അഗ്നിപുരാണമ്

ഹിരണ്യരേതാഃ സപ്താര്ച്ചിഃ ശുക്രശ്ചൈവാശുശുക്ഷണിഃ । ശുചിരപ്‌പിത്തമോര്വ്വസ്തു വാഡബോ വഡവാനലഃ ।। ൩൬൦.

ഹിരണ്യരേത, സപ്താർച്ചി, ശുക്രൻ, ആശുശുക്ഷണി; ശുചി, അപ്പിത്ത, മോർവ്വസു, വഡബ, വഡവാനലൻ.

വഹ്നേര്ദ്വയോര്ജ്വാലകീലാവര്ച്ചിതിഃ ശിഖാ സ്ത്രിയാം । ത്രിഷു സ്ഫുലിങ്ഗോഽഗ്രികണോ ധര്മ്മരാജഃ പരേതരാട് ।। ൩൬൦.

രണ്ടു അഗ്നികളിൽ ജ്വാലയാണ് തൂൺ, അർച്ചിയാണ് മുടി; സ്ത്രീകളിൽ മൂന്നു സ്പുളിങ്കങ്ങൾ, അഗ്നികണം, ധർമ്മരാജാവ്, പരേതരാജാവ്.

കാലോഽന്തകോ ദണ്ഡധരഃ ശ്രാദ്ധേദേവോഽഥ രാക്ഷസഃ । കൌണപാസ്രപക്രവ്യാദാ യാതുധാനശ്ച നൈര്ഋതിഃ ।। ൩൬൦.

കാലൻ, അന്തകൻ, ദണ്ഡധാരൻ, ശ്രാദ്ധദേവൻ, രാക്ഷസൻ; കൗണപൻ, അശ്രപൻ, ക്രവ്യാദൻ, യാതുധാനൻ, നൈരൃതൻ.

പ്രചേതാ വരൂണഃ പാശീ സ്വസനഃ സ്പര്ശനോഽനിലഃ । സദാഗതിര്മാതരിശ്വാ പ്രാണോ മരുത് സമീരണഃ ।। ൩൬൦.

പ്രചേതസ്, വരുണൻ, പാശധാരൻ, സ്വസനൻ, സ്പർശനൻ, അനിലൻ; സദാഗതി, മാതരിശ്വൻ, പ്രാണൻ, മറുത്, സമീരണം.

ജവോ രംഹസ്തരസീ തു ലഘുക്ഷിപ്രമരന്ദ്രുതമ് । സത്വരം ചപലം സൂര്ണമവിലമ്ബിതമാശു ച ।। ൩൬൦.

വേഗം, ദ്രുതം, അതിവേഗം, ലഘുത്വം, ക്ഷിപ്രം, ഓടൽ; സത്വരം, ചപലം, ഉറപ്പുള്ളത്, വൈകാതെ, അതിവേഗം.

സതതേഽനാരതാശ്രാന്തസന്തതാവിരതാനിശം । നിത്യാനവലരതാജസ്രമപ്യഥാതിശയോ ഭരഃ ।। ൩൬൦.

നിരന്തരമായത്, ഒരിക്കലും നിർത്താത്തത്, ക്ഷീണം അറിയാത്തത്, തുടർച്ചയായത്, അക്ഷമമായത്, രാത്രി പകലില്ലാതെ; എപ്പോഴും സജീവം, അനന്തമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നതും, ഒരിക്കലും അവസാനിക്കാത്തതും, അതിവിശേഷമായ ശക്തിയുമാണ്.

അതിവേലഭൃശാത്യര്ഥാതിമാത്രോദ്ഗാഢനിര്ഭരമ് । തീവ്രൈകാന്തനിതാന്താനി ഗാഢവാഢദൃഢാനി ച ।। ൩൬൦.

അതികമായത്, അത്യന്തം ശക്തമായത്, അതിവിശേഷമായ ശക്തി, പരമാവധി, ആഴമുള്ള സമൃദ്ധി; കഠിനം, ഏകാഗ്രമായത്, അത്യന്തം, ദൃഢമായത്, കൂർത്തതും ഉറപ്പുള്ളതും.

ഗുഹ്യകേശോ യക്ഷരാജോ രാജരാജോ ധനാധിപഃ । സ്യാത് കിന്നരഃ കിംപുരുഷസ്തുരങ്ഗവദനോ മയുഃ ।। ൩൬൦.

ഗുഹ്യകേശൻ, യക്ഷരാജാവ്, രാജരാജാവ്, ധനത്തിന്റെ അധിപൻ; കിന്നരൻ, കിംപുരുഷൻ, കുതിരമുഖൻ, മയു.

നിധിര്ന്നാ ശേവധിര്വ്യോമ ത്വഭ്രം പുഷ്കരമമ്ബരമ് । ദ്യോദിവൌ ചാന്തരീക്ഷം ഖം കാഷ്ഠാശാകകുഭോ ദിശഃ ।। ൩൬൦.

നിധി, നാനാശേവധി, ആകാശം, മേഘം, പദ്മം, ആകാശം; ദ്യു, ദിവസ്, അന്തരീക്ഷം, ഖം, ദിക്കുകൾ, ദിശകൾ.

അഭ്യന്തരന്ത്വന്തരാലഞ്ചക്രവാड़ന്തു മണ്ഡലം । തഡിത്വാന് വാരിദോ മേഘസ്തനയിത്നുര്വലാഹകഃ ।। ൩൬൦.

അന്തരഭാഗം, ഇടനില, ചക്രവാളം, മണ്ഡലം; മിന്നൽ, മഴവരുന്ന മേഘം, മേഘം, ഇടിമുഴക്കം, മഴവെയിൽ.

കാദമ്ബിനീ മേധമാലാ സ്തനിതം ഗര്ജിതം തഥാ । ശമ്പാശതഹ്നദാഹ്നാദിന്യൈരാവത്യഃ ക്ഷണപ്രഭാഃ ।। ൩൬൦.

കാദംബിനി, മേഘമാല, ഇടിമുഴക്കം, ഗർജ്ജനം; മഴപ്പൊഴികൾ, മഴയുടെ ശബ്ദം, അയിരാവതമേഘങ്ങളുടെ ക്ഷണികപ്രഭ.

തഡിത്സൌദാമിനീ വിദ്യുച്ചഞ്ചലാ ചപലാഽപി ച । സ്ഫൂര്ജഥുര്വ്വജ്രനിഷ്പേഷോ വൃഷ്ടിഘാതസ്ത്വവഗ്രഹഃ ।। ൩൬൦.

മിന്നൽ, അതിന്റെ തെളിച്ചം, പെട്ടെന്നുള്ള വെളിച്ചം, ചഞ്ചലമായത്, ഇടിമുഴക്കത്തിന്റെ ശബ്ദം, മഴയുടെ അടിയേറ്റം, ശക്തമായ മഴ — ഇവയൊക്കെയാണ് ഇവിടെ പറയുന്നത്.

ധാരാ സമ്പാത് ആശാരഃ ശീകരോഽമ്ബുകണാഃ സ്മൃതാഃ । വര്ഷോപലസ്തു കരകാ മേഘച്ഛന്നേഽഹ്നി ദുര്ദ്ദിനം ।। ൩൬൦.

ഒരുതാര, ഒഴുക്കുള്ള വെള്ളം, മഴപ്പെയ്യം, വെള്ളത്തിന്റെ തുള്ളികൾ, ഈവയൊക്കെ അറിയപ്പെടുന്ന പേരുകളാണ്. കട്ടിമഴയെ 'കരക' എന്നും, മേഘങ്ങൾ കെട്ടിയ ദിവസം 'ദുർദിനം' എന്നും വിളിക്കുന്നു.

അന്തര്ധാ വ്യവധാ പുംസി ത്വന്തര്ദ്ധിംരപവാരണം । അപിധാനതിരോധാനപിധാനച്ഛനാനി ച ।। ൩൬൦.

അപ്രത്യക്ഷമാകൽ, മറയ്ക്കൽ, മനുഷ്യനിൽ ഉള്ളിൽ ഒളിപ്പിക്കൽ, മറയ്ക്കൽ, മറച്ചുവയ്ക്കൽ, സംരക്ഷണം — ഇവയൊക്കെ ഈ വാക്കുകളുടെ അർത്ഥങ്ങളാണ്.

അബ്ജോ ജൈവാതൃകഃ സോമോ ഗ്ലൌര്മൃഗാങ്കഃ കലാനിധിഃ । വിധുഃ കുമുദവന്ധുശ്ച വിമ്ബോഽസ്ത്രീ മണ്ഡലം ത്രിഷു ।। ൩൬൦.

പദ്മത്തിൽ ജനിച്ചവൻ, ജൈവാത്രികൻ, സോമൻ, ഗൗരൻ, മൃഗാങ്കൻ, കലാനിധി, വിദ്യു, കുമുദത്തിന്റെ സ്നേഹിതൻ, വിമ്ബം, സ്ത്രീ, മണ്ടലം — ഇവയൊക്കെയാണ് ചന്ദ്രനു പേരുകൾ.

കലാ തു ഷോഡശോ ഭാഗോ ഭിത്തം ശകലഖണ്ഡകേ । ചന്ദ്രികാ കൌമുദീ ജ്യോത്സ്ത്രാ പ്രസാദസ്തു പ്രസന്നതാ ।। ൩൬൦.

'കല' എന്നത് പതിനാറിൽ ഒരു ഭാഗം, ഒരു തുക, ഒരു കഷണം എന്നർത്ഥം. 'ചന്ദ്രിക', 'കൗമുദി', 'ജ്യോത്സ്ന' — ഇവ ചന്ദ്രപ്രകാശം. 'പ്രസാദം' എന്നത് തെളിച്ചം അല്ലെങ്കിൽ സ്വച്ഛത.

ലക്ഷ്ണം ലക്ഷ്മകം ചിഹ്നം ശോഭാ കാന്തിദ്യു തിശ്ഛവിഃ । സുഷമാ പരമാ ശോഭാ തുഷാരസ്തുഹിനം ഹിമം ।। ൩൬൦.

ലക്ഷണം, ലക്ഷ്മകം, ചിഹ്നം, ഭംഗി, പ്രകാശം, ദീപ്തി, തേജസ് — ഇവയൊക്കെ ഈ വാക്കുകളുടെ അർത്ഥങ്ങളാണ്. 'സുഷമ' എന്നത് ഏറ്റവും വലിയ സൗന്ദര്യം. 'തുഷാര', 'തുഹിന', 'ഹിമം' — ഇവയൊക്കെ മഞ്ഞ് അല്ലെങ്കിൽ പഞ്ഞി.

അവശ്യായസ്തു നീഹാരഃ പ്രാലേയഃ ശിശിരോ ഹിമഃ । നക്ഷത്രമൃക്ഷം ഭന്താരാ താരകാപ്യുഡു വാ സ്ത്രിയാം ।। ൩൬൦.

'അവശ്യായ' എന്നത് മഞ്ഞ്, 'നീഹാര' പുകമഞ്ഞ്, 'പ്രാലേയ' തണുത്തത്, 'ശിശിര' തണുപ്പ്, 'ഹിമം' മഞ്ഞ്. 'നക്ഷത്രം', 'ഋക്ഷം', 'ഭാന്താര', 'താരക', 'ഉട്' — ഇവയൊക്കെ നക്ഷത്രം എന്നർത്ഥം, സ്ത്രീലിംഗത്തിൽ നക്ഷത്രം.

ഗുരുര്ജീവ ആങ്ഗിരസ ഉശനാ ഭാര്ഗവഃ കവിഃ । വിധുന്തുദസ്തമോ രാഹുര്ല്ലഗ്നം രാശ്യുദയഃ സ്മൃതഃ ।। ൩൬൦.

'ഗുരു', 'ജീവ', 'ആംഗിരസ', 'ഉശന', 'ഭാർഗവ', 'കവി' — ഇവ ഗ്രഹങ്ങളുടെ പേരുകൾ. 'വിധുന്തുദ' ഛായാഗ്രഹണം, 'തമ' ഇരുട്ട്, 'രാഹു' ചായാഗ്രഹം, 'ലഗ്നം' ഉദയസ്ഥാനം, 'രാശ്യുദയം' രാശിയുടെ ഉദയം.

സപ്തര്ഷയോ മരീച്യത്രിമുഖാശ്ചിത്രശിഖണ്ഡിനഃ । ഇരിദശ്വവ്രധ്നപൂഷദ്യുമണിര്മ്മിഹിരോ രവിഃ ।। ൩൬൦.

മരീചി, അത്രി തുടങ്ങിയ സപ്തർഷിമാർ 'ചിത്രശിഖണ്ടി' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. 'ഇരിദ', 'അശ്വ', 'വൃദ്ധ്ന', 'പൂഷ', 'ദ്യുമണി', 'മിഹിര', 'രവി' — ഇവയൊക്കെ സൂര്യന്റെ പേരുകൾ.

പരിവേഷസ്തു പരിധിരുപസൂര്യ്യകമണ്ഡലേ । കിരണോഽസ്നമയൂഖാംശുഗഭസ്തിഘൃണിധൂഷ്ണയഃ ।। ൩൬൦.

'പരിവേഷം' വട്ടം ചുറ്റിയ പ്രകാശം, 'പരിധി' അതിര, 'ഉപസൂര്യ' സൂര്യൻ സമീപം, 'കമണ്ഡലം' വട്ടം. 'കിരണം', 'അസ്ന', 'മയൂഖ', 'അംശു', 'ഗഭസ്തി', 'ഘൃണി', 'ധൂഷ്ണ' — ഇവയൊക്കെ കിരണങ്ങൾ.

ഭാനുഃ കരോ മരീചിഃ സ്ത്രീപുംസയോര്ദീധിതിഃ സ്ത്രിയാം । സ്യുഃ പ്രഭാ രുഗ്രുചിസ്ത്വിഡ്‌ഭാഭാശ്ഛവിദ്യുതിദീപ്തയഃ ।। ൩൬൦.

'ഭാനു', 'കര', 'മരീചി' പുരുഷലിംഗത്തിൽ കിരണം. 'ദീധിതി' സ്ത്രീലിംഗത്തിൽ. 'പ്രഭ', 'രുചി', 'സ്ത്വിഡ്', 'ഭാ', 'ഭാഷ്', 'ഛവി', 'ദ്യുതി', 'ദീപ്തി' — ഇവയൊക്കെ പ്രകാശം, ദീപ്തി.

രോചിഃ ശോചിരുഭേ ക്ലീവേ പ്രകാശോ ദ്യോത ആതപഃ । കോഷ്ണം കവോഷ്ണം മന്ദോഷ്ണം കദുഷ്ണം ത്രിഷു തദ്വതി ।। ൩൬൦.

'രോചി', 'ശോചി' — ഇരു നപുംസകത്തിൽ വെളിച്ചം. 'പ്രകാശം' തെളിച്ചം, 'ദ്യോത' പ്രകാശം, 'ആതപം' ചൂട്. 'കൊഷ്ണം', 'കവോഷ്ണം', 'മന്ദോഷ്ണം', 'കടുഷ്ണം' — ഇവയൊക്കെ ചൂട് എന്നർത്ഥത്തിൽ മൂന്ന് ലിംഗങ്ങളിലും ഉപയോഗിക്കാം.

തിഗ്മം തീക്ഷ്ണം ഖരം തദ്വദ്‌ദിഷ്ടോഽനേഹാ ച കാലകഃ । ഘസ്രോ ദിനാഹനീ ചൈധ സായംസന്ധ്യാ പിതൃപ്രസൂഃ ।। ൩൬൦.

'തിഗ്മം', 'തീക്ഷ്ണം', 'ഖരം' — മൂവെയും കഠിനം, തീവ്രം എന്നർത്ഥം. 'ദിഷ്ട', 'അനീഹ', 'കാലക' — കാലത്തിന്റെ പേരുകൾ. 'ഘസ്ര', 'ദിന', 'അഹനി' — പകൽ. 'ഇധ', 'സായം', 'സന്ധ്യ', 'പിതൃപ്രസൂ' — സന്ധ്യാസമയവും പിതൃകൾക്ക് സമർപ്പിച്ച സമയവും.

പ്രത്യൂഷോഽഹര്മുഖം കല്യമുഷഃപ്രത്യൂഷസീ അപി । പ്രാഹ്വാപരാദ്വമധ്യാഹ്ണാസ്ത്രിസന്ധ്യമഥ ശര്വ്വരീ ।। ൩൬൦.

'പ്രത്യൂഷ', 'ഹർമുഖ', 'കല്യ', 'ഉഷ:പ്രത്യൂഷസി' — ഇവയൊക്കെ ഉഷസ്സിന്റെ പേരുകൾ. 'പ്രാഹ്വ', 'അപരാഹ്വ', 'മധ്യാഹ്ന' — രാവിലെ, ഉച്ചയ്ക്ക് ശേഷം, ഉച്ച. 'ത്രിസന്ധ്യ' — മൂന്ന് സന്ധ്യകൾ, 'ശർവരി' — രാത്രി.

യാമീ തമീ തമിസ്രാ ച ജ്യൌത്സ്നീ ചന്ദ്രികയാന്വിതാ । ആഗാമിവര്ത്തമാനാഹര്യുക്തായാം നിശി പക്ഷിണീ ।। ൩൬൦.

'യാമി', 'തമി', 'തമിസ്ര' — ഇവയൊക്കെ രാത്രിയുടെ പേരുകൾ. 'ജ്യോത്സ്നി', 'ചന്ദ്രിക' — ചന്ദ്രപ്രകാശം. 'ആഗാമി', 'വർതമാന', 'അഹര്യുക്ത' — വരാനിരിക്കുന്ന, നടക്കുന്ന, പകൽകൂടിയ രാത്രി. 'പക്ഷിണി' — പക്ഷം.

അര്ദ്ധരാത്രാനിശീഥൌ ദ്വൌ പ്രദോഷോ രജനീമുഖം । സ പര്വ്വസന്ധിഃ പ്രതിപത്പഞ്ചദശ്യോര്യദന്തരമ് ।। ൩൬൦.

'അർദ്ധരാത്രി', 'നിശീഥ' — ഇരുവരും അർദ്ധരാത്രി. 'പ്രദോഷം' — രാത്രി തുടങ്ങുന്ന സമയം. 'രജനീമുഖം' — രാത്രിയുടെ ആരംഭം. 'പർവസന്ധി' — പകൽ-രാത്രി മാറുന്ന സമയം, പ്രതിപത് മുതൽ പതിനഞ്ചാം ദിവസം വരെ ഇടവേള.

പക്ഷാന്തൌ പഞ്ചദശ്യൌ ദ്വേ പൌര്ണമാസീ തു പൂര്ണിമാ । കലാഹിനേ സാനുമതിഃ പൂര്ണേ രാകാ നിശാകരേ ।। ൩൬൦.

'പക്ഷാന്തം', 'പഞ്ചദശി' — ഇരുവരും പകഷിന്റെ അവസാന ദിവസങ്ങൾ. 'പൗർണമാസി' — പൂർണ്ണചന്ദ്രൻ. 'കലാഹിനി' — ക്ഷയിച്ച ചന്ദ്രൻ. 'അനുമതി' — വളരുന്ന ചന്ദ്രൻ. 'രാകാ' — പൂർണ്ണമായ, തെളിഞ്ഞ ചന്ദ്രൻ.

അമാവാസ്യാ ത്വമാവസ്യാ ദര്ശഃ സൂര്യ്യേന്ദുസങ്ഗമഃ । സാ ദൃഷ്ടേന്ദുഃ സിനീവാലീ സാ നഷ്ടേന്ദുകലാ ഹുഹൂഃ ।। ൩൬൦.

'അമാവാസ്യ' — അമാവാസി, 'ദർശ' — സൂര്യനും ചന്ദ്രനും ഒന്നിക്കുന്ന സമയം. 'ദൃഷ്ടേന്ദു' — കാണുന്ന ചന്ദ്രൻ. 'സിനീവാലി' — ചെറുതായി കാണുന്ന ചന്ദ്രൻ. 'നഷ്ടേന്ദുകലാ' — അസ്തമായ ചന്ദ്രഭാഗം. 'ഹുഹൂ' — അമാവാസിയുടെ മറ്റൊരു പേര്.