അഗ്നിപുരാണമ്

പിതാഽഗാത്സഹ പുത്രേണ കാണോഽക്ഷ്ണാ ഗദയാ ഹരിഃ । അര്ഥേന നിവസേകദ്‌ഭൃത്യഃ കാലേ ഭാവേ ച സപ്തമീ ।। ൩൫൪.

അച്ഛൻ മകനോടൊപ്പം പോയി; കാഴ്ചക്കുറഞ്ഞവൻ ഒരു കണ്ണോടെ; ഹരി ഗദയോടൊപ്പം; അർത്ഥത്തിലും, വാസത്തിനും, ദാസനും, സമയത്തും, നിലയിലും ഏഴാം വിധി ഉപയോഗിക്കുന്നു.

വിഷ്ണൌ നതേ ഭവേന്മുക്തിര്വസന്തേ സ ഗതോ ഹരിമ് । നൃണാം സ്വാമീ നൃഷു സ്വാമീ നൃണാമീശഃ സതാമ്പതിഃ ।। ൩൫൪.

വിഷ്ണുവിനോട് നമസ്കരിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും; വസന്തത്തിൽ, അവൻ ഹരിയിലേക്കു പോയി; മനുഷ്യരിൽ രാജാവും, മനുഷ്യരുടെ ഇടയിൽ നായകനും, സത്യവാന്മാരുടെ ഇശ്വരനും.

നൃണാം സാക്ഷീ നൃഷു സാക്ഷീ ഗോഷു നാഥോ ഗവാമ്പതിഃ । ഗോഷു സൂതോ ഗവാം സൂതോ രാജ്ഞാം ദായാദകോഽസ്വിഹ ।। ൩൫൪.

മനുഷ്യരിൽ സാക്ഷിയും, പശുക്കളിൽ നാഥനും, പശുക്കളുടെ ഇടയിൽ രഥികനും, പശുക്കളുടെ രഥികനും, രാജാക്കന്മാരുടെ അവകാശിയും ഇവിടെ.

അന്നസ്യ൧ ഹേതോര്വസതി ഷഷ്ഠീ സ്മൃത്യര്ഥകര്മണി । മാതുഃ സ്മരതി ഗോപ്താരം നിത്യം സ്യാത് കര്തൃകര്മണോഃ ൩൫൪.

അഹാരത്തിനായി അവൻ വസിക്കുന്നു; ഓർമ്മയ്ക്കും പ്രവർത്തിക്കും ആറാം വിധി ഉപയോഗിക്കുന്നു; അമ്മയുടെ രക്ഷകനേ അവൻ ഓർക്കുന്നു; എപ്പോഴും, കര്‍ത്താവിനും കര്‍മ്മത്തിനും ഇത് ബാധകമാണ്.

സ്കന്ധ ഉവാച ഷോढ़ാ സമാസം വക്ഷ്യാമി അഷ്ടാവിംശാതിധാ പുനഃ । നിത്യാനിത്യവിഭാഗേന ലുഗലോപേന ച ദ്വിധാ ।। ൩൫൫.

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ ഇപ്പോൾ ഷോഡസമാസം ഇരുപത്തിയെട്ട് വിധങ്ങളായി വിശദീകരിക്കും; നിത്യവും അനിത്യവുമായ വ്യത്യാസം കാണിച്ചും, പദം ഒഴിവാക്കിയും രണ്ടുവിധത്തിൽ പറയാം.

കുമ്ഭകാരശ്ച നിത്യഃ സ്യാദ്ധേമകാരാദികസ്തഥാ । രാജ്ഞഃ പുമാന്‌രാജപുമാന് നിത്യോഽയഞ്ച സമാസകഃ ।। ൩൫൫.

കൂമ്പരൻ നിത്യനാണ്, അതുപോലെ പൊന്നുപണിക്കാരനും മറ്റുള്ളവരും; രാജാവിന്റെ പുരുഷൻ, രാജപുരുഷൻ, ഈ സമാസവും നിത്യമാണ്.

കഷ്ടശ്രിതോ ലുക്‌സമാസഃ കണ്ഠേകാലാദികസ്ത്വലുക് । സ്യാദഷ്ടധാ തത്‌പുരുഷഃ പ്രഥമാദ്യസുപാ സഹ ।। ൩൫൫.

പദം ഒഴിവാക്കിയ സമാസം 'ലുക് സമാസം' എന്നു വിളിക്കുന്നു, ഉദാഹരണത്തിന് 'കഷ്ടാശ്രിത'; കഴുത്തിൽ, കാലത്തിൽ തുടങ്ങിയവയിൽ 'വലുക്' എന്നുപറയുന്നു; അങ്ങനെ തത്പുരുഷം എട്ടുവിധമാണ്, ഒന്നാം വിധിയും 'അസ്' പ്രത്യയവുമുണ്ട്.

പ്രഥമാതത്‌പുരുഷോഽയം പൂര്വ്വം കായസ്യ വിഗ്രഹേ । പൂര്വകായോഽപരകായോ ഹ്യധരോത്തരകായകഃ ।। ൩൫൫.

ഇതാണ് ഒന്നാം തത്പുരുഷം, ശരീരത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനത്തിൽ ആദ്യം വരുന്നത്; മുൻകാല ശരീരം, പിന്നീടുള്ള ശരീരം, താഴെയും മുകളിലെയും ശരീരം.

അര്ദ്ധം കണായാ അര്ദ്ധകണാ ഭിക്ഷാതുര്യ്യമഥേദൃശമ് । ആപന്നജീവികസ്തദ്വത് ദ്വിതീയാ ചാധരാശ്രിതഃ ।। ൩൫൫.

കണത്തിന്റെ പാതി 'അർദ്ധകണ' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; ഭിക്ഷയ്ക് വേണ്ടി നടക്കുന്നവനും അങ്ങനെ തന്നെ; ജീവിക ലഭിച്ചവനും; രണ്ടാം വിധി താഴെയുള്ളതിൽ ആശ്രയിക്കുന്നു.

വര്ഷമ്ഭോഗ്യോ വര്ഷഭോഗ്യോ ധാന്യാര്ഥശ്ച തൃതീയയാ । ചതുര്ഥോ സ്യാദ്വിഷണുബലിര്വൃകഭീതിശ്ച പഞ്ചമീ ।। ൩൫൫.

വർഷം അനുഭവിക്കുന്നവൻ 'വർഷംഭോഗ്യൻ' അല്ലെങ്കിൽ 'വർഷഭോഗ്യൻ' എന്നാണ്; ധാന്യത്തിനായി മൂന്നാം വിധി ഉപയോഗിക്കുന്നു; നാലാം വിധി വിഷ്ണുബലിക്ക്, അഞ്ചാം വിധി പുലികളോടുള്ള ഭയത്തിന്.

രാജ്ഞഃ പുമാന് രാജപുമാന് ഷഷ്ഠീ വൃക്ഷഫലം തഥാ । സപ്തമീ ചാക്ഷശൌണ്ഡോഽയമഹിതോ നഞ്‌സമാസകഃ ।। ൩൫൫.

രാജാവിന്റെ പുരുഷൻ, രാജപുരുഷൻ, ആറാം വിധി; വൃക്ഷഫലവും അതുപോലെ; ഏഴാം വിധി 'ആക്ഷശൗണ്ടൻ', 'അമഹിത' എന്നത് നിഷേധസമാസമാണ്.

കര്മധാരയഃ സപ്തധാ നീലോത്പലമുഖാഃ സ്മൃതാഃ । വിശേഷണപൂര്വ്വപദോ വിശേഷ്യോത്തരതസ്തഥാ ।। ൩൫൫.

കർമ്മധാരയ സമാസം ഏഴ് വിധമാണ്, ഉദാഹരണത്തിന് 'നീലോത്പളമുഖൻ'; വിശേഷണപദം ആദ്യം, വിശേഷ്യപദം പിന്നെ വരും.

വൈയാകരണഖസൂചിഃ ശീതോഷ്ണം ദ്വിപദം ശുഭമ് । ഉപമാനപൂര്വപദഃ ശങ്ഖപാണ്ഡര ഇത്യപി ।। ൩൫൫.

വ്യാകരണശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ നഖസൂചി, 'തണുത്തചൂട്', 'രണ്ടുകാലുള്ളവൻ', 'മംഗളമായത്'; ഉപമാപദം ആദ്യം വരുമ്പോൾ, 'ശംഖപാണ്ഡരൻ' എന്നപോലെ.

ഉപമാനോത്തരപദഃ പുരുഷവ്യാഘ്ര ഇത്യപി । സമ്ഭാവനാപൂര്വപദോ ഗുണവൃദ്ധിരിതീദൃശമ് ।। ൩൫൫.

ഉപമയില്‍ രണ്ടാമത്തെ പദം 'മനുഷ്യരില്‍ കടുവ' എന്നതുപോലെയാണ്; മുന്‍പുള്ള പദം വിലയിരുത്തലിന് ഉപയോഗിക്കുമ്പോള്‍ അതിനെ ഗുണവൃദ്ധി എന്നു വിളിക്കുന്നു.

ഗുണ ഇതി വൃദ്ധിര്വാച്യാ സുഹൃദേവ സുബന്ധുകഃ । സവധാരണപൂര്വപദോ ബഹുവ്രീഹിശ്ച സപ്തധാ ।। ൩൫൫.

ഗുണവൃദ്ധി എന്നത് 'സുഹൃത്ത്', 'സുബന്ധുക്കന്‍' എന്നതുപോലെയാണ്; മുന്‍പുള്ള പദം പ്രത്യേകതയോടെ വന്നാല്‍ അതിനെ ബഹുവ്രീഹി എന്ന സമാസം ഏഴു വിധമാണെന്ന് പറയുന്നു.

ദ്വിപദശ്ച ബഹുവ്രീഹിരാരൂढ़ഭവനോ നരഃ । അര്ച്ചിതാശേഷപൂര്വ്വോഽയം ബഹ്വങ്‌ഘ്രിഃ പരികീര്ത്തിതഃ ।। ൩൫൫.

രണ്ടു കാലുള്ളവന്‍ എന്നതുപോലെയുള്ളത് ബഹുവ്രീഹി സമാസമാണ്; മുന്‍പ് 'എല്ലാവരും ആദരിക്കുന്നവന്‍' എന്നതുപോലെയുള്ളത് 'അനേകം അവയവങ്ങളുള്ളവന്‍' എന്നര്‍ത്ഥം നല്‍കുന്നു.

ഏതേ വിപ്രാശ്ചോപദശാഃ സങ്‌ഖ്യോത്തരപദസ്ത്വയമ് । സങ്‌ഖ്യോഭയപദോ യദ്വദ്‌ദ്വിത്രാ ദ്വ്യേകത്രയോ നരഃ ।। ൩൫൫.

ഇവ, ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, ഉപദശ സമാസങ്ങളാണ്; സംഖ്യാ ഉത്തരം വരുന്ന സമാസം ഇതാണ്; രണ്ടു, മൂന്ന്, ഒന്ന് എന്നിങ്ങനെ ആളുകളെ സൂചിപ്പിക്കുമ്പോള്‍.

സഹപൂര്ഷപദോഽയം സ്യാത് സമൂലോദ്‌ധൃതകസ്തരുഃ । വ്യതിഹാരലക്ഷണാര്ഥഃ കേശാകേശി നഖാനഖി ।। ൩൫൫.

'കൂടെയുള്ളത്' എന്നത് മുന്‍പ് വരുന്ന സമാസം, ഉദാഹരണത്തിന് 'മൂലത്തോടെ പറിച്ചുവിട്ട വൃക്ഷം'; മറിച്ചാര്‍ത്ഥം സൂചിപ്പിക്കുമ്പോള്‍ 'മുടി-മുടി', 'നഖം-നഖം' എന്നതുപോലെ.

ദിഗ്ലക്ഷ്യാ സ്യാദ്ദക്ഷിണപൂര്വ്വാ ദ്വിഗുരാഭാഷിതോ ദ്വിധാ । ഏകവദ്ഭാവി ദ്വിശ്രൃങ്ഗം പഞ്ചമൂലീ ത്വനേകധാ ।। ൩൫൫.

ദിശ സൂചിപ്പിക്കുന്ന സമാസം 'കിഴക്ക്-തെക്ക്' എന്നതാണ്; രണ്ടുതവണ ആവര്‍ത്തനമുള്ളത് 'രണ്ട് കൊമ്പുള്ളത്', 'അഞ്ച് മൂലമുള്ളത്', 'അനേകം' എന്നതുപോലെയും.

ദ്വന്ദ്വഃ സമാസോ ദ്വിവിഖധോ ഹീതരേതരയോഗകഃ । രുദ്രവിഷ്ണൂ സമാഹാരോ ഭേരീപടഹമീദൃശമ് ।। ൩൫൫.

ദ്വന്ദ്വ സമാസം എന്നത് രണ്ടുപേരുടെ സംയോജനമാണ്; ഉദാഹരണത്തിന് 'രുദ്രനും വിഷ്ണുവും', അല്ലെങ്കില്‍ 'മൃദംഗവും പകവാദ്യവും' എന്നതുപോലെ.

ദ്വിധാഖ്യാതോഽവ്യയീഭാവോ നാമപൂര്വപദോ യഥാ । ശാകസ്യ മാത്രാ ശാകപ്രതി യഥാഽവ്യയപൂര്വ്യകഃ ।। ൩൫൫.

രണ്ടുവിധം എന്നര്‍ത്ഥം വരുന്ന സമാസം അവ്യയീഭാവം ആണ്, മുന്‍പ് നാമം വരുമ്പോള്‍; ഉദാഹരണത്തിന് 'ശാകത്തിന്റെ അളവ്', അല്ലെങ്കില്‍ 'ശാകം സംബന്ധിച്ച' എന്നതുപോലെ അവ്യയപൂര്‍വകമായതും.

ഉപകുമ്ഭഞ്ചോപരഥ്യം പ്രാധാന്യേന ചതുര്വിംധഃ । ഉത്തരപദാര്ഥമുഖ്യോ ദ്വന്ദ്വശ്ചോഭയമുഖ്യകഃ ൩൫൫.

ഉപകുംഭം, ഉപരഥ്യം എന്നിവ പ്രധാനമായിട്ട് നാലു വിധമാണ്; ഉത്തരം വരുന്ന പദത്തിന് പ്രധാനാര്‍ത്ഥം, ദ്വന്ദ്വത്തില്‍ ഇരുവര്‍ക്കും പ്രധാനത്വം.

സ്കന്ദ ഉവാച തദ്ധിതം ത്രിവിധം വക്ഷ്യേ സാമാന്യവൃത്തിരീദൃശീ । ല വ്യംസലോ വത്സലഃ സ്യാദിലചി സ്യാത്തൂ ഫേനിലം ।। ൩൫൬.

സ്കന്ദന്‍ പറഞ്ഞു: തദ്ദിതപ്രത്യയം മൂന്നു വിധമാണെന്ന് ഞാന്‍ വിശദീകരിക്കാം; സാധാരണ ഉപയോഗം ഇങ്ങനെയാണ്: 'ലവ്യംസല' എന്നത് സ്‌നേഹമുള്ളവന്‍ എന്നര്‍ത്ഥം; 'ഇലച്' പ്രത്യയത്തോടെ 'ഫേനിലം' എന്നത് അഴുകിയതോ കഫമുള്ളതോ ആയതാണെന്ന് പറയുന്നു.

ലോമശഃ സേ പാമനോ നേ ഇലചി സ്യാത്തു പിച്ഛിലം । അണി പ്രാജ്ഞ ആര്ച്ചകഃ സ്യാത് ദന്താദുരചി ദന്തുരഃ ।। ൩൫൬.

'ലോമശ' എന്നത് രോമം ഉള്ളവന്‍, 'പാമനോ' എന്നത് രോമം ഇല്ലാത്തവന്‍; 'ഇലച്' പ്രത്യയത്തോടെ 'പിച്ചിലം' എന്നത് ഒട്ടുപിടിക്കുന്നതാണെന്ന് പറയുന്നു. 'അണി' പ്രത്യയത്തോടെ 'പ്രാജ്ഞ' എന്നത് ജ്ഞാനിയ്‌ക്കു, 'ആര്‍ച്ചക' എന്നത് പൂജാരി; 'ദുരചി' പ്രത്യയത്തോടെ 'ദന്തുര' എന്നത് പല്ലുള്ളവന്‍.

രേ സ്യാമ്മധുരം സുശിരം രേ സ്യാത് കേശര ഈദൃശഃ । ഹിരണ്യം യേ മാലവോ വേ വലചി സ്യാദ്രജസ്വലഃ ।। ൩൫൬.

'റെ' പ്രത്യയത്തോടെ 'മധുരം' എന്നത് മധുരം, 'സുശിരം' എന്നത് പൊള്ളയായത്; 'റെ' ഉപയോഗിച്ച് 'കേശരം' എന്നത് കേശം പോലുള്ളത്. 'ഹിരണ്യം' എന്നത് പൊന്നു, 'മാലവ' എന്നത് മാലവ ദേശക്കാരന്‍; 'വലചി' പ്രത്യയത്തോടെ 'രജസ്വല' എന്നത് പൊടിയുള്ളത്.

ഇനോ ധനോ കരീ ഹസ്തീ ധനികം ടികനോരിതം । പയസ്വീ വിനി മായാവീ ഊര്ണായുര്യുചി ഈരിതം ।। ൩൫൬.

'ഇനോ' പ്രത്യയത്തോടെ 'ധനോ' എന്നത് ധനികന്‍, 'കരി' എന്നത് ആന; 'ധനിക' എന്നത് സമ്പന്നന്‍, 'ടികനോരിതം' എന്നത് അടയാളം പതിപ്പിച്ചത്. 'പയസ്വി' എന്നത് പാല്‍ ഉള്ളവന്‍, 'വിനിമായാവി' എന്നത് മായാവി; 'ഊര്‍ണായു' എന്നത് മുടിയുള്ളവന്‍, 'യുചി' എന്നത് പറഞ്ഞത്.

വാഗ്മീ മിനി ആലചി സ്യാദ്വാചാലശ്ചാടചീരിതം । ഫലിനോ വര്ഹിണഃ കേകീ വൃന്ദാരകസ്തയാ കനി ।। ൩൫൬.

'വാഗ്മി' എന്നത് വാക്കില്‍ പ്രാവീണ്യമുള്ളവന്‍, 'മിനി' പ്രത്യയത്തോടെ; 'ആലചി' പ്രത്യയത്തോടെ 'വാചാല' എന്നത് അധികം സംസാരിക്കുന്നവന്‍, 'ചാടചീരിത' എന്നത് പുകഴ്ത്തുന്നവന്‍. 'ഫലിന' എന്നത് ഫലം ഉണ്ടാക്കുന്നവന്‍, 'വര്‍ഹിണ' എന്നത് മയിലിന്‍, 'കേക്കി' എന്നത് മയിലിന്, 'വൃന്ദാരക' എന്നത് കൂട്ടത്തില്‍ പെട്ടവന്‍, 'കനി' എന്നത് ചെറുത്.

ആലുചി ശീതന്ന സഹതേ ശീതാലുഃ ശ്വാലുരീദൃശഃ । ഹിമാലുരാലുചി സ്യാച്ച ഹിമം ന സഹതേ തഥാ ।। ൩൫൬.

'ആലുചി' പ്രത്യയത്തോടെ 'ശീതന്ന' എന്നത് തണുപ്പ് സഹിക്കാത്തവന്‍, 'ശീതാലു' എന്നത് തണുപ്പ് സഹിക്കുന്നവന്‍, 'ശ്വാലുര്‍' എന്നത് നായപോലെയുള്ളത്. 'ഹിമാലുര്‍' എന്നത് 'ആലുചി' പ്രത്യയത്തോടെ ഹിമം സഹിക്കാത്തവന്‍ എന്നതുപോലെയാണ്.

രൂപം വാതാദുലചി സ്യാദ് വാതുലശ്ചാനപത്യകേ । വാശിഷ്ഠഃ കൌരവോ വാസഃ പാഞ്ചാലഃ സോസ്യ വാസകഃ ।। ൩൫൬.

'രൂപം' എന്നത് 'വാതാദുലചി' പ്രത്യയത്തോടെ കാറ്റ് ബാധിച്ചത്, 'വാതുല' എന്നത് കാറ്റുള്ളത്, 'അനപത്യക' എന്നത് സന്താനമില്ലാത്തത്. 'വാശിഷ്ഠ' എന്നത് വസിഷ്ഠന്റെ വംശജന്‍, 'കൗരവ' എന്നത് കുറുവംശജന്‍, 'വാസ' എന്നത് താമസം, 'പാഞ്ചാല' എന്നത് പാഞ്ചാല ദേശക്കാരന്‍, 'വാസക' എന്നത് താമസക്കാരന്‍.