അഗ്നിപുരാണമ്

സ്യാദ്ധര്മ്മമസ്ത്രിയാം പുണ്യശ്രേയസീ സുകൃതം വൃഷഃ । മുത്പ്രീതിഃ പ്രമദോ ഹര്ഷഃ പ്രമോദാമോദസമ്മദാഃ ।। ൩൬൦.

ധർമ്മം, സത്കർമ്മം, പുണ്യം, ഉത്തമത്വം, നല്ല പ്രവൃത്തി, ധർമ്മത്തിന്റെ പ്രതീകം, സന്തോഷം, ആനന്ദം, സന്തോഷം, സന്തൃപ്തി, ഉല്ലാസം — ഇവ സ്ത്രീകളിൽ കാണപ്പെടുന്നു.

സ്യാദാനന്ദഥുരാനന്ദഃ ശര്മ്മശാതസുഖാനി ച । ശ്വാശ്രേയസം ശിവം ഭദ്രം കല്യാണം മഡ്ഗലം ശുഭമ് ।। ൩൬൦.

ആനന്ദം, പരമാനന്ദം, സുഖം, നൂറിരട്ടി ആശ്വാസം, ഉത്തമക്ഷേമം, മംഗളം, ക്ഷേമം, ഭാഗ്യം, ഐശ്വര്യം, ശുഭത്വം — ഇവയൊക്കെയും ഉണ്ടാകുന്നു.

ഭാവുകം ഭവികം ഭവ്യം കുശലം ക്ഷേമമസ്ത്രിയാം । ദൈവം ദിഷ്ടം ഭാഗധേയം ഭാഗ്യം സ്ത്രീ നിയതിര്വ്വിധിഃ ।। ൩൬൦.

ഭാവനയുള്ളത്, ഭാവ്യമായത്, ശുഭമായത്, നൈപുണ്യം, സുരക്ഷിതത്വം — ഇവ സ്ത്രീകളിൽ കാണപ്പെടുന്നു; ദൈവം, വിധി, ഭാഗ്യവും, ഭാഗ്യശാലിത്വവും, സ്ത്രീ, നിർണ്ണയവും നിയമവും.

ക്ഷേത്രജ്ഞ ആത്മാ പുരുഷഃ പ്രധാനം പ്രകൃതിഃ സ്ത്രിയാം । ദൈവം ദിഷ്ടം ഭാഗധേയം ഭാഗ്യം സ്ത്രീ നിയതിര്വ്വിധിഃ ।। ൩൬൦.

ക്ഷേത്രജ്ഞൻ, ആത്മാവ്, പുരുഷൻ, പ്രധാനത്വം, പ്രകൃതി — ഇവയും സ്ത്രീയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്; ദൈവം, വിധി, ഭാഗ്യം, ഭാഗ്യശാലിത്വം, സ്ത്രീ, നിർണ്ണയം, നിയമം.

ചിത്തന്തു ചേതോ ഹൃദയം സ്വാന്തം ഹൃന്മാനസമ്മനഃ । ബുദ്ധിര്മ്മനീഷാ വിഷണാ ധീഃ പ്രജ്ഞാ ശേമുഷീ മതിഃ ।। ൩൬൦.

ചിത്തം, ചിന്ത, ഹൃദയം, അന്തർആത്മാവ്, മനസ്സും ഹൃദയവും, ബുദ്ധി, വിവേകം, ഗ്രഹണം, ജ്ഞാനം, ബുദ്ധിമുട്ട്, മനസ്സിന്റെ തെളിവ്.

പ്രേക്ഷോപലബ്ധിശ്ചിത്സമ്ബിത്പ്രതിപജ്ജ്ഞപ്തിചേതനാഃ । ധീര്ധാരണാവതീ മേധാ സങ്കല്പഃ കര്മ്മ മാനസം ।। ൩൬൦.

ദർശനം, ഗ്രഹിക്കൽ, ബോധം, അവബോധം, പ്രാപ്തി, തിരിച്ചറിയൽ, ബുദ്ധി, ഓർമ്മശക്തി, സ്മരണം, ഉറച്ച തീരുമാനവും മനസ്സിലെ പ്രവർത്തിയും.

സങ്‌ഖ്യാ വിചാരണാ ചര്ച്ചാ വിചികിത്സാ തു സംശയഃ । അധ്യാഹാരസ്തര്ക്ക ഊഹഃ സമൌ നിര്ണയനിശ്ചയൌ ।। ൩൬൦.

എണ്ണൽ, അന്വേഷനം, ചർച്ച, സംശയം, അനിശ്ചിതത്വം; സൂചന, തർക്കം, അനുമാനം, തീരുമാനവും ഉറപ്പുമാണ്.

മിഥ്യാദൃഷ്ടിര്നാമ്തികതാ ഭ്രാന്തിര്മ്മിഥ്യാമതിര്ഭ്രമഃ । അങ്ഗീകാരാഭ്യുപഗമപ്രതിശ്രവസമാധയഃ ।। ൩൬൦.

തെറ്റായ ദൃഷ്ടി, അടുക്കൽ, ഭ്രമം, തെറ്റായ മനസ്സ്, മായ; അംഗീകാരം, സമ്മതം, വാഗ്ദാനം, ഉറച്ച തീരുമാനം.

മോക്ഷേ ധീര്ജ്ഞാനമന്യത്ര വിജ്ഞാനം ശില്പശാസ്ത്രയോഃ । മുക്തിഃ കൈവല്യനിര്വ്വാണശ്രേയോനിഃ ശ്രേയസാമൃതം ।। ൩൬൦.

മോക്ഷത്തിൽ ധൈര്യവും ജ്ഞാനവും; മറ്റിടങ്ങളിൽ കലകളിലും ശാസ്ത്രങ്ങളിലും വിവേകവും; മോക്ഷം, ഏകത്വം, ലയനം, ഉത്തമമായതിന്റെ ഉറവിടം, ആനന്ദത്തിന്റെ അമൃതം.

മോക്ഷോഽപവര്ഗോഥാജ്ഞാനമവിദ്യാഹമ്മതിഃ സ്ത്രിയാം । വിമര്ദോത്ഥേ പരിമലോ ഗന്ധേ ജനമനോഹരേ ।। ൩൬൦.

മോക്ഷം, വിമോചനവും ജ്ഞാനവും; അജ്ഞാനം, അഹങ്കാരം, മനസ്സിലാക്കൽ — ഇവ സ്ത്രീയിൽ; ഘർഷണത്തിൽ നിന്നുള്ള സുഗന്ധം, മനോഹരമായ വാസന.

. ആമോദഃ സോഽതിനിര്ഹാരീ സുരഭിര്ഘ്രാണതര്പണഃ । ശുക്ലശുഭ്രശുചിശ്യേതവിശദശ്വേതപാണ്ഡരാഃ ।। ൩൬൦.

ആമോദം, അത്യന്തം ആഹ്ലാദകരമായത്, സുഗന്ധം, മൂക്കിന് ആനന്ദം നൽകുന്ന വാസന; വെള്ള, ശുദ്ധമായത്, വൃത്തിയുള്ളത്, പ്രകാശമുള്ളത്, വെളുത്തത്, പാണ്ടുവർണ്ണം.

അവദാതഃ സിതോ ഗൌരോ ബലക്ഷോ ധവലോഽര്ജ്ജുനഃ । ഹരിണാഃ പാണ്ഡുരഃ പാണ്ഡുരീഷത്പാണ്ഡുസ്തു ധൂസരഃ ।। ൩൬൦.

കലങ്കമില്ലാത്തത്, വെള്ള, ഉജ്ജ്വലമായത്, പാണ്ടുവർണ്ണം, ദീപ്തമായത്; കപിലം, പാണ്ടു, അല്പം പാണ്ടു, ചാരനിറം.

കൃഷ്ണേ നീലാസിതശ്യാമകാലശ്യാമലമേചകാഃ । പീതോ ഗൌരോ ഹരിദ്രാഭഃ പാലാശോ പരിതോ ഹരിത് ।। ൩൬൦.

കറുപ്പ്, നീല, കനൽ കറുപ്പ്, ഇരുണ്ടത്, കറുത്തതും തിളങ്ങുന്നതും; മഞ്ഞ, വെളുപ്പ്, മഞ്ഞളനിറം, പാളാശം, ചുറ്റും പച്ച നിറം.

രോഹിതോ ലോഹിതോ രക്തഃ ശോണഃ കോകനദച്ഛവിഃ । അചവ്യക്തരാഗസ്ത്വരുമഃ ശ്വേതരക്തസ്തു പാടലഃ ।। ൩൬൦.

ചുവപ്പ്, താമ്രം, രക്തം, തിളങ്ങുന്ന ചുവപ്പ്, താമര നിറം; വ്യക്തമല്ലാത്ത ചുവപ്പ്, വളരെ ചുവപ്പ്, വെള്ളയും ചുവപ്പും കലർന്നത് പാടലവണ്ണം.

ശ്യാവഃ സ്യാതകപിശോ ധൂമ്രധൂമലൌ കൃഷ്ണലോഹിതേ । ക്കड़ാരഃ കപിലഃ പിഡ്ഗപിശങ്ഗൌ കദ്രുപിങ്ഗലൌ ।। ൩൬൦.

ഇരുണ്ടത്, കപിശം, ധൂമം, പുകനിറം, കറുത്ത ചുവപ്പ്; കഠിനം, കപ്പിലം, മഞ്ഞ കലർന്ന കപ്പിലം, കപിശം, കപില ചുവപ്പ്.

ചിത്രം വിര്മ്മീരകല്മാഷശവലൈതാശ്ച കര്വ്വുരേ । വ്യാഹാര ഉക്തിര്ലപിതമപഭ്രംശോഽപശബ്ദകഃ ।। ൩൬൦.

പച്ചപ്പുള്ളത്, പുള്ളിപ്പാടുള്ളത്, കലങ്കം, പുള്ളിപ്പാടുകൾ, വർണ്ണം; സംസാരിക്കൽ, വാക്ക്, പിള്ളാരുടെ ചിരിച്ചുപറയൽ, തെറ്റായ ഭാഷ, തെറ്റായ പദങ്ങൾ.

തിങ്‌സുവന്തവയോ വാക്യം ക്രിയാ വാ കാരകാന്വിതാ । ഇതിഹാസഃ പുരാവൃത്തം പുരാണം പഞ്ചലക്ഷണം ।। ൩൬൦.

ക്രിയാപദങ്ങൾ, നാമപദങ്ങൾ, വാക്കുകൾ, കർമ്മം, കാർയങ്ങൾ; ഇതിഹാസം, പഴയ സംഭവങ്ങൾ, അഞ്ചു ലക്ഷണങ്ങളുള്ള പുരാണം.

ആഖ്യാതികോപലബ്ധാര്ഥാ പ്രബന്ധഃ കല്പനാ കഥാ । സമാഹാരഃ സംഗ്രഹസ്തു പ്രവഹ്ലികാ പ്രഹേലികാ ।। ൩൬൦.

കഥയിലൂടെ അർത്ഥം അറിയിക്കുന്നതാണു് ആഖ്യാനം; കൽപ്പനയോ കഥയോ സൃഷ്ടിപരമായ രചനയാണു്; സമാഹാരം എന്നതു് പല കഥകളുടെയും സമാഹാരമാണു്; പ്രഹേളികയെന്നതു് ചോദ്യങ്ങളോ പിഴവുകളോ അടങ്ങിയതാണു്.

സമസ്യാ തു സമാസാര്ഥാ സ്മൃതിസ്തു ധര്മ്മസംഹിതാ । ആഖ്യാഹ്വേ ചാഭിധാനഞ്ച വാര്ത്താ വൃത്താന്ത ഈരിതഃ ।। ൩൬൦.

സമസ്യ എന്നതു് ചുരുക്കം പറഞ്ഞ അർത്ഥം ഉള്ളതാണു്; സ്മൃതി എന്നതു് ധർമ്മം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സമാഹാരമാണു്; ആഖ്യാനത്തെ അഭിദാനം എന്നും വിളിക്കും; വാർത്ത എന്നതു് സംഭവങ്ങളുടെ വിവരമാണു്.

ഹൂതിരാകാരണാഹ്വാനമുപന്യാസസ്തു വാങ്‌മുഖം । വിവാദോ വ്യവഹാരഃ സ്യാത് പ്രതിവാക്യോത്തരേ സമേ ।। ൩൬൦.

ഹൂതി എന്നതു് കാരണമില്ലാതെ വിളിക്കുന്നത്; ഉപന്യാസം എന്നതു് സംസാരമോ പ്രസംഗമോ; വിവാദം എന്നതു് വാദപ്രതിവാദം; വ്യവഹാരം എന്നതു് ചോദ്യം ഉത്തരം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന തർക്കമാണു്.

ഉപോദ്ഘാത ഉദാഹാരോ ഹ്യഥ മിഥ്യാഭിസംശനമ് । അഭിശാപോ യശഃ കീര്ത്തിഃ പ്രശ്നഃ പൃച്ഛാനുയോഗകഃ ।। ൩൬൦.

ഉപോദ്ഘാതം എന്നതു് അവതാരികയാണു്; ഉദാഹരണം ഉദാഹരണമാണ്; മിഥ്യാഭിസംശനം എന്നതു് അടിസ്ഥാനമില്ലാത്ത കുറ്റാരോപണം; അഭിശാപം ശാപം, യശസ്സും കീർത്തിയും പ്രശ്നം ചോദ്യം—all inquiry forms.

ആമ്രേഡിതം ദ്വിസ്ത്രിരുക്തം കുത്സാനിന്ദേ ച ഗര്ഹണേ । സ്യാദാഭാഷണമാലാപഃ പ്രലാപോഽനര്ഥകം വചഃ ।। ൩൬൦.

ആമ്രേഡിതം എന്നതു് രണ്ടു മൂന്നു പ്രാവശ്യം ആവർത്തിച്ച് പറയുന്നതാണു്; കുത്സയും നിന്ദയും കുറ്റം ചൊല്ലലാണു്; ആഭാഷണം എന്നതു് വ്യക്തതയില്ലാത്ത സംസാരവും പ്രലാപം എന്നതു് അർത്ഥമില്ലാത്ത വാക്കുകളും ആകുന്നു.

അനുലാപോ മുഹുര്ഭാഷാ വിലാപഃ പരിദേവനം । വിപ്രലാപോ വിരോധോക്തിഃ സംലാപോ ഭാപണം മിഥഃ ।। ൩൬൦.

അനുലാപം എന്നതു് മറുപടി; മുഹുര്‍ഭാഷ എന്നതു് വീണ്ടും വീണ്ടും സംസാരിക്കൽ; വിലാപം എന്നതു് ദുഃഖത്തിൽ കരയൽ; വിപ്രലാപം എന്നതു് എതിർവാക്ക്; സംലാപം എന്നതു് പരസ്പരസംസാരമാണ്.

സുപ്രലാപഃ സുവചനമപലാപസ്തു നിഹ്നവഃ । ഉഷതീ വാഗകല്യാണീ സങ്ഗതം ഹൃദയങ്ഗമം ।। ൩൬൦.

സുപ്രലാപം എന്നതു് മനോഹരമായ സംസാരവും, സുഭാഷണം നല്ല വാക്കുകളും; അപലാപം എന്നതു് നിഷേധം; ഉഷതീ എന്നതു് മധുരമായ വാക്ക്; സംഗതം ഹൃദയത്തിൽ സ്പർശിക്കുന്ന സംസാരമാണ്.

അത്യര്ഥമധുരം സാന്ത്വമബദ്ധം സ്യാദനര്ഥകം । നിഷ്ഠുരാശ്ലീലപരുഷം ഗ്രാമ്യം വൈ സൂനൃതം പ്രിയേ ।। ൩൬൦.

അത്യധികം മധുരമായ സംസാരമെന്നതു് പിണയാണു്; ബന്ധമില്ലാത്ത സംസാരമെന്നതു് അർത്ഥമില്ലാത്തതാണു്; നിഷ്ഠുരം, അശ്ലീലം, പരുഷം—ഇവ ഗ്രാമ്യമായ വാക്കുകൾ; സുനൃതം സത്യമായ വാക്ക് നല്ലവർക്കു് പ്രിയമാണ്.

സത്യം തഥ്യമൃതം സമ്യങ്നാദനിസ്വാനനിസ്വനാഃ । ആരവാരാവസംരാവവിരാവാ അഥ മര്മ്മരഃ ।। ൩൬൦.

സത്യം എന്നതു് യാഥാർത്ഥ്യവും ശരിയായതും; നാദം, സ്വനം—ഇവ ശബ്ദങ്ങളാണ്; ആരവം, ആർപ്പം, സംരാവം, വിരാവം, മർമരം—ഇവയും ഉൾപ്പെടുന്നു.

സ്വനിതേ വസ്ത്രപര്ണാനാം ഭൂഷണാനാന്തു ശിഞ്ജിതം । വീണായാ നിക്കണഃ ക്കാണഃ തിരശ്ചാം വാശിതം രുതം ।। ൩൬൦.

വസ്ത്രത്തിന്റെയും ഇലകളുടെയും ശബ്ദം സ്വനമെന്നു പറയുന്നു; ഭൂഷണങ്ങളുടെ ശബ്ദം ശിഞ്ജിതം; വീണയുടെ ശബ്ദം നിക്കണം അല്ലെങ്കിൽ ക്കാണം; മൃഗങ്ങളുടെ ശബ്ദം വാശിതം അല്ലെങ്കിൽ രുതം.

കോലാഹലഃ കലകലോ ഗീതം ഗാനമിമേ സമേ । സ്ത്രീ പ്രതിശ്രുത് പ്രതിധ്വാനേ തന്ത്രീകണ്ഠാന്നിസാദകഃ ।। ൩൬൦.

കൊലാഹലവും കലകലവും—ഇവ ശബ്ദത്തിന്റെ വലിയ അലയൊലിയാണ്; ഗാനം, ഗീതം—ഇവ രണ്ടും ഒരുപോലെ; സ്ത്രീയുടെ പ്രതികരണശബ്ദം, തന്ത്രിയുടെ ശബ്ദം, കണ്ഠത്തിന്റെ ശബ്ദം, താഴെക്കൊള്ളുന്ന ശബ്ദങ്ങൾ—ഇവയും ഉൾപ്പെടുന്നു.

കാകലീ തു കലേ സൂക്ഷ്മേ ധ്വനൌ തു മധുരാസ്ഫുടേ । കലോ മന്ദ്രസ്തു ഗമ്ഭീരേ താരോഽത്യുച്ചൈസ്ത്രയസ്ത്രിഷു ।। ൩൬൦.

കാകളി എന്നതു് സംഗീതത്തിൽ സൂക്ഷ്മമായ ശബ്ദം; ധ്വനി എന്നതു് മധുരമായെങ്കിലും വ്യക്തമല്ലാത്ത ശബ്ദം; കല എന്നതു് ഗൗരവമുള്ള ശബ്ദം; താരമെന്നതു് വളരെ ഉയർന്ന ശബ്ദം—ഇവയാണ് മൂന്നു തരങ്ങൾ.