അഗ്നിപുരാണമ്

പ്രിയങ്ഗൂനാം ഭവം ക്ഷേത്രം പ്രൈയങ്ഗവീനകം ഖഞി । മൌദ്‌ഗീനം സൌദ്രവീണഞ്ച വൈദേഹശ്ചാനപത്യകേ ।। ൩൫൬.

'പ്രിയംഗൂ' എന്നത് പ്രിയംഗു എന്ന സസ്യത്തിന്റെ, 'ഭവം' എന്നത് ഉത്ഭവം, 'ക്ഷേത്രം' എന്നത് നിലം, 'പ്രിയംഗവീനകം' എന്നത് പ്രിയംഗുവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടത്, 'ഖണി' എന്നത് ഖനനം ചെയ്യുന്നവന്‍. 'മൗദ്ഗീന' എന്നത് മൗദ്ഗീനന്‍ എന്ന വംശജന്‍, 'സൗദ്രവീന' എന്നത് സൗദ്രവംശജന്‍, 'വൈദേഹ' എന്നത് വൈദേഹ ദേശക്കാരന്‍, 'അനപത്യക' എന്നത് സന്താനമില്ലാത്തത്.

ഇഞി ദാക്ഷിര്ദാശരഥിഃ കചി നാരായണാദികം । ആശ്വായനഃ സ്യാച്ച ഫഞി യചി ഗാര്ഗ്യശ്ച വാത്സകഃ ।। ൩൫൬.

ഇണി എന്നത് ദക്ഷനും ദാശരഥിയും ചിലപ്പോള്‍ നാരായണനും മറ്റുള്ളവരെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഫ എന്നത് ആശ്വായനനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, വത്സക എന്നത് ഗാര്‍ഗ്യനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഢകി സ്യാദ്വൈനതേയാദിശ്ചാടകേരസ്തഥൈരകി । ഢ്രകി ഗൌധേരകോ രൂപം ഗൌവാരശ്ചാരകീരിതം ।। ൩൫൬.

ഢകി എന്നത് വൈനതേയനും മറ്റ് ചിലരെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചാടകേരനും ഐരകിയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഢ്രകി എന്നത് ഗൗഢേരകനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഗൗവാര എന്നത് ആരകീരിതം എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.

ക്ഷത്രിയോ ഘേ കുലീനഃ ഖേ ണ്യേ കൌരവ്യാദയഃ സ്മൃതാഃ । യതി മൂര്ദ്ധന്യമുഖ്യാദിഃ സുഗന്ധിരിതി രൂപകം ।। ൩൫൬.

ക്ഷത്രിയന്‍ എന്നത് ഘെ എന്നതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കുലീനന്‍ എന്നത് ഖെ എന്നതിലൂടെ. ണ്യെ എന്നത് കൗരവന്‍ തുടങ്ങിയ വംശങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യതി എന്നത് പ്രധാന സന്ന്യാസികളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, സുഗന്ധി എന്നത് ഒരു രൂപമാണ്.

താരകാദിഭ്യ ഇതചി നഭസ്താരകിതാദയഃ । അനങി സ്യാച്ച കുണ്ഡാധ്നീ പുഷ്പധന്വസുധനവനീ ।। ൩൫൬.

താരകനും മറ്റും സൂചിപ്പിക്കുമ്പോള്‍ ഇതചി എന്നത് നക്ഷത്രാദികളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അനങി എന്നത് കുണ്ഡ, ധ്നി, പുഷ്പധനു, സുധന്വ, വനി എന്നിവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ചഞ്ചുപി വിത്തചഞ്ചുഃ സ്യാദ്വിത്തമസ്യ ച ശബ്ദകേ । ചണപി സ്യാത് കേശചണഃ രൂപേ സ്യാത് പടരൂപകമ് ।। ൩൫൬.

ചഞ്ചുപി എന്നത് 'ധനമുള്ള ചഞ്ചു' എന്നർത്ഥം. വിത്തചഞ്ചു എന്നത് ധനത്തിന്റെ പേരാണ്. ചണപി എന്നത് 'കേശചണ' എന്നർത്ഥം. പടരൂപകം എന്നത് ഒരു രൂപമാണ്.

ഈയസൌ ച പടീയാന് സ്യാത് തരപ്യക്ഷതരാദികമ് । പചതിതരാഞ്ച തരപി തമപ്യടതിതമാമപി ।। ൩൫൬.

ഈയസൗ എന്നത് 'കൂടുതല്‍' എന്നർത്ഥം. പടീയാന്‍ എന്നത് 'ഏറ്റവും കൂടുതല്‍' എന്നർത്ഥം. തരപ്യക്ഷതരാദി എന്നത് വര്‍ദ്ധനയുള്ള രൂപങ്ങളാണ്. പചതിതരാഞ്ച, തരപി, തമപ്യടതിതമാമപിയും ഇതുപോലെയാണ്.

മൃദ്വീതമാ കല്പപി സ്യാദിന്ദ്രകല്പോഽര്കകല്പകഃ । രാജദേശീയോ ദേശീയേ ദേശ്യേ ദേശ്യാദിരൂപകമ് ।। ൩൫൬.

മൃദ്വീതമാ, കല്പപി എന്നിവ സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഉദാഹരണത്തിന് 'ഇന്ദ്രനുപമന്‍', 'സൂര്യനുപമന്‍' എന്നപോലെ. രാജദേശീയ, ദേശീയ, ദേശ്യ തുടങ്ങിയവ ഒരു പ്രദേശത്തോട് ബന്ധപ്പെട്ടതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പടുജാതീയോ ജാതീയേ ജാനുമാത്രഞ്ച മാത്രചി । ഊരുദ്വയസോ ദ്വയസചി ഊരുദഘ്നഞ്ച ദഘ്നചി ।। ൩൫൬.

പടുജാതീയ എന്നത് പട് ജാതിയിലുള്ളവനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ജാതീയ എന്നത് ജാതിയിലുള്ളവന്‍. ജാനുമാത്രം എന്നത് മുട്ടിന്റെ അളവുവരെ എന്നർത്ഥം. മാത്രചി എന്നത് അളവ് എന്നർത്ഥം. ഊരുദ്വയസ എന്നത് ഇരുകാലുകളിലുമുള്ളവന്‍, ദ്വയസചി എന്നത് രണ്ടെണ്ണം എന്നർത്ഥം. ഊരുദഘ്നം എന്നത് കാലിന്റെ അളവുവരെ, ദഘ്നചി എന്നത് അത്ര അളവിലുള്ളത്.

തയടി സ്യാത് പഞ്ചതയഃ ദൌവാരികഷ്ഠകീരിതം । സാമാന്യവൃത്തിരുക്താഽഅവ്യാഖ്യശ്ച തദ്ധിതഃ ।। ൩൫൬.

തയടി എന്നത് അഞ്ചു തരം എന്നർത്ഥം. പഞ്ചതയ എന്നത് അഞ്ചു തരം. ദൗവാരികഷ്ടകീരിതം എന്നത് ഒരു പേര്. സാമാന്യവൃത്തി എന്നത് പൊതുവായ ഉപയോഗം, അവ്യാഖ്യ എന്നത് വിശദീകരണമില്ലാത്ത തദ്ധിതം.

യസ്മാദ്യതസ്തസിലി ച യത്ര തത്ര ത്രലീരിതം । അസ്മിന് കാലേ ഹ്യധുനാ സ്യാദിദാനീഞ്ചൈവ ദാന്യപി ।। ൩൫൬.

യസ്മാത്, യതതസിലി എന്നിവ ഉദ്ഭവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യത്ര, തത്ര എന്നിവ ട്രലി എന്നതിലൂടെ പറയുന്നു. ഈ സമയത്ത് എന്നർത്ഥം അസ്മിന്‍ കാലേ, ഇപ്പോൾ എന്നർത്ഥം അധുനാ, ഇതുപോലെ തന്നെയാണ് ഇടാനിം, ദാന്യ എന്നതും.

സര്വസ്മിന് സര്വ്വദാ ദാ സ്യാത്തസ്മിന്കാലേ ര്ഹിലീരിതം । തര്ഹി ഹോഽസ്ഭിന് കാല ഇഹ കര്ഹി സസ്മിംശ്ച കാലകേ ।। ൩൫൬.

സര്‍വസ്മിന്‍ എന്നത് എല്ലായിടത്തും, സര്‍വ്വദാ എന്നത് എപ്പോഴും, ദാ എന്നത് ആ സമയത്ത് എന്നർത്ഥം. രിലി എന്നത് ആ സമയത്ത് എന്നർത്ഥം. തര്ഹി എന്നത് അപ്പോള്‍, ഹോ എന്നത് ഇപ്പോൾ, അഭിന്‍ കാലേ എന്നത് ഈ സമയത്ത്, ഇഹ എന്നത് ഇവിടെ, കര്‍ഹി എന്നത് എപ്പോള്‍, സസ്മിന്‍ എന്നത് ആ സമയത്ത്, കാലകേ എന്നത് സമയത്ത് എന്നർത്ഥം.

യഥാ ഥാലി ഥമി കഥം പൂര്വ്വസ്യാന്ദിശി സഞ്ചയേത് । അസ്താതി ചൈവ പൂര്വ്വസ്യാഃ പൂര്വ്വാദിഗ്രാമണീയകാഃ ।। ൩൫൬.

യഥാ താലി, തമി എന്നിവ എങ്ങനെ എന്നർത്ഥം. ഇതു മുന്‍പുള്ള ദിശയ്ക്ക് ഉപയോഗിക്കണം. അസ്താതി, പൂര്‍വ്വസ്യാഃ എന്നത് മുന്‍പുള്ളത്, പൂര്‍വ്വാദി ഗ്രാമണീയന്‍ എന്നത് മുന്‍പുള്ളവരുടെ നേതാവ് എന്നർത്ഥം.

പുരസ്താത് സഞ്ചരേദ് ഗച്ഛേത് സദ്യസ്തുല്യേഽഹനീരിതം । ഉതിപൂര്വ്വാബ്ദേ ച പരുത് പൂര്വ്വതരേ പരാര്യ്യപി ।। ൩൫൬.

പുരസ്താത് എന്നത് മുന്നോട്ട്, സഞ്ചരേത് എന്നത് പോകണം, ഗച്ഛേത് എന്നത് പോകണം. സദ്യസ് എന്നത് ഉടനെ, തുല്യേ എന്നത് സമം, അഹനീരിതം എന്നത് അതേ ദിവസത്തിൽ. ഉതിപൂര്‍വ്വാബ്ദേ എന്നത് കഴിഞ്ഞ വര്‍ഷത്തില്‍, പരുത് എന്നത് മുന്‍പ്, പൂര്‍വ്വതരേ എന്നത് അതിലും മുന്‍പ്, പരാര്യ എന്നത് മറ്റുള്ളത്.

ഐഷമോഽസ്മിന് സംവത്സരേ രൂപം സമസി ചേരിതം । ഏദ്യവൌ പരേദ്യവി സ്യാത് പരസ്മിന്നഹനീരിതം ।। ൩൫൬.

ഐഷമോ എന്നത് ഈ വര്‍ഷം, സമസി എന്നത് രൂപം, ചരിതം എന്നത് പറഞ്ഞത്. എദ്യവൗ, പരേദ്യവി എന്നിവ അടുത്ത ദിവസം, പരസ്മിന്നഹനീരിതം എന്നത് മറ്റൊരു ദിവസം എന്നർത്ഥം.

അദ്യാസ്മിന്നഹനി ദ്യേ സ്യാത് പൂര്വ്വേദ്യുശ്ച തഥൈദ്യുസി । ദക്ഷിണസ്യാന്ദിശി വസേത് ദക്ഷിണാദ്ദക്ഷഇണാ ദ്യുഭൌ ।। ൩൫൬.

അദ്യാസ്മിന്നഹനി എന്നത് ഇന്നത്തെ ദിവസം, ദ്യേ എന്നത് ഈ ദിവസം, പൂര്‍വ്വേദ്യു എന്നത് കഴിഞ്ഞ ദിവസം, തഥൈദ്യുസി എന്നത് അത്തരം ദിവസം. ദക്ഷിണസ്യാം ദിശി എന്നത് തെക്കോട്ട്, വസേത് എന്നത് താമസിക്കണം, ദക്ഷിണാത് എന്നത് തെക്കുനിന്ന്, ദക്ഷൈണാ എന്നത് തെക്കന്‍, ദ്യുബൗ എന്നത് രണ്ട് ദിവസങ്ങൾ.

ഉത്തരസ്യാന്ദിശി വസേദുത്തരാദുത്തരാദ്യുഭൌ । ഉപരി വസൈദുപരിഷ്ടാദ് ഭവേദ്രിഷ്ടാതി ഊദ്‌ര്ധ്വകാത് ।। ൩൫൬.

ഉത്തരസ്യാം ദിശി എന്നത് വടക്കോട്ട്, വസേദ് എന്നത് താമസിക്കണം, ഉത്തരാത് എന്നത് വടക്കുനിന്ന്, ഉത്തരാദ്യുബൗ എന്നത് വടക്കന്‍, ഉപരി എന്നത് മുകളിൽ, വസൈദുപരിഷ്ടാദ് എന്നത് മുകളിൽ താമസിക്കണം, ഭവേത് എന്നത് ആയിരിക്കണം, ഋഷ്ടാതി എന്നത് മുകളിൽ, ഊർദ്ധ്വകാത് എന്നത് മുകളിൽ നിന്ന്.

ഉത്തരേണ ച പിത്രോക്തം ആചി ച സ്യാച്ച ദക്ഷിണാ । ആഹൌ ദക്ഷിണാഹി വസേദ് ദ്വിപ്രകാരം ദ്വിധാ ച ധാ ।। ൩൫൬.

ഉത്തരേണ എന്നത് വടക്കിലൂടെ, പിതൃുക്തം എന്നത് അച്ഛന്‍ പറഞ്ഞത്, ആചി എന്നത് ദിശയിലേക്ക്, ദക്ഷിണാ എന്നത് തെക്ക്. ആഹൗ എന്നത് തെക്കോട്ട്, ദക്ഷിണാഹി എന്നത് തെക്കിലൂടെ, വസേദ് എന്നത് താമസിക്കണം, ദ്വിപ്രകാര എന്നത് രണ്ട് വിധം, ദ്വിധാ എന്നത് രണ്ടായി, ധാ എന്നത് ഇടുക.

നിപാതാസ്തദ്ധിതാഃ പ്രോക്താഃ തദ്വിതോ ഭാവവാചകഃ । പടോര്ഭാവഃ പടുത്വന്ത്വേ പടുതാ തലി ചേരിതം ।। ൩൫൬.

നിപാതങ്ങളും തദ്ധിതങ്ങളും വിശദീകരിച്ചു. തദ്വിത എന്നത് അവസ്ഥയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പടോർഭാവം എന്നത് പടുവിന്റെ അവസ്ഥ, പടുത്വം എന്നത് പടുവായിരിക്കുക, പടുതാ എന്നത് പടുവായിരിക്കുക, തലി എന്നത് പറയപ്പെടുന്നു.

പ്രഥിമാ ചേമനി പൃഥോഃ സൌഖ്യം സുഖാത് ഷ്യഞീരിതമ് । സ്തേയം യതി ച സ്യേനസ്യ യേ സഖ്യുഃ സഖ്യമീരിതം ।। ൩൫൬.

ഇവിടെ പ്രതിമ പൃഥുവിനെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. സന്തോഷം ആനന്ദത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത് എന്ന് പറയുന്നു. മോഷണം യതിയുടെതാണ്, സ്നേഹിതന്റെ സ്നേഹം സഖ്യമാണ് എന്ന് പറയുന്നു.

കപേര്ഭാവശ്ച കാപേയം സൈന്യം പഥ്യം യകീരിതം । ആശ്വം കൌമാരകം ചാണി രൂപം ചാണി ച യൌവനമ് ൩൫൬.

കുരങ്ങിന്റെ സ്വഭാവം കാപേയം എന്ന് വിളിക്കുന്നു; സൈന്യം പഥ്യം എന്നാണ്. കുതിര കൗമാരമാണ്, രൂപവും യൗവനവും രണ്ടും ചാണി എന്നാണ്.

കുമാര ഉവാച ഉണാദയോഽഭിധാസ്യന്തേ പ്രത്യയാ ധാതുതഃ പരേ । ഉണി കാരുശ്ച ശില്പീ സ്യാത് ജായുര്മ്മായുശ്ച പിത്തകം ।। ൩൫൭.

കുമാരൻ പറഞ്ഞു: 'ഉണ' എന്ന പ്രത്യയങ്ങൾ ധാതുക്കളിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ഉണി എന്നത് ശിൽപി, കാരു എന്നത് കയ്യൊപ്പുള്ളവൻ, ജായു എന്നത് ആയുസ്സ്, മായു എന്നത് പിത്തം എന്നാണ് അർത്ഥം.

ഗോമായുര്വായുര്വേദേഷു ബഹുലം സ്യുരുണാദയഃ । ആയുഃ സ്വാദുശ്ച ഹേത്വാദ്യാഃ കിംശാരുര്ധാന്യശൂകകഃ ।। ൩൫൭.

വേദങ്ങളിൽ ഗോമായു, വായു തുടങ്ങിയ ഉണപ്രത്യയങ്ങൾ പലപ്പോഴും കാണാം. ആയു എന്നത് ജീവൻ, സ്വാദു എന്നത് മധുരം, ഹെത്വാദി എന്നത് കാരണങ്ങൾ, കിംശാരു എന്നത് ധാന്യത്തിന്റെ തൊലി എന്നാണ്.

കൃകവാകുഃ കുക്കുടഃ സ്യാദ് ഗുരുര്ഭര്ത്താ മരുസ്തഥാ । ശയുശ്ചാജഗരോ ജ്ഞേയഃ സ ഹരായുധമുച്യതേ ।। ൩൫൭.

കൃകവാകു എന്നത് കോഴി, കുക്കുടം എന്നും അതേ അർത്ഥം. ഗുരു എന്നത് അധ്യാപകൻ, ഭർത്താവു എന്നത് ഭർത്താവ്, മരു എന്നത് മരുഭൂമി. ശയു എന്നത് അജഗരം, അതു ശിവായുധം വഹിക്കുന്നവനാണ്.

സ്വരുദ്‌ര്വജ്രം ത്രപുരുസി സമസാരം ഫല്ഗുരീരിതം । ഗൃധ്രശ്ച ക്രനി കിരചി മന്ദിരം തിമിരം തമഃ ।। ൩൫൭.

സ്വരുദ് എന്നത് വജ്രം, വജ്രം എന്നും അതേ അർത്ഥം. ത്രപു എന്നത് താമ്രം, ഉസി എന്നത് ഇരുമ്പ്, സമസാര എന്നത് ഐക്യം, ഫൽഗു എന്നത് ദുർബലൻ എന്നാണ്. ഗൃധ്രം എന്നത് കഴുകൻ, ക്രണി എന്നത് കാക്ക, കിരചി എന്നത് പ്രാവ്, മണ്ഡിരം എന്നത് വീട്, തമിരം എന്നത് ഇരുട്ട്, തമസ് എന്നത് അന്ധകാരമാണ്.

ഇലചി സലിലം വാരി കല്യാണം ഭണ്ഡിലം സ്മൃതം । ബുവോ വിദ്വാന് ക്കസൌ സ്യാച്ച ശിവിരം ഗുപ്തസംസ്ഥിതിഃ ।। ൩൫൭.

ഇലചി എന്നത് വെള്ളം, സലിലം എന്നും വാരിയും അതേ അർത്ഥം. കല്യാണം എന്നത് മംഗളം, ഭണ്ഡിലം എന്നും അതേ അർത്ഥം. ബുവോ എന്നത് പണ്ഡിതൻ, ക്കസൗ എന്നും അതേ അർത്ഥം, ശിവിരം എന്നത് രഹസ്യമായ താമസം എന്നാണ്.

ഓതുര്വിഡാലശ്ച തുനി അഭിധാനാദുഗാദയഃ । കര്ണഃ കാമീ ച ഗൃഹഭൂര്വാസ്തുര്ജൈവാതൃകഃ സ്മൃതഃ ।। ൩൫൭.

ഒതുര് എന്നത് പൂച്ച, വിഡാലം എന്നും അതേ അർത്ഥം. തുനി എന്നത് ഉഗപ്രത്യയത്തിൽ നിന്നുള്ള പേരാണ്. കർണം എന്നത് ചെവി, കാമി എന്നത് പ്രേമികൻ, ഗൃഹഭൂ എന്നത് ഗൃഹസ്ഥൻ, വാസ്തു എന്നത് നിർമ്മാതാവ്, ജൈവാത്രികൻ എന്നും അതേ അർത്ഥം.

കമ്ബോജോ ഭാജനമ്ഭാണ്ഡം സരണ്ഡശ്ച ചതുഷ്പദഃ । തരുരേരണ്ഡഃ സങ്ഘാതോ വരൂड़ഃ സാമ നിര്ഭരം ।। ൩൫൭.

കംബോജൻ എന്നത് പാത്രം, ഭാജനം എന്നും അതേ അർത്ഥം. സരണ്ട എന്നത് നാലുകാലി. തരുര് എന്നത് എരണ്ട, എരണ്ട എന്നും അതേ അർത്ഥം. സംഘാടം എന്നത് കൂട്ടം, വരൂര എന്നത് സാമഗാനം, നിർഭരം എന്നത് സമൃദ്ധി എന്നാണ്.

സ്ഫാരം പ്രഭൂതം സ്യാന്നാന്തപ്രത്യയേ ചീരവല്കലം । കാതരോ ഭീരുരുഗ്രസ്തു പ്രചണ്ഡോ ജവസം തൃണം ।। ൩൫൭.

സ്ഫാര എന്നത് സമൃദ്ധി, പ്രഭൂതം എന്നും അതേ അർത്ഥം. ഇല്ലാത്തപ്പോൾ, ചീരവൽകലൻ എന്നത് തൂണിക്കൊടിയാണ്. കാതരൻ എന്നത് ഭയക്കുന്നവൻ, ഭീരു എന്നത് ഭയങ്കരൻ, ഉഗ്രൻ എന്നത് ക്രൂരൻ, പ്രചണ്ഡൻ എന്നത് അതികഠിനൻ, ജവം എന്നത് വേഗം, തൃണം എന്നത് പുല്ല് എന്നാണ്.