അഗ്നിപുരാണമ്

രാജ്ഞഃ പുമാന് രാജപുമാന് ഷഷ്ഠീ വൃക്ഷഫലം തഥാ । സപ്തമീ ചാക്ഷശൌണ്ഡോഽയമഹിതോ നഞ്‌സമാസകഃ ।। ൩൫൫.

രാജാവിന്റെ പുരുഷൻ, രാജപുരുഷൻ, ആറാം വിധി; വൃക്ഷഫലവും അതുപോലെ; ഏഴാം വിധി 'ആക്ഷശൗണ്ടൻ', 'അമഹിത' എന്നത് നിഷേധസമാസമാണ്.

കര്മധാരയഃ സപ്തധാ നീലോത്പലമുഖാഃ സ്മൃതാഃ । വിശേഷണപൂര്വ്വപദോ വിശേഷ്യോത്തരതസ്തഥാ ।। ൩൫൫.

കർമ്മധാരയ സമാസം ഏഴ് വിധമാണ്, ഉദാഹരണത്തിന് 'നീലോത്പളമുഖൻ'; വിശേഷണപദം ആദ്യം, വിശേഷ്യപദം പിന്നെ വരും.

വൈയാകരണഖസൂചിഃ ശീതോഷ്ണം ദ്വിപദം ശുഭമ് । ഉപമാനപൂര്വപദഃ ശങ്ഖപാണ്ഡര ഇത്യപി ।। ൩൫൫.

വ്യാകരണശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ നഖസൂചി, 'തണുത്തചൂട്', 'രണ്ടുകാലുള്ളവൻ', 'മംഗളമായത്'; ഉപമാപദം ആദ്യം വരുമ്പോൾ, 'ശംഖപാണ്ഡരൻ' എന്നപോലെ.

ഉപമാനോത്തരപദഃ പുരുഷവ്യാഘ്ര ഇത്യപി । സമ്ഭാവനാപൂര്വപദോ ഗുണവൃദ്ധിരിതീദൃശമ് ।। ൩൫൫.

ഉപമയില്‍ രണ്ടാമത്തെ പദം 'മനുഷ്യരില്‍ കടുവ' എന്നതുപോലെയാണ്; മുന്‍പുള്ള പദം വിലയിരുത്തലിന് ഉപയോഗിക്കുമ്പോള്‍ അതിനെ ഗുണവൃദ്ധി എന്നു വിളിക്കുന്നു.

ഗുണ ഇതി വൃദ്ധിര്വാച്യാ സുഹൃദേവ സുബന്ധുകഃ । സവധാരണപൂര്വപദോ ബഹുവ്രീഹിശ്ച സപ്തധാ ।। ൩൫൫.

ഗുണവൃദ്ധി എന്നത് 'സുഹൃത്ത്', 'സുബന്ധുക്കന്‍' എന്നതുപോലെയാണ്; മുന്‍പുള്ള പദം പ്രത്യേകതയോടെ വന്നാല്‍ അതിനെ ബഹുവ്രീഹി എന്ന സമാസം ഏഴു വിധമാണെന്ന് പറയുന്നു.

ദ്വിപദശ്ച ബഹുവ്രീഹിരാരൂढ़ഭവനോ നരഃ । അര്ച്ചിതാശേഷപൂര്വ്വോഽയം ബഹ്വങ്‌ഘ്രിഃ പരികീര്ത്തിതഃ ।। ൩൫൫.

രണ്ടു കാലുള്ളവന്‍ എന്നതുപോലെയുള്ളത് ബഹുവ്രീഹി സമാസമാണ്; മുന്‍പ് 'എല്ലാവരും ആദരിക്കുന്നവന്‍' എന്നതുപോലെയുള്ളത് 'അനേകം അവയവങ്ങളുള്ളവന്‍' എന്നര്‍ത്ഥം നല്‍കുന്നു.

ഏതേ വിപ്രാശ്ചോപദശാഃ സങ്‌ഖ്യോത്തരപദസ്ത്വയമ് । സങ്‌ഖ്യോഭയപദോ യദ്വദ്‌ദ്വിത്രാ ദ്വ്യേകത്രയോ നരഃ ।। ൩൫൫.

ഇവ, ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, ഉപദശ സമാസങ്ങളാണ്; സംഖ്യാ ഉത്തരം വരുന്ന സമാസം ഇതാണ്; രണ്ടു, മൂന്ന്, ഒന്ന് എന്നിങ്ങനെ ആളുകളെ സൂചിപ്പിക്കുമ്പോള്‍.

സഹപൂര്ഷപദോഽയം സ്യാത് സമൂലോദ്‌ധൃതകസ്തരുഃ । വ്യതിഹാരലക്ഷണാര്ഥഃ കേശാകേശി നഖാനഖി ।। ൩൫൫.

'കൂടെയുള്ളത്' എന്നത് മുന്‍പ് വരുന്ന സമാസം, ഉദാഹരണത്തിന് 'മൂലത്തോടെ പറിച്ചുവിട്ട വൃക്ഷം'; മറിച്ചാര്‍ത്ഥം സൂചിപ്പിക്കുമ്പോള്‍ 'മുടി-മുടി', 'നഖം-നഖം' എന്നതുപോലെ.

ദിഗ്ലക്ഷ്യാ സ്യാദ്ദക്ഷിണപൂര്വ്വാ ദ്വിഗുരാഭാഷിതോ ദ്വിധാ । ഏകവദ്ഭാവി ദ്വിശ്രൃങ്ഗം പഞ്ചമൂലീ ത്വനേകധാ ।। ൩൫൫.

ദിശ സൂചിപ്പിക്കുന്ന സമാസം 'കിഴക്ക്-തെക്ക്' എന്നതാണ്; രണ്ടുതവണ ആവര്‍ത്തനമുള്ളത് 'രണ്ട് കൊമ്പുള്ളത്', 'അഞ്ച് മൂലമുള്ളത്', 'അനേകം' എന്നതുപോലെയും.

ദ്വന്ദ്വഃ സമാസോ ദ്വിവിഖധോ ഹീതരേതരയോഗകഃ । രുദ്രവിഷ്ണൂ സമാഹാരോ ഭേരീപടഹമീദൃശമ് ।। ൩൫൫.

ദ്വന്ദ്വ സമാസം എന്നത് രണ്ടുപേരുടെ സംയോജനമാണ്; ഉദാഹരണത്തിന് 'രുദ്രനും വിഷ്ണുവും', അല്ലെങ്കില്‍ 'മൃദംഗവും പകവാദ്യവും' എന്നതുപോലെ.

ദ്വിധാഖ്യാതോഽവ്യയീഭാവോ നാമപൂര്വപദോ യഥാ । ശാകസ്യ മാത്രാ ശാകപ്രതി യഥാഽവ്യയപൂര്വ്യകഃ ।। ൩൫൫.

രണ്ടുവിധം എന്നര്‍ത്ഥം വരുന്ന സമാസം അവ്യയീഭാവം ആണ്, മുന്‍പ് നാമം വരുമ്പോള്‍; ഉദാഹരണത്തിന് 'ശാകത്തിന്റെ അളവ്', അല്ലെങ്കില്‍ 'ശാകം സംബന്ധിച്ച' എന്നതുപോലെ അവ്യയപൂര്‍വകമായതും.

ഉപകുമ്ഭഞ്ചോപരഥ്യം പ്രാധാന്യേന ചതുര്വിംധഃ । ഉത്തരപദാര്ഥമുഖ്യോ ദ്വന്ദ്വശ്ചോഭയമുഖ്യകഃ ൩൫൫.

ഉപകുംഭം, ഉപരഥ്യം എന്നിവ പ്രധാനമായിട്ട് നാലു വിധമാണ്; ഉത്തരം വരുന്ന പദത്തിന് പ്രധാനാര്‍ത്ഥം, ദ്വന്ദ്വത്തില്‍ ഇരുവര്‍ക്കും പ്രധാനത്വം.

സ്കന്ദ ഉവാച തദ്ധിതം ത്രിവിധം വക്ഷ്യേ സാമാന്യവൃത്തിരീദൃശീ । ല വ്യംസലോ വത്സലഃ സ്യാദിലചി സ്യാത്തൂ ഫേനിലം ।। ൩൫൬.

സ്കന്ദന്‍ പറഞ്ഞു: തദ്ദിതപ്രത്യയം മൂന്നു വിധമാണെന്ന് ഞാന്‍ വിശദീകരിക്കാം; സാധാരണ ഉപയോഗം ഇങ്ങനെയാണ്: 'ലവ്യംസല' എന്നത് സ്‌നേഹമുള്ളവന്‍ എന്നര്‍ത്ഥം; 'ഇലച്' പ്രത്യയത്തോടെ 'ഫേനിലം' എന്നത് അഴുകിയതോ കഫമുള്ളതോ ആയതാണെന്ന് പറയുന്നു.

ലോമശഃ സേ പാമനോ നേ ഇലചി സ്യാത്തു പിച്ഛിലം । അണി പ്രാജ്ഞ ആര്ച്ചകഃ സ്യാത് ദന്താദുരചി ദന്തുരഃ ।। ൩൫൬.

'ലോമശ' എന്നത് രോമം ഉള്ളവന്‍, 'പാമനോ' എന്നത് രോമം ഇല്ലാത്തവന്‍; 'ഇലച്' പ്രത്യയത്തോടെ 'പിച്ചിലം' എന്നത് ഒട്ടുപിടിക്കുന്നതാണെന്ന് പറയുന്നു. 'അണി' പ്രത്യയത്തോടെ 'പ്രാജ്ഞ' എന്നത് ജ്ഞാനിയ്‌ക്കു, 'ആര്‍ച്ചക' എന്നത് പൂജാരി; 'ദുരചി' പ്രത്യയത്തോടെ 'ദന്തുര' എന്നത് പല്ലുള്ളവന്‍.

രേ സ്യാമ്മധുരം സുശിരം രേ സ്യാത് കേശര ഈദൃശഃ । ഹിരണ്യം യേ മാലവോ വേ വലചി സ്യാദ്രജസ്വലഃ ।। ൩൫൬.

'റെ' പ്രത്യയത്തോടെ 'മധുരം' എന്നത് മധുരം, 'സുശിരം' എന്നത് പൊള്ളയായത്; 'റെ' ഉപയോഗിച്ച് 'കേശരം' എന്നത് കേശം പോലുള്ളത്. 'ഹിരണ്യം' എന്നത് പൊന്നു, 'മാലവ' എന്നത് മാലവ ദേശക്കാരന്‍; 'വലചി' പ്രത്യയത്തോടെ 'രജസ്വല' എന്നത് പൊടിയുള്ളത്.

ഇനോ ധനോ കരീ ഹസ്തീ ധനികം ടികനോരിതം । പയസ്വീ വിനി മായാവീ ഊര്ണായുര്യുചി ഈരിതം ।। ൩൫൬.

'ഇനോ' പ്രത്യയത്തോടെ 'ധനോ' എന്നത് ധനികന്‍, 'കരി' എന്നത് ആന; 'ധനിക' എന്നത് സമ്പന്നന്‍, 'ടികനോരിതം' എന്നത് അടയാളം പതിപ്പിച്ചത്. 'പയസ്വി' എന്നത് പാല്‍ ഉള്ളവന്‍, 'വിനിമായാവി' എന്നത് മായാവി; 'ഊര്‍ണായു' എന്നത് മുടിയുള്ളവന്‍, 'യുചി' എന്നത് പറഞ്ഞത്.

വാഗ്മീ മിനി ആലചി സ്യാദ്വാചാലശ്ചാടചീരിതം । ഫലിനോ വര്ഹിണഃ കേകീ വൃന്ദാരകസ്തയാ കനി ।। ൩൫൬.

'വാഗ്മി' എന്നത് വാക്കില്‍ പ്രാവീണ്യമുള്ളവന്‍, 'മിനി' പ്രത്യയത്തോടെ; 'ആലചി' പ്രത്യയത്തോടെ 'വാചാല' എന്നത് അധികം സംസാരിക്കുന്നവന്‍, 'ചാടചീരിത' എന്നത് പുകഴ്ത്തുന്നവന്‍. 'ഫലിന' എന്നത് ഫലം ഉണ്ടാക്കുന്നവന്‍, 'വര്‍ഹിണ' എന്നത് മയിലിന്‍, 'കേക്കി' എന്നത് മയിലിന്, 'വൃന്ദാരക' എന്നത് കൂട്ടത്തില്‍ പെട്ടവന്‍, 'കനി' എന്നത് ചെറുത്.

ആലുചി ശീതന്ന സഹതേ ശീതാലുഃ ശ്വാലുരീദൃശഃ । ഹിമാലുരാലുചി സ്യാച്ച ഹിമം ന സഹതേ തഥാ ।। ൩൫൬.

'ആലുചി' പ്രത്യയത്തോടെ 'ശീതന്ന' എന്നത് തണുപ്പ് സഹിക്കാത്തവന്‍, 'ശീതാലു' എന്നത് തണുപ്പ് സഹിക്കുന്നവന്‍, 'ശ്വാലുര്‍' എന്നത് നായപോലെയുള്ളത്. 'ഹിമാലുര്‍' എന്നത് 'ആലുചി' പ്രത്യയത്തോടെ ഹിമം സഹിക്കാത്തവന്‍ എന്നതുപോലെയാണ്.

രൂപം വാതാദുലചി സ്യാദ് വാതുലശ്ചാനപത്യകേ । വാശിഷ്ഠഃ കൌരവോ വാസഃ പാഞ്ചാലഃ സോസ്യ വാസകഃ ।। ൩൫൬.

'രൂപം' എന്നത് 'വാതാദുലചി' പ്രത്യയത്തോടെ കാറ്റ് ബാധിച്ചത്, 'വാതുല' എന്നത് കാറ്റുള്ളത്, 'അനപത്യക' എന്നത് സന്താനമില്ലാത്തത്. 'വാശിഷ്ഠ' എന്നത് വസിഷ്ഠന്റെ വംശജന്‍, 'കൗരവ' എന്നത് കുറുവംശജന്‍, 'വാസ' എന്നത് താമസം, 'പാഞ്ചാല' എന്നത് പാഞ്ചാല ദേശക്കാരന്‍, 'വാസക' എന്നത് താമസക്കാരന്‍.

തത്ര വാസോ മാഥുരഃ സ്യാദ്വേത്ത്യധീതേ ച ചാന്ദ്രകഃ । വ്യുത്‌ക്രമം വേത്തി ക്രമകഃ നരശ്ചക്രാമ കൌശകഃ ।। ൩൫൬.

അവിടെ 'വാസോ' എന്നത് മഥുരയില്‍ നിന്നുള്ളവന്‍, 'മാഥുര' എന്നത് മഥുരക്കാരന്‍; 'വെട്ടി' എന്നത് അറിയുന്നവന്‍, 'അധീതേ' എന്നത് പഠിക്കുന്നവന്‍, 'ചാന്ദ്രക' എന്നത് ചന്ദ്രനുമായി ബന്ധപ്പെട്ടത്. 'വ്യുത്ക്രമം' എന്നത് വ്യതിയാനം, 'ക്രമക' എന്നത് ചുവടുവയ്ക്കുന്നവന്‍, 'നര' എന്നത് മനുഷ്യന്‍, 'ചക്രാമ' എന്നത് നടന്നു, 'കൗശക' എന്നത് കോശലദേശക്കാരന്‍.

പ്രിയങ്ഗൂനാം ഭവം ക്ഷേത്രം പ്രൈയങ്ഗവീനകം ഖഞി । മൌദ്‌ഗീനം സൌദ്രവീണഞ്ച വൈദേഹശ്ചാനപത്യകേ ।। ൩൫൬.

'പ്രിയംഗൂ' എന്നത് പ്രിയംഗു എന്ന സസ്യത്തിന്റെ, 'ഭവം' എന്നത് ഉത്ഭവം, 'ക്ഷേത്രം' എന്നത് നിലം, 'പ്രിയംഗവീനകം' എന്നത് പ്രിയംഗുവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടത്, 'ഖണി' എന്നത് ഖനനം ചെയ്യുന്നവന്‍. 'മൗദ്ഗീന' എന്നത് മൗദ്ഗീനന്‍ എന്ന വംശജന്‍, 'സൗദ്രവീന' എന്നത് സൗദ്രവംശജന്‍, 'വൈദേഹ' എന്നത് വൈദേഹ ദേശക്കാരന്‍, 'അനപത്യക' എന്നത് സന്താനമില്ലാത്തത്.

ഇഞി ദാക്ഷിര്ദാശരഥിഃ കചി നാരായണാദികം । ആശ്വായനഃ സ്യാച്ച ഫഞി യചി ഗാര്ഗ്യശ്ച വാത്സകഃ ।। ൩൫൬.

ഇണി എന്നത് ദക്ഷനും ദാശരഥിയും ചിലപ്പോള്‍ നാരായണനും മറ്റുള്ളവരെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഫ എന്നത് ആശ്വായനനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, വത്സക എന്നത് ഗാര്‍ഗ്യനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഢകി സ്യാദ്വൈനതേയാദിശ്ചാടകേരസ്തഥൈരകി । ഢ്രകി ഗൌധേരകോ രൂപം ഗൌവാരശ്ചാരകീരിതം ।। ൩൫൬.

ഢകി എന്നത് വൈനതേയനും മറ്റ് ചിലരെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചാടകേരനും ഐരകിയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഢ്രകി എന്നത് ഗൗഢേരകനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഗൗവാര എന്നത് ആരകീരിതം എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.

ക്ഷത്രിയോ ഘേ കുലീനഃ ഖേ ണ്യേ കൌരവ്യാദയഃ സ്മൃതാഃ । യതി മൂര്ദ്ധന്യമുഖ്യാദിഃ സുഗന്ധിരിതി രൂപകം ।। ൩൫൬.

ക്ഷത്രിയന്‍ എന്നത് ഘെ എന്നതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കുലീനന്‍ എന്നത് ഖെ എന്നതിലൂടെ. ണ്യെ എന്നത് കൗരവന്‍ തുടങ്ങിയ വംശങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യതി എന്നത് പ്രധാന സന്ന്യാസികളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, സുഗന്ധി എന്നത് ഒരു രൂപമാണ്.

താരകാദിഭ്യ ഇതചി നഭസ്താരകിതാദയഃ । അനങി സ്യാച്ച കുണ്ഡാധ്നീ പുഷ്പധന്വസുധനവനീ ।। ൩൫൬.

താരകനും മറ്റും സൂചിപ്പിക്കുമ്പോള്‍ ഇതചി എന്നത് നക്ഷത്രാദികളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അനങി എന്നത് കുണ്ഡ, ധ്നി, പുഷ്പധനു, സുധന്വ, വനി എന്നിവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ചഞ്ചുപി വിത്തചഞ്ചുഃ സ്യാദ്വിത്തമസ്യ ച ശബ്ദകേ । ചണപി സ്യാത് കേശചണഃ രൂപേ സ്യാത് പടരൂപകമ് ।। ൩൫൬.

ചഞ്ചുപി എന്നത് 'ധനമുള്ള ചഞ്ചു' എന്നർത്ഥം. വിത്തചഞ്ചു എന്നത് ധനത്തിന്റെ പേരാണ്. ചണപി എന്നത് 'കേശചണ' എന്നർത്ഥം. പടരൂപകം എന്നത് ഒരു രൂപമാണ്.

ഈയസൌ ച പടീയാന് സ്യാത് തരപ്യക്ഷതരാദികമ് । പചതിതരാഞ്ച തരപി തമപ്യടതിതമാമപി ।। ൩൫൬.

ഈയസൗ എന്നത് 'കൂടുതല്‍' എന്നർത്ഥം. പടീയാന്‍ എന്നത് 'ഏറ്റവും കൂടുതല്‍' എന്നർത്ഥം. തരപ്യക്ഷതരാദി എന്നത് വര്‍ദ്ധനയുള്ള രൂപങ്ങളാണ്. പചതിതരാഞ്ച, തരപി, തമപ്യടതിതമാമപിയും ഇതുപോലെയാണ്.

മൃദ്വീതമാ കല്പപി സ്യാദിന്ദ്രകല്പോഽര്കകല്പകഃ । രാജദേശീയോ ദേശീയേ ദേശ്യേ ദേശ്യാദിരൂപകമ് ।। ൩൫൬.

മൃദ്വീതമാ, കല്പപി എന്നിവ സാമ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഉദാഹരണത്തിന് 'ഇന്ദ്രനുപമന്‍', 'സൂര്യനുപമന്‍' എന്നപോലെ. രാജദേശീയ, ദേശീയ, ദേശ്യ തുടങ്ങിയവ ഒരു പ്രദേശത്തോട് ബന്ധപ്പെട്ടതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പടുജാതീയോ ജാതീയേ ജാനുമാത്രഞ്ച മാത്രചി । ഊരുദ്വയസോ ദ്വയസചി ഊരുദഘ്നഞ്ച ദഘ്നചി ।। ൩൫൬.

പടുജാതീയ എന്നത് പട് ജാതിയിലുള്ളവനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ജാതീയ എന്നത് ജാതിയിലുള്ളവന്‍. ജാനുമാത്രം എന്നത് മുട്ടിന്റെ അളവുവരെ എന്നർത്ഥം. മാത്രചി എന്നത് അളവ് എന്നർത്ഥം. ഊരുദ്വയസ എന്നത് ഇരുകാലുകളിലുമുള്ളവന്‍, ദ്വയസചി എന്നത് രണ്ടെണ്ണം എന്നർത്ഥം. ഊരുദഘ്നം എന്നത് കാലിന്റെ അളവുവരെ, ദഘ്നചി എന്നത് അത്ര അളവിലുള്ളത്.