അഗ്നിപുരാണമ്

ദ്വിധാഖ്യാതോഽവ്യയീഭാവോ നാമപൂര്വപദോ യഥാ । ശാകസ്യ മാത്രാ ശാകപ്രതി യഥാഽവ്യയപൂര്വ്യകഃ ।। ൩൫൫.

രണ്ടുവിധം എന്നര്‍ത്ഥം വരുന്ന സമാസം അവ്യയീഭാവം ആണ്, മുന്‍പ് നാമം വരുമ്പോള്‍; ഉദാഹരണത്തിന് 'ശാകത്തിന്റെ അളവ്', അല്ലെങ്കില്‍ 'ശാകം സംബന്ധിച്ച' എന്നതുപോലെ അവ്യയപൂര്‍വകമായതും.

ഉപകുമ്ഭഞ്ചോപരഥ്യം പ്രാധാന്യേന ചതുര്വിംധഃ । ഉത്തരപദാര്ഥമുഖ്യോ ദ്വന്ദ്വശ്ചോഭയമുഖ്യകഃ ൩൫൫.

ഉപകുംഭം, ഉപരഥ്യം എന്നിവ പ്രധാനമായിട്ട് നാലു വിധമാണ്; ഉത്തരം വരുന്ന പദത്തിന് പ്രധാനാര്‍ത്ഥം, ദ്വന്ദ്വത്തില്‍ ഇരുവര്‍ക്കും പ്രധാനത്വം.

സ്കന്ദ ഉവാച തദ്ധിതം ത്രിവിധം വക്ഷ്യേ സാമാന്യവൃത്തിരീദൃശീ । ല വ്യംസലോ വത്സലഃ സ്യാദിലചി സ്യാത്തൂ ഫേനിലം ।। ൩൫൬.

സ്കന്ദന്‍ പറഞ്ഞു: തദ്ദിതപ്രത്യയം മൂന്നു വിധമാണെന്ന് ഞാന്‍ വിശദീകരിക്കാം; സാധാരണ ഉപയോഗം ഇങ്ങനെയാണ്: 'ലവ്യംസല' എന്നത് സ്‌നേഹമുള്ളവന്‍ എന്നര്‍ത്ഥം; 'ഇലച്' പ്രത്യയത്തോടെ 'ഫേനിലം' എന്നത് അഴുകിയതോ കഫമുള്ളതോ ആയതാണെന്ന് പറയുന്നു.

ലോമശഃ സേ പാമനോ നേ ഇലചി സ്യാത്തു പിച്ഛിലം । അണി പ്രാജ്ഞ ആര്ച്ചകഃ സ്യാത് ദന്താദുരചി ദന്തുരഃ ।। ൩൫൬.

'ലോമശ' എന്നത് രോമം ഉള്ളവന്‍, 'പാമനോ' എന്നത് രോമം ഇല്ലാത്തവന്‍; 'ഇലച്' പ്രത്യയത്തോടെ 'പിച്ചിലം' എന്നത് ഒട്ടുപിടിക്കുന്നതാണെന്ന് പറയുന്നു. 'അണി' പ്രത്യയത്തോടെ 'പ്രാജ്ഞ' എന്നത് ജ്ഞാനിയ്‌ക്കു, 'ആര്‍ച്ചക' എന്നത് പൂജാരി; 'ദുരചി' പ്രത്യയത്തോടെ 'ദന്തുര' എന്നത് പല്ലുള്ളവന്‍.

രേ സ്യാമ്മധുരം സുശിരം രേ സ്യാത് കേശര ഈദൃശഃ । ഹിരണ്യം യേ മാലവോ വേ വലചി സ്യാദ്രജസ്വലഃ ।। ൩൫൬.

'റെ' പ്രത്യയത്തോടെ 'മധുരം' എന്നത് മധുരം, 'സുശിരം' എന്നത് പൊള്ളയായത്; 'റെ' ഉപയോഗിച്ച് 'കേശരം' എന്നത് കേശം പോലുള്ളത്. 'ഹിരണ്യം' എന്നത് പൊന്നു, 'മാലവ' എന്നത് മാലവ ദേശക്കാരന്‍; 'വലചി' പ്രത്യയത്തോടെ 'രജസ്വല' എന്നത് പൊടിയുള്ളത്.

ഇനോ ധനോ കരീ ഹസ്തീ ധനികം ടികനോരിതം । പയസ്വീ വിനി മായാവീ ഊര്ണായുര്യുചി ഈരിതം ।। ൩൫൬.

'ഇനോ' പ്രത്യയത്തോടെ 'ധനോ' എന്നത് ധനികന്‍, 'കരി' എന്നത് ആന; 'ധനിക' എന്നത് സമ്പന്നന്‍, 'ടികനോരിതം' എന്നത് അടയാളം പതിപ്പിച്ചത്. 'പയസ്വി' എന്നത് പാല്‍ ഉള്ളവന്‍, 'വിനിമായാവി' എന്നത് മായാവി; 'ഊര്‍ണായു' എന്നത് മുടിയുള്ളവന്‍, 'യുചി' എന്നത് പറഞ്ഞത്.

വാഗ്മീ മിനി ആലചി സ്യാദ്വാചാലശ്ചാടചീരിതം । ഫലിനോ വര്ഹിണഃ കേകീ വൃന്ദാരകസ്തയാ കനി ।। ൩൫൬.

'വാഗ്മി' എന്നത് വാക്കില്‍ പ്രാവീണ്യമുള്ളവന്‍, 'മിനി' പ്രത്യയത്തോടെ; 'ആലചി' പ്രത്യയത്തോടെ 'വാചാല' എന്നത് അധികം സംസാരിക്കുന്നവന്‍, 'ചാടചീരിത' എന്നത് പുകഴ്ത്തുന്നവന്‍. 'ഫലിന' എന്നത് ഫലം ഉണ്ടാക്കുന്നവന്‍, 'വര്‍ഹിണ' എന്നത് മയിലിന്‍, 'കേക്കി' എന്നത് മയിലിന്, 'വൃന്ദാരക' എന്നത് കൂട്ടത്തില്‍ പെട്ടവന്‍, 'കനി' എന്നത് ചെറുത്.

ആലുചി ശീതന്ന സഹതേ ശീതാലുഃ ശ്വാലുരീദൃശഃ । ഹിമാലുരാലുചി സ്യാച്ച ഹിമം ന സഹതേ തഥാ ।। ൩൫൬.

'ആലുചി' പ്രത്യയത്തോടെ 'ശീതന്ന' എന്നത് തണുപ്പ് സഹിക്കാത്തവന്‍, 'ശീതാലു' എന്നത് തണുപ്പ് സഹിക്കുന്നവന്‍, 'ശ്വാലുര്‍' എന്നത് നായപോലെയുള്ളത്. 'ഹിമാലുര്‍' എന്നത് 'ആലുചി' പ്രത്യയത്തോടെ ഹിമം സഹിക്കാത്തവന്‍ എന്നതുപോലെയാണ്.

രൂപം വാതാദുലചി സ്യാദ് വാതുലശ്ചാനപത്യകേ । വാശിഷ്ഠഃ കൌരവോ വാസഃ പാഞ്ചാലഃ സോസ്യ വാസകഃ ।। ൩൫൬.

'രൂപം' എന്നത് 'വാതാദുലചി' പ്രത്യയത്തോടെ കാറ്റ് ബാധിച്ചത്, 'വാതുല' എന്നത് കാറ്റുള്ളത്, 'അനപത്യക' എന്നത് സന്താനമില്ലാത്തത്. 'വാശിഷ്ഠ' എന്നത് വസിഷ്ഠന്റെ വംശജന്‍, 'കൗരവ' എന്നത് കുറുവംശജന്‍, 'വാസ' എന്നത് താമസം, 'പാഞ്ചാല' എന്നത് പാഞ്ചാല ദേശക്കാരന്‍, 'വാസക' എന്നത് താമസക്കാരന്‍.

തത്ര വാസോ മാഥുരഃ സ്യാദ്വേത്ത്യധീതേ ച ചാന്ദ്രകഃ । വ്യുത്‌ക്രമം വേത്തി ക്രമകഃ നരശ്ചക്രാമ കൌശകഃ ।। ൩൫൬.

അവിടെ 'വാസോ' എന്നത് മഥുരയില്‍ നിന്നുള്ളവന്‍, 'മാഥുര' എന്നത് മഥുരക്കാരന്‍; 'വെട്ടി' എന്നത് അറിയുന്നവന്‍, 'അധീതേ' എന്നത് പഠിക്കുന്നവന്‍, 'ചാന്ദ്രക' എന്നത് ചന്ദ്രനുമായി ബന്ധപ്പെട്ടത്. 'വ്യുത്ക്രമം' എന്നത് വ്യതിയാനം, 'ക്രമക' എന്നത് ചുവടുവയ്ക്കുന്നവന്‍, 'നര' എന്നത് മനുഷ്യന്‍, 'ചക്രാമ' എന്നത് നടന്നു, 'കൗശക' എന്നത് കോശലദേശക്കാരന്‍.

പ്രിയങ്ഗൂനാം ഭവം ക്ഷേത്രം പ്രൈയങ്ഗവീനകം ഖഞി । മൌദ്‌ഗീനം സൌദ്രവീണഞ്ച വൈദേഹശ്ചാനപത്യകേ ।। ൩൫൬.

'പ്രിയംഗൂ' എന്നത് പ്രിയംഗു എന്ന സസ്യത്തിന്റെ, 'ഭവം' എന്നത് ഉത്ഭവം, 'ക്ഷേത്രം' എന്നത് നിലം, 'പ്രിയംഗവീനകം' എന്നത് പ്രിയംഗുവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടത്, 'ഖണി' എന്നത് ഖനനം ചെയ്യുന്നവന്‍. 'മൗദ്ഗീന' എന്നത് മൗദ്ഗീനന്‍ എന്ന വംശജന്‍, 'സൗദ്രവീന' എന്നത് സൗദ്രവംശജന്‍, 'വൈദേഹ' എന്നത് വൈദേഹ ദേശക്കാരന്‍, 'അനപത്യക' എന്നത് സന്താനമില്ലാത്തത്.

ഇഞി ദാക്ഷിര്ദാശരഥിഃ കചി നാരായണാദികം । ആശ്വായനഃ സ്യാച്ച ഫഞി യചി ഗാര്ഗ്യശ്ച വാത്സകഃ ।। ൩൫൬.

ഇണി എന്നത് ദക്ഷനും ദാശരഥിയും ചിലപ്പോള്‍ നാരായണനും മറ്റുള്ളവരെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഫ എന്നത് ആശ്വായനനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, വത്സക എന്നത് ഗാര്‍ഗ്യനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഢകി സ്യാദ്വൈനതേയാദിശ്ചാടകേരസ്തഥൈരകി । ഢ്രകി ഗൌധേരകോ രൂപം ഗൌവാരശ്ചാരകീരിതം ।। ൩൫൬.

ഢകി എന്നത് വൈനതേയനും മറ്റ് ചിലരെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചാടകേരനും ഐരകിയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഢ്രകി എന്നത് ഗൗഢേരകനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഗൗവാര എന്നത് ആരകീരിതം എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.

ക്ഷത്രിയോ ഘേ കുലീനഃ ഖേ ണ്യേ കൌരവ്യാദയഃ സ്മൃതാഃ । യതി മൂര്ദ്ധന്യമുഖ്യാദിഃ സുഗന്ധിരിതി രൂപകം ।। ൩൫൬.

ക്ഷത്രിയന്‍ എന്നത് ഘെ എന്നതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കുലീനന്‍ എന്നത് ഖെ എന്നതിലൂടെ. ണ്യെ എന്നത് കൗരവന്‍ തുടങ്ങിയ വംശങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യതി എന്നത് പ്രധാന സന്ന്യാസികളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, സുഗന്ധി എന്നത് ഒരു രൂപമാണ്.

താരകാദിഭ്യ ഇതചി നഭസ്താരകിതാദയഃ । അനങി സ്യാച്ച കുണ്ഡാധ്നീ പുഷ്പധന്വസുധനവനീ ।। ൩൫൬.

താരകനും മറ്റും സൂചിപ്പിക്കുമ്പോള്‍ ഇതചി എന്നത് നക്ഷത്രാദികളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അനങി എന്നത് കുണ്ഡ, ധ്നി, പുഷ്പധനു, സുധന്വ, വനി എന്നിവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ചഞ്ചുപി വിത്തചഞ്ചുഃ സ്യാദ്വിത്തമസ്യ ച ശബ്ദകേ । ചണപി സ്യാത് കേശചണഃ രൂപേ സ്യാത് പടരൂപകമ് ।। ൩൫൬.

ചഞ്ചുപി എന്നത് 'ധനമുള്ള ചഞ്ചു' എന്നർത്ഥം. വിത്തചഞ്ചു എന്നത് ധനത്തിന്റെ പേരാണ്. ചണപി എന്നത് 'കേശചണ' എന്നർത്ഥം. പടരൂപകം എന്നത് ഒരു രൂപമാണ്.

ഈയസൌ ച പടീയാന് സ്യാത് തരപ്യക്ഷതരാദികമ് । പചതിതരാഞ്ച തരപി തമപ്യടതിതമാമപി ।। ൩൫൬.

ഈയസൗ എന്നത് 'കൂടുതല്‍' എന്നർത്ഥം. പടീയാന്‍ എന്നത് 'ഏറ്റവും കൂടുതല്‍' എന്നർത്ഥം. തരപ്യക്ഷതരാദി എന്നത് വര്‍ദ്ധനയുള്ള രൂപങ്ങളാണ്. പചതിതരാഞ്ച, തരപി, തമപ്യടതിതമാമപിയും ഇതുപോലെയാണ്.

മൃദ്വീതമാ കല്പപി സ്യാദിന്ദ്രകല്പോഽര്കകല്പകഃ । രാജദേശീയോ ദേശീയേ ദേശ്യേ ദേശ്യാദിരൂപകമ് ।। ൩൫൬.

മൃദ്വീതമാ, കല്പപി എന്നിവ സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഉദാഹരണത്തിന് 'ഇന്ദ്രനുപമന്‍', 'സൂര്യനുപമന്‍' എന്നപോലെ. രാജദേശീയ, ദേശീയ, ദേശ്യ തുടങ്ങിയവ ഒരു പ്രദേശത്തോട് ബന്ധപ്പെട്ടതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പടുജാതീയോ ജാതീയേ ജാനുമാത്രഞ്ച മാത്രചി । ഊരുദ്വയസോ ദ്വയസചി ഊരുദഘ്നഞ്ച ദഘ്നചി ।। ൩൫൬.

പടുജാതീയ എന്നത് പട് ജാതിയിലുള്ളവനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ജാതീയ എന്നത് ജാതിയിലുള്ളവന്‍. ജാനുമാത്രം എന്നത് മുട്ടിന്റെ അളവുവരെ എന്നർത്ഥം. മാത്രചി എന്നത് അളവ് എന്നർത്ഥം. ഊരുദ്വയസ എന്നത് ഇരുകാലുകളിലുമുള്ളവന്‍, ദ്വയസചി എന്നത് രണ്ടെണ്ണം എന്നർത്ഥം. ഊരുദഘ്നം എന്നത് കാലിന്റെ അളവുവരെ, ദഘ്നചി എന്നത് അത്ര അളവിലുള്ളത്.

തയടി സ്യാത് പഞ്ചതയഃ ദൌവാരികഷ്ഠകീരിതം । സാമാന്യവൃത്തിരുക്താഽഅവ്യാഖ്യശ്ച തദ്ധിതഃ ।। ൩൫൬.

തയടി എന്നത് അഞ്ചു തരം എന്നർത്ഥം. പഞ്ചതയ എന്നത് അഞ്ചു തരം. ദൗവാരികഷ്ടകീരിതം എന്നത് ഒരു പേര്. സാമാന്യവൃത്തി എന്നത് പൊതുവായ ഉപയോഗം, അവ്യാഖ്യ എന്നത് വിശദീകരണമില്ലാത്ത തദ്ധിതം.

യസ്മാദ്യതസ്തസിലി ച യത്ര തത്ര ത്രലീരിതം । അസ്മിന് കാലേ ഹ്യധുനാ സ്യാദിദാനീഞ്ചൈവ ദാന്യപി ।। ൩൫൬.

യസ്മാത്, യതതസിലി എന്നിവ ഉദ്ഭവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യത്ര, തത്ര എന്നിവ ട്രലി എന്നതിലൂടെ പറയുന്നു. ഈ സമയത്ത് എന്നർത്ഥം അസ്മിന്‍ കാലേ, ഇപ്പോൾ എന്നർത്ഥം അധുനാ, ഇതുപോലെ തന്നെയാണ് ഇടാനിം, ദാന്യ എന്നതും.

സര്വസ്മിന് സര്വ്വദാ ദാ സ്യാത്തസ്മിന്കാലേ ര്ഹിലീരിതം । തര്ഹി ഹോഽസ്ഭിന് കാല ഇഹ കര്ഹി സസ്മിംശ്ച കാലകേ ।। ൩൫൬.

സര്‍വസ്മിന്‍ എന്നത് എല്ലായിടത്തും, സര്‍വ്വദാ എന്നത് എപ്പോഴും, ദാ എന്നത് ആ സമയത്ത് എന്നർത്ഥം. രിലി എന്നത് ആ സമയത്ത് എന്നർത്ഥം. തര്ഹി എന്നത് അപ്പോള്‍, ഹോ എന്നത് ഇപ്പോൾ, അഭിന്‍ കാലേ എന്നത് ഈ സമയത്ത്, ഇഹ എന്നത് ഇവിടെ, കര്‍ഹി എന്നത് എപ്പോള്‍, സസ്മിന്‍ എന്നത് ആ സമയത്ത്, കാലകേ എന്നത് സമയത്ത് എന്നർത്ഥം.

യഥാ ഥാലി ഥമി കഥം പൂര്വ്വസ്യാന്ദിശി സഞ്ചയേത് । അസ്താതി ചൈവ പൂര്വ്വസ്യാഃ പൂര്വ്വാദിഗ്രാമണീയകാഃ ।। ൩൫൬.

യഥാ താലി, തമി എന്നിവ എങ്ങനെ എന്നർത്ഥം. ഇതു മുന്‍പുള്ള ദിശയ്ക്ക് ഉപയോഗിക്കണം. അസ്താതി, പൂര്‍വ്വസ്യാഃ എന്നത് മുന്‍പുള്ളത്, പൂര്‍വ്വാദി ഗ്രാമണീയന്‍ എന്നത് മുന്‍പുള്ളവരുടെ നേതാവ് എന്നർത്ഥം.

പുരസ്താത് സഞ്ചരേദ് ഗച്ഛേത് സദ്യസ്തുല്യേഽഹനീരിതം । ഉതിപൂര്വ്വാബ്ദേ ച പരുത് പൂര്വ്വതരേ പരാര്യ്യപി ।। ൩൫൬.

പുരസ്താത് എന്നത് മുന്നോട്ട്, സഞ്ചരേത് എന്നത് പോകണം, ഗച്ഛേത് എന്നത് പോകണം. സദ്യസ് എന്നത് ഉടനെ, തുല്യേ എന്നത് സമം, അഹനീരിതം എന്നത് അതേ ദിവസത്തിൽ. ഉതിപൂര്‍വ്വാബ്ദേ എന്നത് കഴിഞ്ഞ വര്‍ഷത്തില്‍, പരുത് എന്നത് മുന്‍പ്, പൂര്‍വ്വതരേ എന്നത് അതിലും മുന്‍പ്, പരാര്യ എന്നത് മറ്റുള്ളത്.

ഐഷമോഽസ്മിന് സംവത്സരേ രൂപം സമസി ചേരിതം । ഏദ്യവൌ പരേദ്യവി സ്യാത് പരസ്മിന്നഹനീരിതം ।। ൩൫൬.

ഐഷമോ എന്നത് ഈ വര്‍ഷം, സമസി എന്നത് രൂപം, ചരിതം എന്നത് പറഞ്ഞത്. എദ്യവൗ, പരേദ്യവി എന്നിവ അടുത്ത ദിവസം, പരസ്മിന്നഹനീരിതം എന്നത് മറ്റൊരു ദിവസം എന്നർത്ഥം.

അദ്യാസ്മിന്നഹനി ദ്യേ സ്യാത് പൂര്വ്വേദ്യുശ്ച തഥൈദ്യുസി । ദക്ഷിണസ്യാന്ദിശി വസേത് ദക്ഷിണാദ്ദക്ഷഇണാ ദ്യുഭൌ ।। ൩൫൬.

അദ്യാസ്മിന്നഹനി എന്നത് ഇന്നത്തെ ദിവസം, ദ്യേ എന്നത് ഈ ദിവസം, പൂര്‍വ്വേദ്യു എന്നത് കഴിഞ്ഞ ദിവസം, തഥൈദ്യുസി എന്നത് അത്തരം ദിവസം. ദക്ഷിണസ്യാം ദിശി എന്നത് തെക്കോട്ട്, വസേത് എന്നത് താമസിക്കണം, ദക്ഷിണാത് എന്നത് തെക്കുനിന്ന്, ദക്ഷൈണാ എന്നത് തെക്കന്‍, ദ്യുബൗ എന്നത് രണ്ട് ദിവസങ്ങൾ.

ഉത്തരസ്യാന്ദിശി വസേദുത്തരാദുത്തരാദ്യുഭൌ । ഉപരി വസൈദുപരിഷ്ടാദ് ഭവേദ്രിഷ്ടാതി ഊദ്‌ര്ധ്വകാത് ।। ൩൫൬.

ഉത്തരസ്യാം ദിശി എന്നത് വടക്കോട്ട്, വസേദ് എന്നത് താമസിക്കണം, ഉത്തരാത് എന്നത് വടക്കുനിന്ന്, ഉത്തരാദ്യുബൗ എന്നത് വടക്കന്‍, ഉപരി എന്നത് മുകളിൽ, വസൈദുപരിഷ്ടാദ് എന്നത് മുകളിൽ താമസിക്കണം, ഭവേത് എന്നത് ആയിരിക്കണം, ഋഷ്ടാതി എന്നത് മുകളിൽ, ഊർദ്ധ്വകാത് എന്നത് മുകളിൽ നിന്ന്.

ഉത്തരേണ ച പിത്രോക്തം ആചി ച സ്യാച്ച ദക്ഷിണാ । ആഹൌ ദക്ഷിണാഹി വസേദ് ദ്വിപ്രകാരം ദ്വിധാ ച ധാ ।। ൩൫൬.

ഉത്തരേണ എന്നത് വടക്കിലൂടെ, പിതൃുക്തം എന്നത് അച്ഛന്‍ പറഞ്ഞത്, ആചി എന്നത് ദിശയിലേക്ക്, ദക്ഷിണാ എന്നത് തെക്ക്. ആഹൗ എന്നത് തെക്കോട്ട്, ദക്ഷിണാഹി എന്നത് തെക്കിലൂടെ, വസേദ് എന്നത് താമസിക്കണം, ദ്വിപ്രകാര എന്നത് രണ്ട് വിധം, ദ്വിധാ എന്നത് രണ്ടായി, ധാ എന്നത് ഇടുക.

നിപാതാസ്തദ്ധിതാഃ പ്രോക്താഃ തദ്വിതോ ഭാവവാചകഃ । പടോര്ഭാവഃ പടുത്വന്ത്വേ പടുതാ തലി ചേരിതം ।। ൩൫൬.

നിപാതങ്ങളും തദ്ധിതങ്ങളും വിശദീകരിച്ചു. തദ്വിത എന്നത് അവസ്ഥയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പടോർഭാവം എന്നത് പടുവിന്റെ അവസ്ഥ, പടുത്വം എന്നത് പടുവായിരിക്കുക, പടുതാ എന്നത് പടുവായിരിക്കുക, തലി എന്നത് പറയപ്പെടുന്നു.