അഗ്നിപുരാണമ്

കാദമ്ബിനീ മേധമാലാ സ്തനിതം ഗര്ജിതം തഥാ । ശമ്പാശതഹ്നദാഹ്നാദിന്യൈരാവത്യഃ ക്ഷണപ്രഭാഃ ।। ൩൬൦.

കാദംബിനി, മേഘമാല, ഇടിമുഴക്കം, ഗർജ്ജനം; മഴപ്പൊഴികൾ, മഴയുടെ ശബ്ദം, അയിരാവതമേഘങ്ങളുടെ ക്ഷണികപ്രഭ.

തഡിത്സൌദാമിനീ വിദ്യുച്ചഞ്ചലാ ചപലാഽപി ച । സ്ഫൂര്ജഥുര്വ്വജ്രനിഷ്പേഷോ വൃഷ്ടിഘാതസ്ത്വവഗ്രഹഃ ।। ൩൬൦.

മിന്നൽ, അതിന്റെ തെളിച്ചം, പെട്ടെന്നുള്ള വെളിച്ചം, ചഞ്ചലമായത്, ഇടിമുഴക്കത്തിന്റെ ശബ്ദം, മഴയുടെ അടിയേറ്റം, ശക്തമായ മഴ — ഇവയൊക്കെയാണ് ഇവിടെ പറയുന്നത്.

ധാരാ സമ്പാത് ആശാരഃ ശീകരോഽമ്ബുകണാഃ സ്മൃതാഃ । വര്ഷോപലസ്തു കരകാ മേഘച്ഛന്നേഽഹ്നി ദുര്ദ്ദിനം ।। ൩൬൦.

ഒരുതാര, ഒഴുക്കുള്ള വെള്ളം, മഴപ്പെയ്യം, വെള്ളത്തിന്റെ തുള്ളികൾ, ഈവയൊക്കെ അറിയപ്പെടുന്ന പേരുകളാണ്. കട്ടിമഴയെ 'കരക' എന്നും, മേഘങ്ങൾ കെട്ടിയ ദിവസം 'ദുർദിനം' എന്നും വിളിക്കുന്നു.

അന്തര്ധാ വ്യവധാ പുംസി ത്വന്തര്ദ്ധിംരപവാരണം । അപിധാനതിരോധാനപിധാനച്ഛനാനി ച ।। ൩൬൦.

അപ്രത്യക്ഷമാകൽ, മറയ്ക്കൽ, മനുഷ്യനിൽ ഉള്ളിൽ ഒളിപ്പിക്കൽ, മറയ്ക്കൽ, മറച്ചുവയ്ക്കൽ, സംരക്ഷണം — ഇവയൊക്കെ ഈ വാക്കുകളുടെ അർത്ഥങ്ങളാണ്.

അബ്ജോ ജൈവാതൃകഃ സോമോ ഗ്ലൌര്മൃഗാങ്കഃ കലാനിധിഃ । വിധുഃ കുമുദവന്ധുശ്ച വിമ്ബോഽസ്ത്രീ മണ്ഡലം ത്രിഷു ।। ൩൬൦.

പദ്മത്തിൽ ജനിച്ചവൻ, ജൈവാത്രികൻ, സോമൻ, ഗൗരൻ, മൃഗാങ്കൻ, കലാനിധി, വിദ്യു, കുമുദത്തിന്റെ സ്നേഹിതൻ, വിമ്ബം, സ്ത്രീ, മണ്ടലം — ഇവയൊക്കെയാണ് ചന്ദ്രനു പേരുകൾ.

കലാ തു ഷോഡശോ ഭാഗോ ഭിത്തം ശകലഖണ്ഡകേ । ചന്ദ്രികാ കൌമുദീ ജ്യോത്സ്ത്രാ പ്രസാദസ്തു പ്രസന്നതാ ।। ൩൬൦.

'കല' എന്നത് പതിനാറിൽ ഒരു ഭാഗം, ഒരു തുക, ഒരു കഷണം എന്നർത്ഥം. 'ചന്ദ്രിക', 'കൗമുദി', 'ജ്യോത്സ്ന' — ഇവ ചന്ദ്രപ്രകാശം. 'പ്രസാദം' എന്നത് തെളിച്ചം അല്ലെങ്കിൽ സ്വച്ഛത.

ലക്ഷ്ണം ലക്ഷ്മകം ചിഹ്നം ശോഭാ കാന്തിദ്യു തിശ്ഛവിഃ । സുഷമാ പരമാ ശോഭാ തുഷാരസ്തുഹിനം ഹിമം ।। ൩൬൦.

ലക്ഷണം, ലക്ഷ്മകം, ചിഹ്നം, ഭംഗി, പ്രകാശം, ദീപ്തി, തേജസ് — ഇവയൊക്കെ ഈ വാക്കുകളുടെ അർത്ഥങ്ങളാണ്. 'സുഷമ' എന്നത് ഏറ്റവും വലിയ സൗന്ദര്യം. 'തുഷാര', 'തുഹിന', 'ഹിമം' — ഇവയൊക്കെ മഞ്ഞ് അല്ലെങ്കിൽ പഞ്ഞി.

അവശ്യായസ്തു നീഹാരഃ പ്രാലേയഃ ശിശിരോ ഹിമഃ । നക്ഷത്രമൃക്ഷം ഭന്താരാ താരകാപ്യുഡു വാ സ്ത്രിയാം ।। ൩൬൦.

'അവശ്യായ' എന്നത് മഞ്ഞ്, 'നീഹാര' പുകമഞ്ഞ്, 'പ്രാലേയ' തണുത്തത്, 'ശിശിര' തണുപ്പ്, 'ഹിമം' മഞ്ഞ്. 'നക്ഷത്രം', 'ഋക്ഷം', 'ഭാന്താര', 'താരക', 'ഉട്' — ഇവയൊക്കെ നക്ഷത്രം എന്നർത്ഥം, സ്ത്രീലിംഗത്തിൽ നക്ഷത്രം.

ഗുരുര്ജീവ ആങ്ഗിരസ ഉശനാ ഭാര്ഗവഃ കവിഃ । വിധുന്തുദസ്തമോ രാഹുര്ല്ലഗ്നം രാശ്യുദയഃ സ്മൃതഃ ।। ൩൬൦.

'ഗുരു', 'ജീവ', 'ആംഗിരസ', 'ഉശന', 'ഭാർഗവ', 'കവി' — ഇവ ഗ്രഹങ്ങളുടെ പേരുകൾ. 'വിധുന്തുദ' ഛായാഗ്രഹണം, 'തമ' ഇരുട്ട്, 'രാഹു' ചായാഗ്രഹം, 'ലഗ്നം' ഉദയസ്ഥാനം, 'രാശ്യുദയം' രാശിയുടെ ഉദയം.

സപ്തര്ഷയോ മരീച്യത്രിമുഖാശ്ചിത്രശിഖണ്ഡിനഃ । ഇരിദശ്വവ്രധ്നപൂഷദ്യുമണിര്മ്മിഹിരോ രവിഃ ।। ൩൬൦.

മരീചി, അത്രി തുടങ്ങിയ സപ്തർഷിമാർ 'ചിത്രശിഖണ്ടി' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. 'ഇരിദ', 'അശ്വ', 'വൃദ്ധ്ന', 'പൂഷ', 'ദ്യുമണി', 'മിഹിര', 'രവി' — ഇവയൊക്കെ സൂര്യന്റെ പേരുകൾ.

പരിവേഷസ്തു പരിധിരുപസൂര്യ്യകമണ്ഡലേ । കിരണോഽസ്നമയൂഖാംശുഗഭസ്തിഘൃണിധൂഷ്ണയഃ ।। ൩൬൦.

'പരിവേഷം' വട്ടം ചുറ്റിയ പ്രകാശം, 'പരിധി' അതിര, 'ഉപസൂര്യ' സൂര്യൻ സമീപം, 'കമണ്ഡലം' വട്ടം. 'കിരണം', 'അസ്ന', 'മയൂഖ', 'അംശു', 'ഗഭസ്തി', 'ഘൃണി', 'ധൂഷ്ണ' — ഇവയൊക്കെ കിരണങ്ങൾ.

ഭാനുഃ കരോ മരീചിഃ സ്ത്രീപുംസയോര്ദീധിതിഃ സ്ത്രിയാം । സ്യുഃ പ്രഭാ രുഗ്രുചിസ്ത്വിഡ്‌ഭാഭാശ്ഛവിദ്യുതിദീപ്തയഃ ।। ൩൬൦.

'ഭാനു', 'കര', 'മരീചി' പുരുഷലിംഗത്തിൽ കിരണം. 'ദീധിതി' സ്ത്രീലിംഗത്തിൽ. 'പ്രഭ', 'രുചി', 'സ്ത്വിഡ്', 'ഭാ', 'ഭാഷ്', 'ഛവി', 'ദ്യുതി', 'ദീപ്തി' — ഇവയൊക്കെ പ്രകാശം, ദീപ്തി.

രോചിഃ ശോചിരുഭേ ക്ലീവേ പ്രകാശോ ദ്യോത ആതപഃ । കോഷ്ണം കവോഷ്ണം മന്ദോഷ്ണം കദുഷ്ണം ത്രിഷു തദ്വതി ।। ൩൬൦.

'രോചി', 'ശോചി' — ഇരു നപുംസകത്തിൽ വെളിച്ചം. 'പ്രകാശം' തെളിച്ചം, 'ദ്യോത' പ്രകാശം, 'ആതപം' ചൂട്. 'കൊഷ്ണം', 'കവോഷ്ണം', 'മന്ദോഷ്ണം', 'കടുഷ്ണം' — ഇവയൊക്കെ ചൂട് എന്നർത്ഥത്തിൽ മൂന്ന് ലിംഗങ്ങളിലും ഉപയോഗിക്കാം.

തിഗ്മം തീക്ഷ്ണം ഖരം തദ്വദ്‌ദിഷ്ടോഽനേഹാ ച കാലകഃ । ഘസ്രോ ദിനാഹനീ ചൈധ സായംസന്ധ്യാ പിതൃപ്രസൂഃ ।। ൩൬൦.

'തിഗ്മം', 'തീക്ഷ്ണം', 'ഖരം' — മൂവെയും കഠിനം, തീവ്രം എന്നർത്ഥം. 'ദിഷ്ട', 'അനീഹ', 'കാലക' — കാലത്തിന്റെ പേരുകൾ. 'ഘസ്ര', 'ദിന', 'അഹനി' — പകൽ. 'ഇധ', 'സായം', 'സന്ധ്യ', 'പിതൃപ്രസൂ' — സന്ധ്യാസമയവും പിതൃകൾക്ക് സമർപ്പിച്ച സമയവും.

പ്രത്യൂഷോഽഹര്മുഖം കല്യമുഷഃപ്രത്യൂഷസീ അപി । പ്രാഹ്വാപരാദ്വമധ്യാഹ്ണാസ്ത്രിസന്ധ്യമഥ ശര്വ്വരീ ।। ൩൬൦.

'പ്രത്യൂഷ', 'ഹർമുഖ', 'കല്യ', 'ഉഷ:പ്രത്യൂഷസി' — ഇവയൊക്കെ ഉഷസ്സിന്റെ പേരുകൾ. 'പ്രാഹ്വ', 'അപരാഹ്വ', 'മധ്യാഹ്ന' — രാവിലെ, ഉച്ചയ്ക്ക് ശേഷം, ഉച്ച. 'ത്രിസന്ധ്യ' — മൂന്ന് സന്ധ്യകൾ, 'ശർവരി' — രാത്രി.

യാമീ തമീ തമിസ്രാ ച ജ്യൌത്സ്നീ ചന്ദ്രികയാന്വിതാ । ആഗാമിവര്ത്തമാനാഹര്യുക്തായാം നിശി പക്ഷിണീ ।। ൩൬൦.

'യാമി', 'തമി', 'തമിസ്ര' — ഇവയൊക്കെ രാത്രിയുടെ പേരുകൾ. 'ജ്യോത്സ്നി', 'ചന്ദ്രിക' — ചന്ദ്രപ്രകാശം. 'ആഗാമി', 'വർതമാന', 'അഹര്യുക്ത' — വരാനിരിക്കുന്ന, നടക്കുന്ന, പകൽകൂടിയ രാത്രി. 'പക്ഷിണി' — പക്ഷം.

അര്ദ്ധരാത്രാനിശീഥൌ ദ്വൌ പ്രദോഷോ രജനീമുഖം । സ പര്വ്വസന്ധിഃ പ്രതിപത്പഞ്ചദശ്യോര്യദന്തരമ് ।। ൩൬൦.

'അർദ്ധരാത്രി', 'നിശീഥ' — ഇരുവരും അർദ്ധരാത്രി. 'പ്രദോഷം' — രാത്രി തുടങ്ങുന്ന സമയം. 'രജനീമുഖം' — രാത്രിയുടെ ആരംഭം. 'പർവസന്ധി' — പകൽ-രാത്രി മാറുന്ന സമയം, പ്രതിപത് മുതൽ പതിനഞ്ചാം ദിവസം വരെ ഇടവേള.

പക്ഷാന്തൌ പഞ്ചദശ്യൌ ദ്വേ പൌര്ണമാസീ തു പൂര്ണിമാ । കലാഹിനേ സാനുമതിഃ പൂര്ണേ രാകാ നിശാകരേ ।। ൩൬൦.

'പക്ഷാന്തം', 'പഞ്ചദശി' — ഇരുവരും പകഷിന്റെ അവസാന ദിവസങ്ങൾ. 'പൗർണമാസി' — പൂർണ്ണചന്ദ്രൻ. 'കലാഹിനി' — ക്ഷയിച്ച ചന്ദ്രൻ. 'അനുമതി' — വളരുന്ന ചന്ദ്രൻ. 'രാകാ' — പൂർണ്ണമായ, തെളിഞ്ഞ ചന്ദ്രൻ.

അമാവാസ്യാ ത്വമാവസ്യാ ദര്ശഃ സൂര്യ്യേന്ദുസങ്ഗമഃ । സാ ദൃഷ്ടേന്ദുഃ സിനീവാലീ സാ നഷ്ടേന്ദുകലാ ഹുഹൂഃ ।। ൩൬൦.

'അമാവാസ്യ' — അമാവാസി, 'ദർശ' — സൂര്യനും ചന്ദ്രനും ഒന്നിക്കുന്ന സമയം. 'ദൃഷ്ടേന്ദു' — കാണുന്ന ചന്ദ്രൻ. 'സിനീവാലി' — ചെറുതായി കാണുന്ന ചന്ദ്രൻ. 'നഷ്ടേന്ദുകലാ' — അസ്തമായ ചന്ദ്രഭാഗം. 'ഹുഹൂ' — അമാവാസിയുടെ മറ്റൊരു പേര്.

സംവര്ത്തഃ പ്രലയഃ കല്പഃ ക്ഷയഃ കല്പാന്ത ഇത്യപി । കലുഷം വൃജിനൈനോ।़ഘമംഹോദുരിതദുഷ്കൃതമ് ।। ൩൬൦.

നാശം, ലയനം, കാലത്തിന്റെ അവസാനം, മഹാപ്രളയം — ഇവയെല്ലാം അശുദ്ധി, പാപം, ദോഷം, വലിയ കുറ്റം, ദുഷ്കൃത്യം എന്നിങ്ങനെയും വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

സ്യാദ്ധര്മ്മമസ്ത്രിയാം പുണ്യശ്രേയസീ സുകൃതം വൃഷഃ । മുത്പ്രീതിഃ പ്രമദോ ഹര്ഷഃ പ്രമോദാമോദസമ്മദാഃ ।। ൩൬൦.

ധർമ്മം, സത്കർമ്മം, പുണ്യം, ഉത്തമത്വം, നല്ല പ്രവൃത്തി, ധർമ്മത്തിന്റെ പ്രതീകം, സന്തോഷം, ആനന്ദം, സന്തോഷം, സന്തൃപ്തി, ഉല്ലാസം — ഇവ സ്ത്രീകളിൽ കാണപ്പെടുന്നു.

സ്യാദാനന്ദഥുരാനന്ദഃ ശര്മ്മശാതസുഖാനി ച । ശ്വാശ്രേയസം ശിവം ഭദ്രം കല്യാണം മഡ്ഗലം ശുഭമ് ।। ൩൬൦.

ആനന്ദം, പരമാനന്ദം, സുഖം, നൂറിരട്ടി ആശ്വാസം, ഉത്തമക്ഷേമം, മംഗളം, ക്ഷേമം, ഭാഗ്യം, ഐശ്വര്യം, ശുഭത്വം — ഇവയൊക്കെയും ഉണ്ടാകുന്നു.

ഭാവുകം ഭവികം ഭവ്യം കുശലം ക്ഷേമമസ്ത്രിയാം । ദൈവം ദിഷ്ടം ഭാഗധേയം ഭാഗ്യം സ്ത്രീ നിയതിര്വ്വിധിഃ ।। ൩൬൦.

ഭാവനയുള്ളത്, ഭാവ്യമായത്, ശുഭമായത്, നൈപുണ്യം, സുരക്ഷിതത്വം — ഇവ സ്ത്രീകളിൽ കാണപ്പെടുന്നു; ദൈവം, വിധി, ഭാഗ്യവും, ഭാഗ്യശാലിത്വവും, സ്ത്രീ, നിർണ്ണയവും നിയമവും.

ക്ഷേത്രജ്ഞ ആത്മാ പുരുഷഃ പ്രധാനം പ്രകൃതിഃ സ്ത്രിയാം । ദൈവം ദിഷ്ടം ഭാഗധേയം ഭാഗ്യം സ്ത്രീ നിയതിര്വ്വിധിഃ ।। ൩൬൦.

ക്ഷേത്രജ്ഞൻ, ആത്മാവ്, പുരുഷൻ, പ്രധാനത്വം, പ്രകൃതി — ഇവയും സ്ത്രീയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്; ദൈവം, വിധി, ഭാഗ്യം, ഭാഗ്യശാലിത്വം, സ്ത്രീ, നിർണ്ണയം, നിയമം.

ചിത്തന്തു ചേതോ ഹൃദയം സ്വാന്തം ഹൃന്മാനസമ്മനഃ । ബുദ്ധിര്മ്മനീഷാ വിഷണാ ധീഃ പ്രജ്ഞാ ശേമുഷീ മതിഃ ।। ൩൬൦.

ചിത്തം, ചിന്ത, ഹൃദയം, അന്തർആത്മാവ്, മനസ്സും ഹൃദയവും, ബുദ്ധി, വിവേകം, ഗ്രഹണം, ജ്ഞാനം, ബുദ്ധിമുട്ട്, മനസ്സിന്റെ തെളിവ്.

പ്രേക്ഷോപലബ്ധിശ്ചിത്സമ്ബിത്പ്രതിപജ്ജ്ഞപ്തിചേതനാഃ । ധീര്ധാരണാവതീ മേധാ സങ്കല്പഃ കര്മ്മ മാനസം ।। ൩൬൦.

ദർശനം, ഗ്രഹിക്കൽ, ബോധം, അവബോധം, പ്രാപ്തി, തിരിച്ചറിയൽ, ബുദ്ധി, ഓർമ്മശക്തി, സ്മരണം, ഉറച്ച തീരുമാനവും മനസ്സിലെ പ്രവർത്തിയും.

സങ്‌ഖ്യാ വിചാരണാ ചര്ച്ചാ വിചികിത്സാ തു സംശയഃ । അധ്യാഹാരസ്തര്ക്ക ഊഹഃ സമൌ നിര്ണയനിശ്ചയൌ ।। ൩൬൦.

എണ്ണൽ, അന്വേഷനം, ചർച്ച, സംശയം, അനിശ്ചിതത്വം; സൂചന, തർക്കം, അനുമാനം, തീരുമാനവും ഉറപ്പുമാണ്.

മിഥ്യാദൃഷ്ടിര്നാമ്തികതാ ഭ്രാന്തിര്മ്മിഥ്യാമതിര്ഭ്രമഃ । അങ്ഗീകാരാഭ്യുപഗമപ്രതിശ്രവസമാധയഃ ।। ൩൬൦.

തെറ്റായ ദൃഷ്ടി, അടുക്കൽ, ഭ്രമം, തെറ്റായ മനസ്സ്, മായ; അംഗീകാരം, സമ്മതം, വാഗ്ദാനം, ഉറച്ച തീരുമാനം.

മോക്ഷേ ധീര്ജ്ഞാനമന്യത്ര വിജ്ഞാനം ശില്പശാസ്ത്രയോഃ । മുക്തിഃ കൈവല്യനിര്വ്വാണശ്രേയോനിഃ ശ്രേയസാമൃതം ।। ൩൬൦.

മോക്ഷത്തിൽ ധൈര്യവും ജ്ഞാനവും; മറ്റിടങ്ങളിൽ കലകളിലും ശാസ്ത്രങ്ങളിലും വിവേകവും; മോക്ഷം, ഏകത്വം, ലയനം, ഉത്തമമായതിന്റെ ഉറവിടം, ആനന്ദത്തിന്റെ അമൃതം.