അഗ്നിപുരാണമ്

കപേര്ഭാവശ്ച കാപേയം സൈന്യം പഥ്യം യകീരിതം । ആശ്വം കൌമാരകം ചാണി രൂപം ചാണി ച യൌവനമ് ൩൫൬.

കുരങ്ങിന്റെ സ്വഭാവം കാപേയം എന്ന് വിളിക്കുന്നു; സൈന്യം പഥ്യം എന്നാണ്. കുതിര കൗമാരമാണ്, രൂപവും യൗവനവും രണ്ടും ചാണി എന്നാണ്.

കുമാര ഉവാച ഉണാദയോഽഭിധാസ്യന്തേ പ്രത്യയാ ധാതുതഃ പരേ । ഉണി കാരുശ്ച ശില്പീ സ്യാത് ജായുര്മ്മായുശ്ച പിത്തകം ।। ൩൫൭.

കുമാരൻ പറഞ്ഞു: 'ഉണ' എന്ന പ്രത്യയങ്ങൾ ധാതുക്കളിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ഉണി എന്നത് ശിൽപി, കാരു എന്നത് കയ്യൊപ്പുള്ളവൻ, ജായു എന്നത് ആയുസ്സ്, മായു എന്നത് പിത്തം എന്നാണ് അർത്ഥം.

ഗോമായുര്വായുര്വേദേഷു ബഹുലം സ്യുരുണാദയഃ । ആയുഃ സ്വാദുശ്ച ഹേത്വാദ്യാഃ കിംശാരുര്ധാന്യശൂകകഃ ।। ൩൫൭.

വേദങ്ങളിൽ ഗോമായു, വായു തുടങ്ങിയ ഉണപ്രത്യയങ്ങൾ പലപ്പോഴും കാണാം. ആയു എന്നത് ജീവൻ, സ്വാദു എന്നത് മധുരം, ഹെത്വാദി എന്നത് കാരണങ്ങൾ, കിംശാരു എന്നത് ധാന്യത്തിന്റെ തൊലി എന്നാണ്.

കൃകവാകുഃ കുക്കുടഃ സ്യാദ് ഗുരുര്ഭര്ത്താ മരുസ്തഥാ । ശയുശ്ചാജഗരോ ജ്ഞേയഃ സ ഹരായുധമുച്യതേ ।। ൩൫൭.

കൃകവാകു എന്നത് കോഴി, കുക്കുടം എന്നും അതേ അർത്ഥം. ഗുരു എന്നത് അധ്യാപകൻ, ഭർത്താവു എന്നത് ഭർത്താവ്, മരു എന്നത് മരുഭൂമി. ശയു എന്നത് അജഗരം, അതു ശിവായുധം വഹിക്കുന്നവനാണ്.

സ്വരുദ്‌ര്വജ്രം ത്രപുരുസി സമസാരം ഫല്ഗുരീരിതം । ഗൃധ്രശ്ച ക്രനി കിരചി മന്ദിരം തിമിരം തമഃ ।। ൩൫൭.

സ്വരുദ് എന്നത് വജ്രം, വജ്രം എന്നും അതേ അർത്ഥം. ത്രപു എന്നത് താമ്രം, ഉസി എന്നത് ഇരുമ്പ്, സമസാര എന്നത് ഐക്യം, ഫൽഗു എന്നത് ദുർബലൻ എന്നാണ്. ഗൃധ്രം എന്നത് കഴുകൻ, ക്രണി എന്നത് കാക്ക, കിരചി എന്നത് പ്രാവ്, മണ്ഡിരം എന്നത് വീട്, തമിരം എന്നത് ഇരുട്ട്, തമസ് എന്നത് അന്ധകാരമാണ്.

ഇലചി സലിലം വാരി കല്യാണം ഭണ്ഡിലം സ്മൃതം । ബുവോ വിദ്വാന് ക്കസൌ സ്യാച്ച ശിവിരം ഗുപ്തസംസ്ഥിതിഃ ।। ൩൫൭.

ഇലചി എന്നത് വെള്ളം, സലിലം എന്നും വാരിയും അതേ അർത്ഥം. കല്യാണം എന്നത് മംഗളം, ഭണ്ഡിലം എന്നും അതേ അർത്ഥം. ബുവോ എന്നത് പണ്ഡിതൻ, ക്കസൗ എന്നും അതേ അർത്ഥം, ശിവിരം എന്നത് രഹസ്യമായ താമസം എന്നാണ്.

ഓതുര്വിഡാലശ്ച തുനി അഭിധാനാദുഗാദയഃ । കര്ണഃ കാമീ ച ഗൃഹഭൂര്വാസ്തുര്ജൈവാതൃകഃ സ്മൃതഃ ।। ൩൫൭.

ഒതുര് എന്നത് പൂച്ച, വിഡാലം എന്നും അതേ അർത്ഥം. തുനി എന്നത് ഉഗപ്രത്യയത്തിൽ നിന്നുള്ള പേരാണ്. കർണം എന്നത് ചെവി, കാമി എന്നത് പ്രേമികൻ, ഗൃഹഭൂ എന്നത് ഗൃഹസ്ഥൻ, വാസ്തു എന്നത് നിർമ്മാതാവ്, ജൈവാത്രികൻ എന്നും അതേ അർത്ഥം.

കമ്ബോജോ ഭാജനമ്ഭാണ്ഡം സരണ്ഡശ്ച ചതുഷ്പദഃ । തരുരേരണ്ഡഃ സങ്ഘാതോ വരൂड़ഃ സാമ നിര്ഭരം ।। ൩൫൭.

കംബോജൻ എന്നത് പാത്രം, ഭാജനം എന്നും അതേ അർത്ഥം. സരണ്ട എന്നത് നാലുകാലി. തരുര് എന്നത് എരണ്ട, എരണ്ട എന്നും അതേ അർത്ഥം. സംഘാടം എന്നത് കൂട്ടം, വരൂര എന്നത് സാമഗാനം, നിർഭരം എന്നത് സമൃദ്ധി എന്നാണ്.

സ്ഫാരം പ്രഭൂതം സ്യാന്നാന്തപ്രത്യയേ ചീരവല്കലം । കാതരോ ഭീരുരുഗ്രസ്തു പ്രചണ്ഡോ ജവസം തൃണം ।। ൩൫൭.

സ്ഫാര എന്നത് സമൃദ്ധി, പ്രഭൂതം എന്നും അതേ അർത്ഥം. ഇല്ലാത്തപ്പോൾ, ചീരവൽകലൻ എന്നത് തൂണിക്കൊടിയാണ്. കാതരൻ എന്നത് ഭയക്കുന്നവൻ, ഭീരു എന്നത് ഭയങ്കരൻ, ഉഗ്രൻ എന്നത് ക്രൂരൻ, പ്രചണ്ഡൻ എന്നത് അതികഠിനൻ, ജവം എന്നത് വേഗം, തൃണം എന്നത് പുല്ല് എന്നാണ്.

ജഗച്ചൈവ തു ഭൂര്ലോകോ കൃശാനുര്ജ്യോതിരര്ക്കകഃ । വര്വ്വരഃ കുടിലോ ധൂര്ത്തശ്ചത്വരഞ്ച ചതുഷ്പഥം ।। ൩൫൭.

ജഗത് എന്നത് ലോകം, ഭൂർലോകം എന്നും അതേ അർത്ഥം. കൃഷാനു എന്നത് അഗ്‌നി, ജ്യോതി എന്നത് വെളിച്ചം, അർക്കം എന്നത് സൂര്യൻ. വർവ്വരൻ എന്നത് വളഞ്ഞത്, കുടിലം എന്നും അതേ അർത്ഥം. ധൂർത്തൻ എന്നത് വഞ്ചകൻ, ചത്വരം എന്നത് ചതുര്‍വാതായനം, ചതുർപഥം എന്നത് നാലുവഴിച്ചുരുക്കാണ്.

ചീവരം ഭിക്ഷുപ്രാവൃത്തിരാദിത്യോ മിത്ര ഈരിതഃ । പുത്രഃ സൂനുഃ പിതാ താതഃ പൃദാകുര്യ്യാഘ്രവൃശ്ചികേ ൩൫൭.

ചീവരം എന്നത് ഭിക്ഷുക്കളുടെ വസ്ത്രം, ഭിക്ഷുപ്രാവൃത്തി എന്നും അതേ അർത്ഥം. ആദിത്യൻ എന്നത് സൂര്യൻ, മിത്രൻ എന്നത് സുഹൃത്ത്. പുത്രൻ എന്നത് മകൻ, സുനു എന്നും അതേ അർത്ഥം. പിതാവ് എന്നത് അച്ഛൻ, താതൻ എന്നും അതേ അർത്ഥം. പൃദാ എന്നത് പുലി, കുര്യ എന്നത് നായ, അഘ്രൻ എന്നത് പാമ്പ്, വൃശ്ചികൻ എന്നത് ചെളിയാണാണ്.

കുമാര ഉവാച തിങ്‌വിഭക്തിം പ്രവക്ഷ്യാമി തഥാദേശം സമാസതഃ । തിങസ്ത്രിഷ്വപി വര്ത്തന്തേ ഭാവേ കര്മ്മണി കര്ത്തരി ।। ൩൫൮.

കുമാരൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ ക്രിയാവിഭക്തികളും അവയുടെ അർത്ഥങ്ങളും സംക്ഷിപ്തമായി വിശദീകരിക്കാം. ക്രിയാരൂപങ്ങൾ മൂന്നു വിധത്തിൽ വരുന്നു: ഭാവം, കർമ്മം, കര്‍ത്താവ് എന്നിങ്ങനെ.

സകര്മ്മകാകര്മ്മകാച്ച കര്ത്തരി ദ്വിപദേ സ്മൃതാഃ । സകര്മ്മകാകര്മ്മണി ച തദാദേശസ്തഥേരിതഃ ।। ൩൫൮.

സകർമ്മവും അകർമ്മവും കര്‍ത്താവിൽ ഇരട്ടരൂപത്തിൽ ഓർക്കപ്പെടുന്നു. സകർമ്മവും അകർമ്മവുമായ അർത്ഥങ്ങൾ അതനുസരിച്ച് വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു.

വര്ത്തമാനേ ലഡാഖ്യാതോ വിധ്യാദ്യര്ഥേ ലിങീരിതഃ । വിധ്യാദൌ ലോഡാശിഷി ച ഭൂതാനദ്യതനേ ച ലങ് ।। ൩൫൮.

വർത്തമാനത്തിൽ ലട് എന്ന രൂപം ഉപയോഗിക്കുന്നു; നിർദ്ദേശം, ആശംസ എന്നിവയ്ക്ക് ലിങ് എന്നത് പറയുന്നു. നിർദ്ദേശത്തിനും ആശംസയ്ക്കും ലോട്ട്, ആശിഷ് എന്നിവയും; കഴിഞ്ഞതിലും അടുത്തകാലത്തും ലങ് ഉപയോഗിക്കുന്നു.

ഭൂതേ ലുങ് ലിട് പരോക്ഷേഽഥ ഭാവിന്യദ്യതനേ ച ലുട് । ലിങാശിഷി ച ശേഷേഽര്ഥേ ലൃഡ് ഭവിഷ്യതി ലൃങ്‌ഭവേത് ।। ൩൫൮.

കഴിഞ്ഞതിൽ ലുങ്, ലിറ്റ് എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുന്നു; ദൂരഭൂതകാലത്തും ഭാവിയിലും അടുത്തഭാവിയിലും ലുട്ട് ഉപയോഗിക്കുന്നു. ലിങ്, ആശിഷ് എന്നിവ ശേഷിച്ച അർത്ഥങ്ങളിൽ ലൃട് ഉപയോഗിക്കുന്നു; ഭാവിയിൽ ലൃങ് ഉപയോഗിക്കുന്നു.

ലിങ്നിമിത്തേ ക്രിയാതിപത്തൌ പരേ നവാത്മനേപദമ് । പൂര്വ്വം ന പരസ്മൈപദന്തിപ്തസന്തീതി പ്രഥമഃ പുമാന് ।। ൩൫൮.

ലിങ് ഉപയോഗം ഉദ്ദേശം അല്ലെങ്കിൽ പ്രവർത്തി സൂചിപ്പിക്കുമ്പോൾ ആത്മനേപദം എന്ന അവസാനപ്രത്യയം വരും. മുമ്പ് പരസ്മൈപദം ഇല്ല, ഒന്നാം പുരുഷ ഏകവചനം പ്രധാനമാണ്.

സിപ്ഥസ്ഥ മധ്യമനരോ മിപ്വസ്മസ്ചോത്തമഃ പുമാന് । ത ആതാം അന്താത്മനേ മുഖ്യഃ ഥാസാഥാം ധ്വഞ്ച മധ്യമഃ ।। ൩൫൮.

'സിപ്', 'ഥസ്', 'ഥ' എന്നിവ മദ്ധ്യപുരുഷം; 'മിപ്', 'വസ്', 'മസ്' ഒന്നാം പുരുഷം. 'ത', 'ആതാം', 'അന്ത' ആത്മനേപദം പ്രധാനമാണ്; 'ഥാ', 'സാ', 'ഥാം', 'ധ്വ' മദ്ധ്യപുരുഷം.

ഉത്തമ ഇ വഹി മഹി ഭൂവാദ്യാ ധാതവഃ സ്മൃതാഃ । ഭുവിരേധിഃ പചിര്നന്ദിര്ധ്വംസിഃ ശ്രംസിഃ പദിസ്ത്വദിഃ ।। ൩൫൮.

ഭൂമി മുതലായ ഘടകങ്ങൾ ഏറ്റവും ഉന്നതമായവയാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഭൂവി വിഭാഗത്തിൽ ഇടി, പചിരു, നന്ദി, ധ്വംസി, ശ്രംസി, പതിസ്, ത്വദി എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.

ശീങഃ ക്രീड़ോ ജുഹോതിശ്ച ജഹാതിശ്ച ദധാത്യപി । ദീവ്യതിഃ സ്വപിതിര്നഹിഃ സുനോതിര്വസിരേച ച ।। ൩൫൮.

ശീന, ക്രീര, ജൂഹോതി, ജഹാതി, ദധാതി, ദീവ്യതി, സ്വപിതി, നഹി, സുനോതി, വസിരു എന്നിവയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

തുദിര്മൃശതിര്മുഞ്ചതിഃ രുധിര്ഭുജിസ്ത്യജിസ്തനിഃ । ശവാദികേ വികരണേ മനിശ്ചൈവ കരോത്യപി ।। ൩൫൮.

തുദിരു, മൃഷതി, മുഞ്ചതി, രുധി, ഭുജു, ത്യജിസ്, തനി, ശവ തുടങ്ങിയവ വിവിധ പ്രവർത്തികൾക്കായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. മണി എന്നതും ചെയ്യുന്നതിന് ഉപയോഗിക്കുന്നു.

ക്രീड़തിര്വൃങോ ഗ്രഹിശ്ചോരിഃ പാ നീരച്ചിശ്ച നായകാഃ । ഭുവി സ്യാത് തിങ് ഭവതി സഃ ഭവതസ്തൌ ഭവന്തി തേ ।। ൩൫൮.

ക്രീരതി, വൃണു, ഗ്രഹി, ചോരി, പാനി, രചി, നായകൻ എന്നിവ നേതൃത്വം നൽകുന്നവരാണ്. ഭൂവി വിഭാഗത്തിൽ 'തി' എന്നത് 'ഭവതി', 'സ', 'ഭവതസ്', 'തൗ', 'ഭവന്തി', 'തേ' എന്നിങ്ങനെയാണ്.

ഭവസി ത്വം യുവാം ഭവഥോ യൂയം ഭവഥ ചാപ്യഹം । ഭവാമ്യാവാം ഭവാവശ്ച ഭവാമോ ഹ്യേധതേ കുലം ।। ൩൫൮.

'നീ ആണു', 'നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരും ആണു', 'നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ആണു', 'ഞാൻ ആണു', 'നാം രണ്ടുപേരും ആണു', 'നാം എല്ലാവരും ആണു', ഇങ്ങനെ കുടുംബം വളരുന്നു.

ഏധേതേ ദ്വേ തഥൈധന്തേ ഏധസേ ത്വം ഹി മേധയാ । ഏധേഥേ ച സമേധധ്വേ ഏധേ ഹ്യേധാവഹേ ധിയാ ।। ൩൫൮.

'എധേതേ' എന്നത് രണ്ടുപേരെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, അതുപോലെ 'എധന്തേ' എന്നും. 'എധസേ', 'നീ ആണു', ബുദ്ധിയോടെ. 'എധേതേ', 'സമേധധ്വേ', 'എധേ', 'എധാവഹേ', ബുദ്ധിയോടെ.

ഏധാമഹേ ഹരേര്ഭക്ത്യാ പചതീത്യാദി പൂര്വ്വവത് । ഭൂയതേഽനുഭൂയതേഽസൌ ഭാവേ കര്മ്മണി വൈ യകി ।। ൩൫൮.

'എധാമഹേ' ഹരിയിലേക്കുള്ള ഭക്തിയാൽ, 'പചതി' തുടങ്ങിയവയും മുമ്പുപറഞ്ഞതുപോലെ. 'ഭൂയതേ', 'അനുഭൂയതേ', ഇവ ഭാവത്തിലും പ്രവർത്തിയിലും 'യകി' എന്ന പ്രത്യയത്തോടെ ഉപയോഗിക്കുന്നു.

വുഭൂഷതി സനീത്യേവം ണിചി ബാചവയതീശ്വരം । യങി വോഭൂയതേ വാദ്യം വോഭോതി സ്യാച്ച യങ്‌ലുകി ।। ൩൫൮.

'വുഭൂഷതി' എന്നത് ആഗ്രഹം സൂചിപ്പിക്കുന്ന 'ണിച്' പ്രത്യയത്തോടെയാണ്, 'ബചവയതി' എന്നതുപോലെ. 'യങ്' പ്രത്യയത്തോടെ 'വോഭൂയതേ', 'വദ്യ', 'വോഭോതി', 'യങ്-ലുകി' എന്നിവയും ഉണ്ട്.

പുത്രീയതി പുത്രകാമ്യത്യേവം പടപടായതേ । ഘടയത്യഽഥ സനി ണിചി ബുഭൂഷയതി രൂപകം ।। ൩൫൮.

'പുത്രീയതി' എന്നത് പുത്രനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് അർത്ഥം. അതുപോലെ 'പടപടായതേ' എന്നും. 'ഘടയതി' എന്നത് കാരണപ്രത്യയമായ 'ണിച്' ഉപയോഗിച്ചുള്ളതാണ്. 'ബുഭൂഷയതി' ആഗ്രഹപ്രത്യയ രൂപമാണ്.

ഭവേദ്ഭവേതാഞ്ച ലിങി ഭവേയുശ്ച ഭവേഃ പരേ । ഭവേതഞ്ച ഭവേതൈവം ഭവേയഞ്ച ഭവേവ ച ഭവേമ ച ।। ൩൫൮.

ലിംഗിൽ 'ഭവേദ്', 'ഭവേതാ', ഭവേയുഃ, ഭവേഃ, ഭവേത, ഭവേത, ഭവേയൻ, ഭവേവ, ഭവേമ എന്നിങ്ങനെയുള്ള രൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്.

ഏധേത ഏധേയാതാമേധേരന് മനസാ ശ്രിയാ । ഏധേഥാശ്ച ഏധേയാഥാമേധേധ്വമേധേയ ഏധേവാഹി ഏധേമഹി ।। ൩൫൮.

'എധേത', 'എധേയാതാം', 'എധേരൻ' മനസ്സും ഐശ്വര്യവും കൊണ്ട്; 'എധേതാശ്', 'എധേയാഥാശ്', 'എധേധ്വം', 'എധേയ', 'എധേവ', 'എധേമഹി' എന്നിങ്ങനെയാണ്.

അസ്തു താവദ്ഭവതാം ലോടി ഭവന്തു ഭവതാദ്ഭവ । ഭവതം ഭവത് ഭവാനി ഭവാവ ച ഭവാമ് ച ।। ൩൫൮.

ആജ്ഞാർത്ഥത്തിൽ, നിങ്ങള്ക്ക് ഇങ്ങനെ ആകട്ടെ: 'ഭവന്തു', 'ഭവതാ', 'ഭവ', 'ഭവതാം', 'ഭവത്', 'ഭവാനി', 'ഭവാവ', 'ഭവാം' എന്നിങ്ങനെയാണ്.