അഗ്നിപുരാണമ്

ക്രീड़തിര്വൃങോ ഗ്രഹിശ്ചോരിഃ പാ നീരച്ചിശ്ച നായകാഃ । ഭുവി സ്യാത് തിങ് ഭവതി സഃ ഭവതസ്തൌ ഭവന്തി തേ ।। ൩൫൮.

ക്രീരതി, വൃണു, ഗ്രഹി, ചോരി, പാനി, രചി, നായകൻ എന്നിവ നേതൃത്വം നൽകുന്നവരാണ്. ഭൂവി വിഭാഗത്തിൽ 'തി' എന്നത് 'ഭവതി', 'സ', 'ഭവതസ്', 'തൗ', 'ഭവന്തി', 'തേ' എന്നിങ്ങനെയാണ്.

ഭവസി ത്വം യുവാം ഭവഥോ യൂയം ഭവഥ ചാപ്യഹം । ഭവാമ്യാവാം ഭവാവശ്ച ഭവാമോ ഹ്യേധതേ കുലം ।। ൩൫൮.

'നീ ആണു', 'നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരും ആണു', 'നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ആണു', 'ഞാൻ ആണു', 'നാം രണ്ടുപേരും ആണു', 'നാം എല്ലാവരും ആണു', ഇങ്ങനെ കുടുംബം വളരുന്നു.

ഏധേതേ ദ്വേ തഥൈധന്തേ ഏധസേ ത്വം ഹി മേധയാ । ഏധേഥേ ച സമേധധ്വേ ഏധേ ഹ്യേധാവഹേ ധിയാ ।। ൩൫൮.

'എധേതേ' എന്നത് രണ്ടുപേരെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'എധന്തേ' എന്നും. 'എധസേ', 'നീ ആണു', ബുദ്ധിയോടെ. 'എധേതേ', 'സമേധധ്വേ', 'എധേ', 'എധാവഹേ', ബുദ്ധിയോടെ.

ഏധാമഹേ ഹരേര്ഭക്ത്യാ പചതീത്യാദി പൂര്വ്വവത് । ഭൂയതേഽനുഭൂയതേഽസൌ ഭാവേ കര്മ്മണി വൈ യകി ।। ൩൫൮.

'എധാമഹേ' ഹരിയിലേക്കുള്ള ഭക്തിയാൽ, 'പചതി' തുടങ്ങിയവയും മുമ്പുപറഞ്ഞതുപോലെ. 'ഭൂയതേ', 'അനുഭൂയതേ', ഇവ ഭാവത്തിലും പ്രവർത്തിയിലും 'യകി' എന്ന പ്രത്യയത്തോടെ ഉപയോഗിക്കുന്നു.

വുഭൂഷതി സനീത്യേവം ണിചി ബാചവയതീശ്വരം । യങി വോഭൂയതേ വാദ്യം വോഭോതി സ്യാച്ച യങ്‌ലുകി ।। ൩൫൮.

'വുഭൂഷതി' എന്നത് ആഗ്രഹം സൂചിപ്പിക്കുന്ന 'ണിച്' പ്രത്യയത്തോടെയാണ്, 'ബചവയതി' എന്നതുപോലെ. 'യങ്' പ്രത്യയത്തോടെ 'വോഭൂയതേ', 'വദ്യ', 'വോഭോതി', 'യങ്-ലുകി' എന്നിവയും ഉണ്ട്.

പുത്രീയതി പുത്രകാമ്യത്യേവം പടപടായതേ । ഘടയത്യഽഥ സനി ണിചി ബുഭൂഷയതി രൂപകം ।। ൩൫൮.

'പുത്രീയതി' എന്നത് പുത്രനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് അർത്ഥം. അതുപോലെ 'പടപടായതേ' എന്നും. 'ഘടയതി' എന്നത് കാരണപ്രത്യയമായ 'ണിച്' ഉപയോഗിച്ചുള്ളതാണ്. 'ബുഭൂഷയതി' ആഗ്രഹപ്രത്യയ രൂപമാണ്.

ഭവേദ്ഭവേതാഞ്ച ലിങി ഭവേയുശ്ച ഭവേഃ പരേ । ഭവേതഞ്ച ഭവേതൈവം ഭവേയഞ്ച ഭവേവ ച ഭവേമ ച ।। ൩൫൮.

ലിംഗിൽ 'ഭവേദ്', 'ഭവേതാ', ഭവേയുഃ, ഭവേഃ, ഭവേത, ഭവേത, ഭവേയൻ, ഭവേവ, ഭവേമ എന്നിങ്ങനെയുള്ള രൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്.

ഏധേത ഏധേയാതാമേധേരന് മനസാ ശ്രിയാ । ഏധേഥാശ്ച ഏധേയാഥാമേധേധ്വമേധേയ ഏധേവാഹി ഏധേമഹി ।। ൩൫൮.

'എധേത', 'എധേയാതാം', 'എധേരൻ' മനസ്സും ഐശ്വര്യവും കൊണ്ട്; 'എധേതാശ്', 'എധേയാഥാശ്', 'എധേധ്വം', 'എധേയ', 'എധേവ', 'എധേമഹി' എന്നിങ്ങനെയാണ്.

അസ്തു താവദ്ഭവതാം ലോടി ഭവന്തു ഭവതാദ്ഭവ । ഭവതം ഭവത് ഭവാനി ഭവാവ ച ഭവാമ് ച ।। ൩൫൮.

ആജ്ഞാർത്ഥത്തിൽ, നിങ്ങള്ക്ക് ഇങ്ങനെ ആകട്ടെ: 'ഭവന്തു', 'ഭവതാ', 'ഭവ', 'ഭവതാം', 'ഭവത്', 'ഭവാനി', 'ഭവാവ', 'ഭവാം' എന്നിങ്ങനെയാണ്.

ഏധതാമേധേതാ മേധന്താമേധൈ പടാവഹൈ പചാമഹൈ । അഭ്യനന്ദദപചതാമപചന്നപചസ്തഥാ ।। ൩൫൮.

'എധതാം', 'എധേത', 'മേധന്താം', 'എധൈ', 'പടാവഹൈ', 'പചാമഹൈ'; 'അഭ്യാനന്ദത്', 'അപചതാം', 'അപചൻ', 'അപചസ്തഥാ' എന്നിങ്ങനെയാണ്.

അഭവതമഭവതാപചമപചാവാപചാമ ച । ഐധതൈധേതാമൈധധ്വം ഐധേ ചൈധാമഹീരിതം ।। ൩൫൮.

'അഭവതാം', 'അഭവത', 'പചം', 'പചാവ', 'പചാമ'; 'ഐധത', 'ഐധേതാം', 'ഐധധ്വം', 'ഐധേ', 'ഐധാമ' എന്നിങ്ങനെയുള്ള രൂപങ്ങൾ.

അഭൂദഭൂതാമഭൂവനഭൂശ്ചഭൂവമേവ ലുങ് । ഐധിഷ്ടൈധിഷാതാം നരാവൈധിഷ്ഠാ ഐധിഷീദൃശം ।। ൩൫൮.

അനഷ്ടകാലത്തിൽ: 'അഭൂത്', 'അഭൂതാം', 'അഭൂവൻ', 'അഭൂഷ്', 'അഭൂവം'; ലുങ്കാരത്തിൽ: 'ഐധിഷ്ട്', 'ഐധി‍ഷാതാം', 'നരാവൈധിഷ്ട', 'ഐധി‍ഷീദൃശം' എന്നിങ്ങനെയാണ്.

ലിടി ബഭൂവ ബഭൂവതുഃ ബഭൂവുശ്ച ബഭൂവിഥ । ബഭൂവഥുര്ബഭൂവ ച ബഭൂവിവ വഭൂവിമ ।। ൩൫൮.

പൂർത്തകാലത്തിൽ: 'ബഭൂവ', 'ബഭൂവതു', 'ബഭൂവുഃ', 'ബഭൂവിഥ', 'ബഭൂവതുര്', 'ബഭൂവ', 'ബഭൂവിവ', 'ബഭൂവിമ' എന്നിങ്ങനെയാണ്.

പേചേ പേചാതേ പേചിരേ ത്വമേധാഞ്ചകൃഷേ തഥാ । ഏധാഞ്ചക്രാഥേ പേചിധ്വേ പേചേ പേചിമഹേ തഥാ ।। ൩൫൮.

'പേചേ', 'പേചതേ', 'പേചിരേ', നീ 'എധാഞ്ചക്രിഷേ' എന്നതുപോലെ; 'എധാഞ്ചക്രാഥേ', 'പേചിധ്വേ', 'പേചേ', 'പേചിമഹേ' എന്നിങ്ങനെയാണ്.

ലുടി ഭവിതാ ഭചവിതാരൌ ഭവിതാരോ ഹരാദയഃ । ഭവിതാസി ഭവിതാസ്ഥോ ഭവിതാസ്മസ്തഥാ വയം ।। ൩൫൮.

ഭാവിക്കാലത്തിൽ: 'ഭവിതാ', 'ഭവിതാരൗ', 'ഭവിതാരഃ' എന്നിവയും, 'ഭവിതാസി', 'ഭവിതാസ്ഥ', 'ഭവിതാസ്മാ', അങ്ങനെ തന്നെ 'വയം' എന്നതും ഉണ്ട്.

പക്താ പക്താരൌ പക്താരഃ പക്താസേ ത്വം ശുഭൌദനം । പക്താധ്വേ പക്താഹേ ചാഹം പക്താസ്മഹേ ഹരേശ്ചരും ।। ൩൫൮.

നീയാണ് പാചകക്കാരൻ, രണ്ട് പാചകക്കാർ, പാചകക്കാർ, നല്ല അന്നം പാകം ചെയ്യുന്നതും നീ തന്നെയാണ്. പാകം ചെയ്യുന്ന ദിവസം, പാകം ചെയ്യുന്ന സമയത്ത്, ഞാനും പാചകക്കാരനാണ്. നാം ഹരിക്ക് അർപ്പിക്കാൻ പാചകക്കാരാണ്.

ലിങാശിഷി സുഖം ഭൂയാത് ഭൂയാസ്താം ഹരിശങ്കരൌ । ഭൂയാസുസ്തേ ച ഭൂയാസ്ത്വം യുവാം ഭൂയാസ്തമീശ്വരൌ ।। ൩൫൮.

യാഗചിഹ്നത്തിൽ സന്തോഷം ഉണ്ടാകട്ടെ. ഹരിയും ശങ്കരനും എപ്പോഴും ഉണ്ടാകട്ടെ. നീ എന്നും ഉണ്ടാകട്ടെ, നിങ്ങൾ ഇരുവരും, മഹേശ്വരന്മാർ എന്നും ഉണ്ടാകട്ടെ.

ഭൂയാസ്ത യൂയം ഭൂയാസമഹം ഭൂയാസ്മ സര്വ്വദാ । യക്ഷീഷ്ട ഹ്യേധിഷീയാസ്താം യക്ഷീരന്നേധിഷീയ ച ।। ൩൫൮.

നിങ്ങൾ എല്ലാവരും എന്നും ഉണ്ടാകട്ടെ, ഞാനും ഉണ്ടാകട്ടെ, നാം എല്ലായ്പ്പോഴും ഉണ്ടാകട്ടെ. യാഗം നടത്തപ്പെടട്ടെ, അതു സ്ഥാപിക്കപ്പെടട്ടെ, അന്നയാഗവും സ്ഥാപിക്കപ്പെടട്ടെ.

യക്ഷീവഹ്യേധിഷീമഹി ലിങി ചായക്ഷ്യതേതി ലൃങ് । അയക്ഷ്യേതാമയക്ഷ്യന്തായക്ഷ്യേഽയക്ഷ്യേഥാം യുവാം ।। ൩൫൮.

യാഗം നടത്തപ്പെടട്ടെ, നാം അതു സ്ഥാപിക്കട്ടെ. 'യാഗം നടത്തട്ടെ' എന്ന ആഗ്രഹം. 'അവൻ നടത്തട്ടെ', 'അവർ നടത്തട്ടെ', 'ഞാൻ നടത്തട്ടെ', 'നിങ്ങൾ ഇരുവരും നടത്തട്ടെ'.

അയക്ഷഅയധ്വമൈധിഷ്യാവഹ്യൈധിഷ്യാമഹ്യരേര്വയമ് । ലൃടി സ്യാദ്ഭവിഷ്യതീതി ഏധിഷ്യാമഹ ഈദൃശമ് ।। ൩൫൮.

'അവൻ നടത്തരുത്', 'നിങ്ങൾ നടത്തരുത്', 'നാം ഇവിടെ സ്ഥാപിക്കട്ടെ', 'നാം ഇവിടെ സ്ഥാപിക്കട്ടെ', 'നാം മഹേശ്വരനു വേണ്ടി സ്ഥാപിക്കട്ടെ'. ഭാവികാലത്തിൽ 'അതു സംഭവിക്കും', അതുപോലെ 'നാം സ്ഥാപിക്കട്ടെ'.

ഏവം വിഭാവയിഷ്യന്തി ബോഭവിഷ്യതി രൂപകം । ഘടയേത് പടയേത്തദ്വത് പുത്രീയതി ച കാമ്യതി ।। ൩൫൮.

ഇങ്ങനെ അവർ ചിന്തിക്കും, രൂപം ഉണ്ടാകും. ഒരാൾ നിർമ്മിക്കണം, പാരായണം ചെയ്യണം, അതുപോലെ പുത്രനെ നേടാനും ആഗ്രഹിക്കണം.

കുമാര ഉവാച കൃതസ്ത്രിഷ്വപി വിജ്ഞേയാ ഭാവേ കര്മ്മണി കര്ത്തരി । അജ്ല്യുട് ക്തിന് ഘഞോ ഭാവേ യുജകാരത ഏവ ച ।। ൩൫൯.

കുമാരൻ പറഞ്ഞു: കൃത്പ്രത്യയങ്ങളുള്ള രൂപങ്ങൾ മൂന്നു വിധത്തിൽ മനസ്സിലാക്കണം: ഭാവം, കർമ്മം, കര്‍ത്താവ്. അജ്, യുട്, ക്തിൻ, ഘൺ എന്നിവ ഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, യുജ്, കാര എന്നപോലെയും.

അചി ധര്മ്മസ്യ വിനയ ഉത്കരഃ പ്രകരസ്തഥാ । ദേവോ ഭദ്രഃ ശ്രീകരശ്ച ത്ലുടി രൂപന്തു ശോഭനമ് ।। ൩൫൯.

'അ' എന്ന സ്വരത്തിൽ ധർമ്മം, വിനയം, ഉന്നതി, പ്രത്യേകത എന്നിവയാണ് അർത്ഥം. ദേവൻ, മംഗളമുള്ളത്, ഐശ്വര്യം നൽകുന്നത്, ത്ലുട്ട് പ്രയോഗത്തിൽ മനോഹരമായ രൂപം.

ക്തിനി വൃദ്ധിസ്തുതിമതോ ഘഞി ബാവോഽഥ യുച്യപി । കാരണാ ഭാവനേത്യാദി അകാരേ ച ചികിത്സയാ ।। ൩൫൯.

ക്തിൻ ഉപയോഗത്തിൽ വർദ്ധനയും സ്തുതിയും. ഘണിൽ ഭാവവും, ചിലപ്പോൾ യുച്-ൽ. കാരണം ഭാവം എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്, 'അ' ഉപയോഗം വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിലും.

തഥാ തവ്യോ ഹ്യനീയശ്ച കര്ത്തവ്യം കരണീയകമ് । ദേയം ധ്യേയഞ്ചൈവ യതി ണ്യതി കാര്യ്യഞ്ച കൃത്യകാഃ ।। ൩൫൯.

അങ്ങനെ തവ്യ, അനീയ എന്നിവ ചെയ്യേണ്ടത്, ഉണ്ടാക്കേണ്ടത് എന്നിവ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദേയ, ധ്യേയ, യതി, ണ്യതി, കാര്യ, കൃത്യ എന്നിങ്ങനെയുള്ളത് പൂർത്തിയാക്കേണ്ടത്.

കര്ത്തരി ക്താദയോ ജ്ഞേയാ ഭാവേ കര്മ്മണി ച ക്കചിത് । ഗതോ ഗ്രാമം ഗതോ ഗ്രമ ആശ്ലിഷ്ടശ്ച ഗുരുസ്ത്ബയാ ।। ൩൫൯.

കര്‍ത്താവിനെക്കുറിച്ച് ക്താ മുതലായ പ്രത്യയങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കണം, ചിലപ്പോൾ ഭാവത്തിലും കർമ്മത്തിലും. 'അവൻ ഗ്രാമത്തിലേക്ക് പോയി', 'അവൻ ഗ്രാമം ചെന്നു', 'ഗുരുവിനെ നീ അണഞ്ഞു'.

ശതൃങ്‌ശാനചൌ ഭവന് ഏധമാനോ ഭവന്ത്യപി । പുണ് തൃചൌ സര്വ്ബധാതുഭ്യോ ഭാവകോ ഭവിതാ തഥാ ।। ൩൫൯.

ശത്ര്, ശാനച് എന്നിവയിൽ ഭവനം അർത്ഥം. 'എധമാന', 'ഭവന്ത്' എന്നിവയും. പു, തൃച് എന്നിവയിൽ എല്ലാ ധാതുവിൽ നിന്നും ഭാവം, 'ഭവിതാ' എന്നതും.

ക്കിബന്തശ്ച സ്വയമ്ഭൂശ്ച ഭൂതേ ലിടഃ ക്കന്സു കാന ച । ബഭൂവിവാന് പേചിവാംശ്ച പേചാനഃ ശ്രദ്ദധാനകഃ ।। ൩൫൯.

ക്കി പ്രത്യയത്തിൽ സ്വയംഭൂ മുതലായവ. ഭൂതകാലത്തിൽ ലിറ്റ്, ക്കൻ മുതലായവ. 'ബഭൂവിവാൻ', 'പെചിവാൻ', 'പെചാന', 'ശ്രദ്ധധാനക'.

അണി സ്യുഃ കുമ്ഭകാരാദ്യാ ഭൂതേപ്യുണാദയഃ സ്മൃതാഃ । വായുഃ പായുശ്ച കാരുഃ സ്യാദ്വഹുലം ഛന്ദസീരിതം ।। ൩൫൯.

അൺ പ്രത്യയത്തിൽ കുംഭകാരൻ മുതലായ രൂപങ്ങൾ. ഭൂതകാലത്തിൽ ഉൺ മുതലായ പ്രത്യയങ്ങൾ. വായു, പായു, കാരു എന്നിവയും, വേദങ്ങളിൽ ഇതുപോലെയുള്ള അനേകം രൂപങ്ങൾ കാണാം.