അഗ്നിപുരാണമ്

ചതുര്ദ്ധാ ചാധികരണം വ്യാപകന്ദധ്നി വൈ ഘൃതമ് । തിലേഷു തൈലം ദേവാര്ഥമൌപശ്ലേഷികമുച്യതേ ।। ൩൫൪.

അധികരണം നാലുവിധമാണ്: vessel-ഉം അഗ്നിയും വ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ നെയ്; എള്ളിൽ എണ്ണ, ദേവതകൾക്കായി, ഔപശ്ലേഷികം എന്നു വിളിക്കുന്നു.

ഗൃഹേ തിഷ്ഠേത് കപിര്വൃക്ഷേ സ്മൃതം വൈഷയികം യഥാ । ജലേ മത്സ്യോ വനേ സിംഹഃ സ്മൃതം സാമീപ്യകം യഥാ ।। ൩൫൪.

കുരങ്ങൻ വീട്ടിൽ താമസിക്കുന്നു, അതാണ് 'വൈഷയികം' എന്നു പറയുന്നു; മീൻ വെള്ളത്തിൽ, സിംഹം കാട്ടിൽ, അതാണ് 'സാമീപ്യം' എന്നു പറയുന്നു.

ഗങ്ഗായാം ഘോഷോ വസതി ഔപചാരികമീദൃശം । തൃതീയാ വാഥ വാ ഷഷ്ഠീ സ്മൃതാഽനഭിഹിതേ തഥാ ।। ൩൫൪.

ഗംഗയിൽ ഒരു ഗ്രാമം നിലകൊള്ളുന്നു, ഇതാണ് ഔപചാരികം എന്നു പറയുന്നത്. പറയപ്പെടാത്തപ്പോൾ, മൂന്നാമത്തെയും ആറാമത്തെയും വിവക്തി ഓർക്കപ്പെടുന്നു.

വിഷ്ണുഃ സമ്പൂജ്യതേ ലോകൈര്ഗന്തവ്യന്തേന തസ്യ വാ । പ്രഥമാഽഭിഹിതകര്ത്തൃ കര്മ്മണോഃ പ്രണമേദ്ധരിമ് ।। ൩൫൪.

വിഷ്ണുവിനെ ലോകങ്ങൾ ആരാധിക്കുന്നു, ഉദ്ദേശിച്ചതോടോ അതിനോടോ. കര്‍ത്താവ് വ്യക്തമാക്കിയാൽ, ആദ്യ വിവക്തി; കര്‍മ്മത്തിനായി ഹരിയെ നമസ്കരിക്കണം.

ഹേതൌ തൃതീയാ ചാന്നേന വസേദ് വൃക്ഷായ വൈ ജലം । ചതുര്ഥീ താദര്ഥ്യേഽഭിഹിതാ പഞ്ചമീ പര്യ്യുപാങ്മുഖൈഃ ।। ൩൫൪.

കാരണം സൂചിപ്പിക്കുമ്പോൾ മൂന്നാം വിവക്തി: 'അന്നംകൊണ്ട്'; 'മരത്തിനായി വെള്ളം'; നാലാമത്തേത് ഉദ്ദേശ്യത്തിന്, വ്യക്തമാക്കിയാൽ; അഞ്ചാമത്തേത് നേരെ അഭിമുഖമായാൽ.

യോഗേ വൃഷ്ടഃ പരി ഗ്രാമാദ്ദേവോഽയം ബലവത് പുരാ । പൂര്വ്വോ ഗ്രാമാദൃതേ വിഷ്ണോര്ന മുക്തിരിതരോ ഹരേഃ ।। ൩൫൪.

യോഗം ചേർന്ന്, ഈ ദേവൻ പുരാതനകാലം മുതൽ ശക്തനായവനായി ഗ്രാമത്തിന് പുറത്തു വിളിച്ചുവരുത്തപ്പെടുന്നു. വിഷ്ണുവിന്റെ ഗ്രാമം ഒഴികെ, ഹരിയ്ക്ക് പുറമെ മോക്ഷം മറ്റൊന്നുമില്ല.

പൃഥഗ്വിനാദ്യൈസ്തൃതീയാ പഞ്ചമീ ച തഥാ ഭവേത് । പൃഥഗ്ഗ്രാമാദ്വിഹാരേണ വിനാ ശ്രിശ്ച ശ്രീയാ ശ്രഇയഃ ।। ൩൫൪.

വ്യത്യസ്തമായ ഉപകരണത്തിൽ, മൂന്നാമത്തെയും അഞ്ചാമത്തെയും വിധികളും അതുപോലെ ഉണ്ടാകും. വേറിട്ട ഗ്രാമമോ സഞ്ചാരമോ ഇല്ലാതെ, സമൃദ്ധിയും ശ്രേഷ്ഠതയും ഉണ്ടാകില്ല.

കര്മ്മപ്രവചനീയാഖ്യൈര്ദ്വിതീയാ യോഗതോ ഭവേത് । അന്വര്ജ്ജുനഞ്ച യോദ്ധാരോ ഹ്യഭിതോ ഗ്രാമമീരിതം ।। ൩൫൪.

കർമ്മവും പാരായണവും നിർദ്ദേശിച്ചവരാൽ, രണ്ടാം വിധി യോഗം കൊണ്ടു വരുന്നു. അർജ്ജുനനും യോദ്ധാക്കളും ഗ്രാമം ചുറ്റി നില്ക്കുന്നു എന്നാണ് പറയുന്നത്.

നമഃ സ്വാഹാസ്വധാസ്വസ്തിവഷഡാദ്യൈശ്ചതുര്ഥ്യപി । നമോ ദേവായ തേ സ്വസ്തി തുമര്ഥാദ്ഭാവവാചിനഃ ।। ൩൫൪.

നമഃ, സ്വാഹാ, സ്വധാ, സ്വസ്തി, വഷട് എന്നിവയാൽ നാലാം വിധിയും ഉണ്ടാകും. 'ദേവനേ, നിനക്കു നന്മ ഉണ്ടാകട്ടെ' എന്നിങ്ങനെയുള്ള വാക്കുകൾ ഉദ്ദേശവും അർത്ഥവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പാകായ പക്തയേ യാതി തൃതീയാ സഹയോഗകേ । ഹേത്വര്ഥേ കുത്സിതേഽങ്ഗേ സാ തൃതീയാ ച വിശേഷണേ ।। ൩൫൪.

പാകം ചെയ്യാൻ, പാകത്തിനായി, കൂട്ടായി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ മൂന്നാം വിധി വരുന്നു. കാരണമെന്നർത്ഥത്തിലും, നിന്ദ്യമായ അവയവത്തിലും, വിശേഷണത്തിലും മൂന്നാം വിധി ഉപയോഗിക്കുന്നു.

പിതാഽഗാത്സഹ പുത്രേണ കാണോഽക്ഷ്ണാ ഗദയാ ഹരിഃ । അര്ഥേന നിവസേകദ്‌ഭൃത്യഃ കാലേ ഭാവേ ച സപ്തമീ ।। ൩൫൪.

അച്ഛൻ മകനോടൊപ്പം പോയി; കാഴ്ചക്കുറഞ്ഞവൻ ഒരു കണ്ണോടെ; ഹരി ഗദയോടൊപ്പം; അർത്ഥത്തിലും, വാസത്തിനും, ദാസനും, സമയത്തും, നിലയിലും ഏഴാം വിധി ഉപയോഗിക്കുന്നു.

വിഷ്ണൌ നതേ ഭവേന്മുക്തിര്വസന്തേ സ ഗതോ ഹരിമ് । നൃണാം സ്വാമീ നൃഷു സ്വാമീ നൃണാമീശഃ സതാമ്പതിഃ ।। ൩൫൪.

വിഷ്ണുവിനോട് നമസ്കരിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും; വസന്തത്തിൽ, അവൻ ഹരിയിലേക്കു പോയി; മനുഷ്യരിൽ രാജാവും, മനുഷ്യരുടെ ഇടയിൽ നായകനും, സത്യവാന്മാരുടെ ഇശ്വരനും.

നൃണാം സാക്ഷീ നൃഷു സാക്ഷീ ഗോഷു നാഥോ ഗവാമ്പതിഃ । ഗോഷു സൂതോ ഗവാം സൂതോ രാജ്ഞാം ദായാദകോഽസ്വിഹ ।। ൩൫൪.

മനുഷ്യരിൽ സാക്ഷിയും, പശുക്കളിൽ നാഥനും, പശുക്കളുടെ ഇടയിൽ രഥികനും, പശുക്കളുടെ രഥികനും, രാജാക്കന്മാരുടെ അവകാശിയും ഇവിടെ.

അന്നസ്യ൧ ഹേതോര്വസതി ഷഷ്ഠീ സ്മൃത്യര്ഥകര്മണി । മാതുഃ സ്മരതി ഗോപ്താരം നിത്യം സ്യാത് കര്തൃകര്മണോഃ ൩൫൪.

അഹാരത്തിനായി അവൻ വസിക്കുന്നു; ഓർമ്മയ്ക്കും പ്രവർത്തിക്കും ആറാം വിധി ഉപയോഗിക്കുന്നു; അമ്മയുടെ രക്ഷകനേ അവൻ ഓർക്കുന്നു; എപ്പോഴും, കര്‍ത്താവിനും കര്‍മ്മത്തിനും ഇത് ബാധകമാണ്.

സ്കന്ധ ഉവാച ഷോढ़ാ സമാസം വക്ഷ്യാമി അഷ്ടാവിംശാതിധാ പുനഃ । നിത്യാനിത്യവിഭാഗേന ലുഗലോപേന ച ദ്വിധാ ।। ൩൫൫.

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ ഇപ്പോൾ ഷോഡസമാസം ഇരുപത്തിയെട്ട് വിധങ്ങളായി വിശദീകരിക്കും; നിത്യവും അനിത്യവുമായ വ്യത്യാസം കാണിച്ചും, പദം ഒഴിവാക്കിയും രണ്ടുവിധത്തിൽ പറയാം.

കുമ്ഭകാരശ്ച നിത്യഃ സ്യാദ്ധേമകാരാദികസ്തഥാ । രാജ്ഞഃ പുമാന്‌രാജപുമാന് നിത്യോഽയഞ്ച സമാസകഃ ।। ൩൫൫.

കൂമ്പരൻ നിത്യനാണ്, അതുപോലെ പൊന്നുപണിക്കാരനും മറ്റുള്ളവരും; രാജാവിന്റെ പുരുഷൻ, രാജപുരുഷൻ, ഈ സമാസവും നിത്യമാണ്.

കഷ്ടശ്രിതോ ലുക്‌സമാസഃ കണ്ഠേകാലാദികസ്ത്വലുക് । സ്യാദഷ്ടധാ തത്‌പുരുഷഃ പ്രഥമാദ്യസുപാ സഹ ।। ൩൫൫.

പദം ഒഴിവാക്കിയ സമാസം 'ലുക് സമാസം' എന്നു വിളിക്കുന്നു, ഉദാഹരണത്തിന് 'കഷ്ടാശ്രിത'; കഴുത്തിൽ, കാലത്തിൽ തുടങ്ങിയവയിൽ 'വലുക്' എന്നുപറയുന്നു; അങ്ങനെ തത്പുരുഷം എട്ടുവിധമാണ്, ഒന്നാം വിധിയും 'അസ്' പ്രത്യയവുമുണ്ട്.

പ്രഥമാതത്‌പുരുഷോഽയം പൂര്വ്വം കായസ്യ വിഗ്രഹേ । പൂര്വകായോഽപരകായോ ഹ്യധരോത്തരകായകഃ ।। ൩൫൫.

ഇതാണ് ഒന്നാം തത്പുരുഷം, ശരീരത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനത്തിൽ ആദ്യം വരുന്നത്; മുൻകാല ശരീരം, പിന്നീടുള്ള ശരീരം, താഴെയും മുകളിലെയും ശരീരം.

അര്ദ്ധം കണായാ അര്ദ്ധകണാ ഭിക്ഷാതുര്യ്യമഥേദൃശമ് । ആപന്നജീവികസ്തദ്വത് ദ്വിതീയാ ചാധരാശ്രിതഃ ।। ൩൫൫.

കണത്തിന്റെ പാതി 'അർദ്ധകണ' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; ഭിക്ഷയ്ക് വേണ്ടി നടക്കുന്നവനും അങ്ങനെ തന്നെ; ജീവിക ലഭിച്ചവനും; രണ്ടാം വിധി താഴെയുള്ളതിൽ ആശ്രയിക്കുന്നു.

വര്ഷമ്ഭോഗ്യോ വര്ഷഭോഗ്യോ ധാന്യാര്ഥശ്ച തൃതീയയാ । ചതുര്ഥോ സ്യാദ്വിഷണുബലിര്വൃകഭീതിശ്ച പഞ്ചമീ ।। ൩൫൫.

വർഷം അനുഭവിക്കുന്നവൻ 'വർഷംഭോഗ്യൻ' അല്ലെങ്കിൽ 'വർഷഭോഗ്യൻ' എന്നാണ്; ധാന്യത്തിനായി മൂന്നാം വിധി ഉപയോഗിക്കുന്നു; നാലാം വിധി വിഷ്ണുബലിക്ക്, അഞ്ചാം വിധി പുലികളോടുള്ള ഭയത്തിന്.

രാജ്ഞഃ പുമാന് രാജപുമാന് ഷഷ്ഠീ വൃക്ഷഫലം തഥാ । സപ്തമീ ചാക്ഷശൌണ്ഡോഽയമഹിതോ നഞ്‌സമാസകഃ ।। ൩൫൫.

രാജാവിന്റെ പുരുഷൻ, രാജപുരുഷൻ, ആറാം വിധി; വൃക്ഷഫലവും അതുപോലെ; ഏഴാം വിധി 'ആക്ഷശൗണ്ടൻ', 'അമഹിത' എന്നത് നിഷേധസമാസമാണ്.

കര്മധാരയഃ സപ്തധാ നീലോത്പലമുഖാഃ സ്മൃതാഃ । വിശേഷണപൂര്വ്വപദോ വിശേഷ്യോത്തരതസ്തഥാ ।। ൩൫൫.

കർമ്മധാരയ സമാസം ഏഴ് വിധമാണ്, ഉദാഹരണത്തിന് 'നീലോത്പളമുഖൻ'; വിശേഷണപദം ആദ്യം, വിശേഷ്യപദം പിന്നെ വരും.

വൈയാകരണഖസൂചിഃ ശീതോഷ്ണം ദ്വിപദം ശുഭമ് । ഉപമാനപൂര്വപദഃ ശങ്ഖപാണ്ഡര ഇത്യപി ।। ൩൫൫.

വ്യാകരണശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ നഖസൂചി, 'തണുത്തചൂട്', 'രണ്ടുകാലുള്ളവൻ', 'മംഗളമായത്'; ഉപമാപദം ആദ്യം വരുമ്പോൾ, 'ശംഖപാണ്ഡരൻ' എന്നപോലെ.

ഉപമാനോത്തരപദഃ പുരുഷവ്യാഘ്ര ഇത്യപി । സമ്ഭാവനാപൂര്വപദോ ഗുണവൃദ്ധിരിതീദൃശമ് ।। ൩൫൫.

ഉപമയില്‍ രണ്ടാമത്തെ പദം 'മനുഷ്യരില്‍ കടുവ' എന്നതുപോലെയാണ്; മുന്‍പുള്ള പദം വിലയിരുത്തലിന് ഉപയോഗിക്കുമ്പോള്‍ അതിനെ ഗുണവൃദ്ധി എന്നു വിളിക്കുന്നു.

ഗുണ ഇതി വൃദ്ധിര്വാച്യാ സുഹൃദേവ സുബന്ധുകഃ । സവധാരണപൂര്വപദോ ബഹുവ്രീഹിശ്ച സപ്തധാ ।। ൩൫൫.

ഗുണവൃദ്ധി എന്നത് 'സുഹൃത്ത്', 'സുബന്ധുക്കന്‍' എന്നതുപോലെയാണ്; മുന്‍പുള്ള പദം പ്രത്യേകതയോടെ വന്നാല്‍ അതിനെ ബഹുവ്രീഹി എന്ന സമാസം ഏഴു വിധമാണെന്ന് പറയുന്നു.

ദ്വിപദശ്ച ബഹുവ്രീഹിരാരൂढ़ഭവനോ നരഃ । അര്ച്ചിതാശേഷപൂര്വ്വോഽയം ബഹ്വങ്‌ഘ്രിഃ പരികീര്ത്തിതഃ ।। ൩൫൫.

രണ്ടു കാലുള്ളവന്‍ എന്നതുപോലെയുള്ളത് ബഹുവ്രീഹി സമാസമാണ്; മുന്‍പ് 'എല്ലാവരും ആദരിക്കുന്നവന്‍' എന്നതുപോലെയുള്ളത് 'അനേകം അവയവങ്ങളുള്ളവന്‍' എന്നര്‍ത്ഥം നല്‍കുന്നു.

ഏതേ വിപ്രാശ്ചോപദശാഃ സങ്‌ഖ്യോത്തരപദസ്ത്വയമ് । സങ്‌ഖ്യോഭയപദോ യദ്വദ്‌ദ്വിത്രാ ദ്വ്യേകത്രയോ നരഃ ।। ൩൫൫.

ഇവ, ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, ഉപദശ സമാസങ്ങളാണ്; സംഖ്യാ ഉത്തരം വരുന്ന സമാസം ഇതാണ്; രണ്ടു, മൂന്ന്, ഒന്ന് എന്നിങ്ങനെ ആളുകളെ സൂചിപ്പിക്കുമ്പോള്‍.

സഹപൂര്ഷപദോഽയം സ്യാത് സമൂലോദ്‌ധൃതകസ്തരുഃ । വ്യതിഹാരലക്ഷണാര്ഥഃ കേശാകേശി നഖാനഖി ।। ൩൫൫.

'കൂടെയുള്ളത്' എന്നത് മുന്‍പ് വരുന്ന സമാസം, ഉദാഹരണത്തിന് 'മൂലത്തോടെ പറിച്ചുവിട്ട വൃക്ഷം'; മറിച്ചാര്‍ത്ഥം സൂചിപ്പിക്കുമ്പോള്‍ 'മുടി-മുടി', 'നഖം-നഖം' എന്നതുപോലെ.

ദിഗ്ലക്ഷ്യാ സ്യാദ്ദക്ഷിണപൂര്വ്വാ ദ്വിഗുരാഭാഷിതോ ദ്വിധാ । ഏകവദ്ഭാവി ദ്വിശ്രൃങ്ഗം പഞ്ചമൂലീ ത്വനേകധാ ।। ൩൫൫.

ദിശ സൂചിപ്പിക്കുന്ന സമാസം 'കിഴക്ക്-തെക്ക്' എന്നതാണ്; രണ്ടുതവണ ആവര്‍ത്തനമുള്ളത് 'രണ്ട് കൊമ്പുള്ളത്', 'അഞ്ച് മൂലമുള്ളത്', 'അനേകം' എന്നതുപോലെയും.