അഗ്നിപുരാണമ്

പരിവേഷസ്തു പരിധിരുപസൂര്യ്യകമണ്ഡലേ । കിരണോഽസ്നമയൂഖാംശുഗഭസ്തിഘൃണിധൂഷ്ണയഃ ।। ൩൬൦.

'പരിവേഷം' വട്ടം ചുറ്റിയ പ്രകാശം, 'പരിധി' അതിര, 'ഉപസൂര്യ' സൂര്യൻ സമീപം, 'കമണ്ഡലം' വട്ടം. 'കിരണം', 'അസ്ന', 'മയൂഖ', 'അംശു', 'ഗഭസ്തി', 'ഘൃണി', 'ധൂഷ്ണ' — ഇവയൊക്കെ കിരണങ്ങൾ.

ഭാനുഃ കരോ മരീചിഃ സ്ത്രീപുംസയോര്ദീധിതിഃ സ്ത്രിയാം । സ്യുഃ പ്രഭാ രുഗ്രുചിസ്ത്വിഡ്‌ഭാഭാശ്ഛവിദ്യുതിദീപ്തയഃ ।। ൩൬൦.

'ഭാനു', 'കര', 'മരീചി' പുരുഷലിംഗത്തിൽ കിരണം. 'ദീധിതി' സ്ത്രീലിംഗത്തിൽ. 'പ്രഭ', 'രുചി', 'സ്ത്വിഡ്', 'ഭാ', 'ഭാഷ്', 'ഛവി', 'ദ്യുതി', 'ദീപ്തി' — ഇവയൊക്കെ പ്രകാശം, ദീപ്തി.

രോചിഃ ശോചിരുഭേ ക്ലീവേ പ്രകാശോ ദ്യോത ആതപഃ । കോഷ്ണം കവോഷ്ണം മന്ദോഷ്ണം കദുഷ്ണം ത്രിഷു തദ്വതി ।। ൩൬൦.

'രോചി', 'ശോചി' — ഇരു നപുംസകത്തിൽ വെളിച്ചം. 'പ്രകാശം' തെളിച്ചം, 'ദ്യോത' പ്രകാശം, 'ആതപം' ചൂട്. 'കൊഷ്ണം', 'കവോഷ്ണം', 'മന്ദോഷ്ണം', 'കടുഷ്ണം' — ഇവയൊക്കെ ചൂട് എന്നർത്ഥത്തിൽ മൂന്ന് ലിംഗങ്ങളിലും ഉപയോഗിക്കാം.

തിഗ്മം തീക്ഷ്ണം ഖരം തദ്വദ്‌ദിഷ്ടോഽനേഹാ ച കാലകഃ । ഘസ്രോ ദിനാഹനീ ചൈധ സായംസന്ധ്യാ പിതൃപ്രസൂഃ ।। ൩൬൦.

'തിഗ്മം', 'തീക്ഷ്ണം', 'ഖരം' — മൂവെയും കഠിനം, തീവ്രം എന്നർത്ഥം. 'ദിഷ്ട', 'അനീഹ', 'കാലക' — കാലത്തിന്റെ പേരുകൾ. 'ഘസ്ര', 'ദിന', 'അഹനി' — പകൽ. 'ഇധ', 'സായം', 'സന്ധ്യ', 'പിതൃപ്രസൂ' — സന്ധ്യാസമയവും പിതൃകൾക്ക് സമർപ്പിച്ച സമയവും.

പ്രത്യൂഷോഽഹര്മുഖം കല്യമുഷഃപ്രത്യൂഷസീ അപി । പ്രാഹ്വാപരാദ്വമധ്യാഹ്ണാസ്ത്രിസന്ധ്യമഥ ശര്വ്വരീ ।। ൩൬൦.

'പ്രത്യൂഷ', 'ഹർമുഖ', 'കല്യ', 'ഉഷ:പ്രത്യൂഷസി' — ഇവയൊക്കെ ഉഷസ്സിന്റെ പേരുകൾ. 'പ്രാഹ്വ', 'അപരാഹ്വ', 'മധ്യാഹ്ന' — രാവിലെ, ഉച്ചയ്ക്ക് ശേഷം, ഉച്ച. 'ത്രിസന്ധ്യ' — മൂന്ന് സന്ധ്യകൾ, 'ശർവരി' — രാത്രി.

യാമീ തമീ തമിസ്രാ ച ജ്യൌത്സ്നീ ചന്ദ്രികയാന്വിതാ । ആഗാമിവര്ത്തമാനാഹര്യുക്തായാം നിശി പക്ഷിണീ ।। ൩൬൦.

'യാമി', 'തമി', 'തമിസ്ര' — ഇവയൊക്കെ രാത്രിയുടെ പേരുകൾ. 'ജ്യോത്സ്നി', 'ചന്ദ്രിക' — ചന്ദ്രപ്രകാശം. 'ആഗാമി', 'വർതമാന', 'അഹര്യുക്ത' — വരാനിരിക്കുന്ന, നടക്കുന്ന, പകൽകൂടിയ രാത്രി. 'പക്ഷിണി' — പക്ഷം.

അര്ദ്ധരാത്രാനിശീഥൌ ദ്വൌ പ്രദോഷോ രജനീമുഖം । സ പര്വ്വസന്ധിഃ പ്രതിപത്പഞ്ചദശ്യോര്യദന്തരമ് ।। ൩൬൦.

'അർദ്ധരാത്രി', 'നിശീഥ' — ഇരുവരും അർദ്ധരാത്രി. 'പ്രദോഷം' — രാത്രി തുടങ്ങുന്ന സമയം. 'രജനീമുഖം' — രാത്രിയുടെ ആരംഭം. 'പർവസന്ധി' — പകൽ-രാത്രി മാറുന്ന സമയം, പ്രതിപത് മുതൽ പതിനഞ്ചാം ദിവസം വരെ ഇടവേള.

പക്ഷാന്തൌ പഞ്ചദശ്യൌ ദ്വേ പൌര്ണമാസീ തു പൂര്ണിമാ । കലാഹിനേ സാനുമതിഃ പൂര്ണേ രാകാ നിശാകരേ ।। ൩൬൦.

'പക്ഷാന്തം', 'പഞ്ചദശി' — ഇരുവരും പകഷിന്റെ അവസാന ദിവസങ്ങൾ. 'പൗർണമാസി' — പൂർണ്ണചന്ദ്രൻ. 'കലാഹിനി' — ക്ഷയിച്ച ചന്ദ്രൻ. 'അനുമതി' — വളരുന്ന ചന്ദ്രൻ. 'രാകാ' — പൂർണ്ണമായ, തെളിഞ്ഞ ചന്ദ്രൻ.

അമാവാസ്യാ ത്വമാവസ്യാ ദര്ശഃ സൂര്യ്യേന്ദുസങ്ഗമഃ । സാ ദൃഷ്ടേന്ദുഃ സിനീവാലീ സാ നഷ്ടേന്ദുകലാ ഹുഹൂഃ ।। ൩൬൦.

'അമാവാസ്യ' — അമാവാസി, 'ദർശ' — സൂര്യനും ചന്ദ്രനും ഒന്നിക്കുന്ന സമയം. 'ദൃഷ്ടേന്ദു' — കാണുന്ന ചന്ദ്രൻ. 'സിനീവാലി' — ചെറുതായി കാണുന്ന ചന്ദ്രൻ. 'നഷ്ടേന്ദുകലാ' — അസ്തമായ ചന്ദ്രഭാഗം. 'ഹുഹൂ' — അമാവാസിയുടെ മറ്റൊരു പേര്.

സംവര്ത്തഃ പ്രലയഃ കല്പഃ ക്ഷയഃ കല്പാന്ത ഇത്യപി । കലുഷം വൃജിനൈനോ।़ഘമംഹോദുരിതദുഷ്കൃതമ് ।। ൩൬൦.

നാശം, ലയനം, കാലത്തിന്റെ അവസാനം, മഹാപ്രളയം — ഇവയെല്ലാം അശുദ്ധി, പാപം, ദോഷം, വലിയ കുറ്റം, ദുഷ്കൃത്യം എന്നിങ്ങനെയും വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

സ്യാദ്ധര്മ്മമസ്ത്രിയാം പുണ്യശ്രേയസീ സുകൃതം വൃഷഃ । മുത്പ്രീതിഃ പ്രമദോ ഹര്ഷഃ പ്രമോദാമോദസമ്മദാഃ ।। ൩൬൦.

ധർമ്മം, സത്കർമ്മം, പുണ്യം, ഉത്തമത്വം, നല്ല പ്രവൃത്തി, ധർമ്മത്തിന്റെ പ്രതീകം, സന്തോഷം, ആനന്ദം, സന്തോഷം, സന്തൃപ്തി, ഉല്ലാസം — ഇവ സ്ത്രീകളിൽ കാണപ്പെടുന്നു.

സ്യാദാനന്ദഥുരാനന്ദഃ ശര്മ്മശാതസുഖാനി ച । ശ്വാശ്രേയസം ശിവം ഭദ്രം കല്യാണം മഡ്ഗലം ശുഭമ് ।। ൩൬൦.

ആനന്ദം, പരമാനന്ദം, സുഖം, നൂറിരട്ടി ആശ്വാസം, ഉത്തമക്ഷേമം, മംഗളം, ക്ഷേമം, ഭാഗ്യം, ഐശ്വര്യം, ശുഭത്വം — ഇവയൊക്കെയും ഉണ്ടാകുന്നു.

ഭാവുകം ഭവികം ഭവ്യം കുശലം ക്ഷേമമസ്ത്രിയാം । ദൈവം ദിഷ്ടം ഭാഗധേയം ഭാഗ്യം സ്ത്രീ നിയതിര്വ്വിധിഃ ।। ൩൬൦.

ഭാവനയുള്ളത്, ഭാവ്യമായത്, ശുഭമായത്, നൈപുണ്യം, സുരക്ഷിതത്വം — ഇവ സ്ത്രീകളിൽ കാണപ്പെടുന്നു; ദൈവം, വിധി, ഭാഗ്യവും, ഭാഗ്യശാലിത്വവും, സ്ത്രീ, നിർണ്ണയവും നിയമവും.

ക്ഷേത്രജ്ഞ ആത്മാ പുരുഷഃ പ്രധാനം പ്രകൃതിഃ സ്ത്രിയാം । ദൈവം ദിഷ്ടം ഭാഗധേയം ഭാഗ്യം സ്ത്രീ നിയതിര്വ്വിധിഃ ।। ൩൬൦.

ക്ഷേത്രജ്ഞൻ, ആത്മാവ്, പുരുഷൻ, പ്രധാനത്വം, പ്രകൃതി — ഇവയും സ്ത്രീയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്; ദൈവം, വിധി, ഭാഗ്യം, ഭാഗ്യശാലിത്വം, സ്ത്രീ, നിർണ്ണയം, നിയമം.

ചിത്തന്തു ചേതോ ഹൃദയം സ്വാന്തം ഹൃന്മാനസമ്മനഃ । ബുദ്ധിര്മ്മനീഷാ വിഷണാ ധീഃ പ്രജ്ഞാ ശേമുഷീ മതിഃ ।। ൩൬൦.

ചിത്തം, ചിന്ത, ഹൃദയം, അന്തർആത്മാവ്, മനസ്സും ഹൃദയവും, ബുദ്ധി, വിവേകം, ഗ്രഹണം, ജ്ഞാനം, ബുദ്ധിമുട്ട്, മനസ്സിന്റെ തെളിവ്.

പ്രേക്ഷോപലബ്ധിശ്ചിത്സമ്ബിത്പ്രതിപജ്ജ്ഞപ്തിചേതനാഃ । ധീര്ധാരണാവതീ മേധാ സങ്കല്പഃ കര്മ്മ മാനസം ।। ൩൬൦.

ദർശനം, ഗ്രഹിക്കൽ, ബോധം, അവബോധം, പ്രാപ്തി, തിരിച്ചറിയൽ, ബുദ്ധി, ഓർമ്മശക്തി, സ്മരണം, ഉറച്ച തീരുമാനവും മനസ്സിലെ പ്രവർത്തിയും.

സങ്‌ഖ്യാ വിചാരണാ ചര്ച്ചാ വിചികിത്സാ തു സംശയഃ । അധ്യാഹാരസ്തര്ക്ക ഊഹഃ സമൌ നിര്ണയനിശ്ചയൌ ।। ൩൬൦.

എണ്ണൽ, അന്വേഷനം, ചർച്ച, സംശയം, അനിശ്ചിതത്വം; സൂചന, തർക്കം, അനുമാനം, തീരുമാനവും ഉറപ്പുമാണ്.

മിഥ്യാദൃഷ്ടിര്നാമ്തികതാ ഭ്രാന്തിര്മ്മിഥ്യാമതിര്ഭ്രമഃ । അങ്ഗീകാരാഭ്യുപഗമപ്രതിശ്രവസമാധയഃ ।। ൩൬൦.

തെറ്റായ ദൃഷ്ടി, അടുക്കൽ, ഭ്രമം, തെറ്റായ മനസ്സ്, മായ; അംഗീകാരം, സമ്മതം, വാഗ്ദാനം, ഉറച്ച തീരുമാനം.

മോക്ഷേ ധീര്ജ്ഞാനമന്യത്ര വിജ്ഞാനം ശില്പശാസ്ത്രയോഃ । മുക്തിഃ കൈവല്യനിര്വ്വാണശ്രേയോനിഃ ശ്രേയസാമൃതം ।। ൩൬൦.

മോക്ഷത്തിൽ ധൈര്യവും ജ്ഞാനവും; മറ്റിടങ്ങളിൽ കലകളിലും ശാസ്ത്രങ്ങളിലും വിവേകവും; മോക്ഷം, ഏകത്വം, ലയനം, ഉത്തമമായതിന്റെ ഉറവിടം, ആനന്ദത്തിന്റെ അമൃതം.

മോക്ഷോഽപവര്ഗോഥാജ്ഞാനമവിദ്യാഹമ്മതിഃ സ്ത്രിയാം । വിമര്ദോത്ഥേ പരിമലോ ഗന്ധേ ജനമനോഹരേ ।। ൩൬൦.

മോക്ഷം, വിമോചനവും ജ്ഞാനവും; അജ്ഞാനം, അഹങ്കാരം, മനസ്സിലാക്കൽ — ഇവ സ്ത്രീയിൽ; ഘർഷണത്തിൽ നിന്നുള്ള സുഗന്ധം, മനോഹരമായ വാസന.

. ആമോദഃ സോഽതിനിര്ഹാരീ സുരഭിര്ഘ്രാണതര്പണഃ । ശുക്ലശുഭ്രശുചിശ്യേതവിശദശ്വേതപാണ്ഡരാഃ ।। ൩൬൦.

ആമോദം, അത്യന്തം ആഹ്ലാദകരമായത്, സുഗന്ധം, മൂക്കിന് ആനന്ദം നൽകുന്ന വാസന; വെള്ള, ശുദ്ധമായത്, വൃത്തിയുള്ളത്, പ്രകാശമുള്ളത്, വെളുത്തത്, പാണ്ടുവർണ്ണം.

അവദാതഃ സിതോ ഗൌരോ ബലക്ഷോ ധവലോഽര്ജ്ജുനഃ । ഹരിണാഃ പാണ്ഡുരഃ പാണ്ഡുരീഷത്പാണ്ഡുസ്തു ധൂസരഃ ।। ൩൬൦.

കലങ്കമില്ലാത്തത്, വെള്ള, ഉജ്ജ്വലമായത്, പാണ്ടുവർണ്ണം, ദീപ്തമായത്; കപിലം, പാണ്ടു, അല്പം പാണ്ടു, ചാരനിറം.

കൃഷ്ണേ നീലാസിതശ്യാമകാലശ്യാമലമേചകാഃ । പീതോ ഗൌരോ ഹരിദ്രാഭഃ പാലാശോ പരിതോ ഹരിത് ।। ൩൬൦.

കറുപ്പ്, നീല, കനൽ കറുപ്പ്, ഇരുണ്ടത്, കറുത്തതും തിളങ്ങുന്നതും; മഞ്ഞ, വെളുപ്പ്, മഞ്ഞളനിറം, പാളാശം, ചുറ്റും പച്ച നിറം.

രോഹിതോ ലോഹിതോ രക്തഃ ശോണഃ കോകനദച്ഛവിഃ । അചവ്യക്തരാഗസ്ത്വരുമഃ ശ്വേതരക്തസ്തു പാടലഃ ।। ൩൬൦.

ചുവപ്പ്, താമ്രം, രക്തം, തിളങ്ങുന്ന ചുവപ്പ്, താമര നിറം; വ്യക്തമല്ലാത്ത ചുവപ്പ്, വളരെ ചുവപ്പ്, വെള്ളയും ചുവപ്പും കലർന്നത് പാടലവണ്ണം.

ശ്യാവഃ സ്യാതകപിശോ ധൂമ്രധൂമലൌ കൃഷ്ണലോഹിതേ । ക്കड़ാരഃ കപിലഃ പിഡ്ഗപിശങ്ഗൌ കദ്രുപിങ്ഗലൌ ।। ൩൬൦.

ഇരുണ്ടത്, കപിശം, ധൂമം, പുകനിറം, കറുത്ത ചുവപ്പ്; കഠിനം, കപ്പിലം, മഞ്ഞ കലർന്ന കപ്പിലം, കപിശം, കപില ചുവപ്പ്.

ചിത്രം വിര്മ്മീരകല്മാഷശവലൈതാശ്ച കര്വ്വുരേ । വ്യാഹാര ഉക്തിര്ലപിതമപഭ്രംശോഽപശബ്ദകഃ ।। ൩൬൦.

പച്ചപ്പുള്ളത്, പുള്ളിപ്പാടുള്ളത്, കലങ്കം, പുള്ളിപ്പാടുകൾ, വർണ്ണം; സംസാരിക്കൽ, വാക്ക്, പിള്ളാരുടെ ചിരിച്ചുപറയൽ, തെറ്റായ ഭാഷ, തെറ്റായ പദങ്ങൾ.

തിങ്‌സുവന്തവയോ വാക്യം ക്രിയാ വാ കാരകാന്വിതാ । ഇതിഹാസഃ പുരാവൃത്തം പുരാണം പഞ്ചലക്ഷണം ।। ൩൬൦.

ക്രിയാപദങ്ങൾ, നാമപദങ്ങൾ, വാക്കുകൾ, കർമ്മം, കാർയങ്ങൾ; ഇതിഹാസം, പഴയ സംഭവങ്ങൾ, അഞ്ചു ലക്ഷണങ്ങളുള്ള പുരാണം.

ആഖ്യാതികോപലബ്ധാര്ഥാ പ്രബന്ധഃ കല്പനാ കഥാ । സമാഹാരഃ സംഗ്രഹസ്തു പ്രവഹ്ലികാ പ്രഹേലികാ ।। ൩൬൦.

കഥയിലൂടെ അർത്ഥം അറിയിക്കുന്നതാണു് ആഖ്യാനം; കൽപ്പനയോ കഥയോ സൃഷ്ടിപരമായ രചനയാണു്; സമാഹാരം എന്നതു് പല കഥകളുടെയും സമാഹാരമാണു്; പ്രഹേളികയെന്നതു് ചോദ്യങ്ങളോ പിഴവുകളോ അടങ്ങിയതാണു്.

സമസ്യാ തു സമാസാര്ഥാ സ്മൃതിസ്തു ധര്മ്മസംഹിതാ । ആഖ്യാഹ്വേ ചാഭിധാനഞ്ച വാര്ത്താ വൃത്താന്ത ഈരിതഃ ।। ൩൬൦.

സമസ്യ എന്നതു് ചുരുക്കം പറഞ്ഞ അർത്ഥം ഉള്ളതാണു്; സ്മൃതി എന്നതു് ധർമ്മം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സമാഹാരമാണു്; ആഖ്യാനത്തെ അഭിദാനം എന്നും വിളിക്കും; വാർത്ത എന്നതു് സംഭവങ്ങളുടെ വിവരമാണു്.