മുരജം പോലുള്ള താളവാദ്യങ്ങൾ അനദ്ധം; വംശി പോലുള്ള കാറ്റുവാദ്യങ്ങൾ ശുഷിരം; കാംസ്യത്താളം പോലുള്ളവ ഘനം.

ചതുര്വ്വിധമിദം വാദ്യം വാദിത്രാതാദ്യനാമകം । മൃദങ്ഗാ മുരജാ ഭേദാസ്ത്വങ്ക്യാലിങ്ഗ്യോഽര്ദ്ധകാസ്ത്രയഃ ।। ൩൬൦.

ഈ നാലു തരത്തിലുള്ള വാദ്യങ്ങൾ വാദ്യങ്ങൾ എന്നും വാദിത്രം എന്നും പറയുന്നു; മൃദംഗം, മുരജം—ഇവ താളവാദ്യങ്ങളുടെ വകഭേദങ്ങൾ; കൈകൊണ്ടോ, കൈവിരൽകൊണ്ടോ, അർദ്ധകൈകൊണ്ടോ വായിക്കുന്നതെന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിധം ഉണ്ട്.

സ്യാദ്യശഃപടഹോ ഢക്കാ ഭേര്യ്യാമാനകദുന്ദുഭിഃ । ആനകഃ ഭേദാ ഝര്ഝരീഡിണ്ഡിമാദയഃ ।। ൩൬൦.

യശഃപടഹം, ഢക്ക, ഭേര്യ്, ആമനക, ദുന്ദുഭി—ഇവ താളവാദ്യങ്ങളുടെ വകഭേദങ്ങൾ; ആനകം മറ്റൊരു വക; ഝർഝരി, ഡിണ്ഡിമം മുതലായവയും ഉൾപ്പെടുന്നു.

മര്ദ്ദലഃ പണവസ്തുല്യൌ ക്രിയാമാനന്തു താലകഃ । ലയഃ സാമ്യം താണ്ഡവന്തു നാട്യം ലാസ്യഞ്ച നര്ത്തനം ।। ൩൬൦.

മർദ്ദലവും പണവും സമാനമാണ്; കൈകൊണ്ട് വായിക്കുന്നതാണു് താളകം; ലയം എന്നതു് താളം, സാമ്യം സമവായം; താണ്ഡവം ഉഗ്രനൃത്തം; നാട്യം, ലാസ്യം, നൃത്തം—ഇവ നൃത്തത്തിന്റെ വകഭേദങ്ങൾ.

തൌര്യ്യത്രികം നൃത്യഗീതവാദ്യം നാട്യമിദം ത്രയമ് । രാജാ ഭട്ടാരകോ ദേവഃ സാഭിഷേകാ ച ദേവ്യപി ।। ൩൬൦.

തൗര്യത്രികം എന്നതു് നൃത്തം, ഗാനം, വാദ്യം—ഇവയുടെ സംയുക്തം; ഇതിനെ നാട്യം എന്നും ഈ മൂന്നു കലകളും പറയുന്നു; രാജാവ്, ഭട്ടാരകൻ, ദേവൻ, അഭിഷേകമുള്ള ദേവിയും ഉൾപ്പെടുന്നു.

ശ്രൃങ്ഗരവീരകരുണാദ്ഭുതഹാസ്യഭയാനകാഃ । വീഭത്സരൌദ്രേ ച രസാഃ ശ്രൃങ്ഗാരഃ ശുചിരുജ്ജ്വലഃ ।। ൩൬൦.

ശൃംഗാരം, വീരം, കരുണ, അത്ഭുതം, ഹാസ്യം, ഭയാനകം, വീഭത്സം, രൗദ്രം — ഇതാണ് രസങ്ങൾ. ഇതിൽ ശൃംഗാരം ഏറ്റവും വിശുദ്ധവും പ്രകാശമുള്ളതുമാണ്.

ഉത്സാഹവര്ദ്ധനോ വീരഃ കാരുണ്യം കരുണാ ഘൃണാ । കൃപാ ദയാ ചാനുകമ്പാഽപ്യനുക്രോശോഽപ്യഥോ ഹസഃ ।। ൩൬൦.

ഉത്സാഹം വളർത്തുന്നതാണ് വീരം. കരുണ എന്നത് ദയ, അനുകമ്പ, കനിവ്, കൃപ, സഹാനുഭൂതി, സഹൃദയം, ചിരി എന്നിവയാണുൾപ്പെടുന്നത്.

ഹാസോ ഹാസ്യഞ്ച ബീഭത്സം വികൃതം ത്രിഷ്വിദം ദ്വയം । വിസ്മയോഽദ്ഭുതമാശ്ചര്യ്യം ചിത്രമപ്യഥ ഭൈരവം ।। ൩൬൦.

ചിരിയും ഹാസ്യവും ഒന്നാണു. വീഭത്സം അഥവാ വികൃതം മൂന്നു വിധം ഉണ്ട്. അത്ഭുതം അതിശയവും വിചിത്രതയും കൂടിയാണ്; ഭയാനകവും ഇതിലുണ്ട്.

ദാരുണം ഭീഷണം ഭീഷ്മം ഘോരം ഭീമം ഭയാനകം । ഭയങ്കരം പ്രതിഭയം രൌദ്രസ്തുഗ്രമമീ ത്രിഷു ।। ൩൬൦.

കഠിനം, ഭയങ്കരം, ഭീഷ്മം, ഭയാനകം, ഭയപ്പെടുത്തുന്നത്, ഉഗ്രം, രൗദ്രം — ഇവയാണ് രൗദ്രരസത്തിന്റെ രൂപങ്ങൾ.