അഗ്നിപുരാണമ്

സ്വതന്ത്രഃ കര്ത്താ വിദ്യാന്തം കൃതിനഃ സമുപാസതേ । ഹേതുകര്ത്താലമ്ഭയതേ ഹിതം വൈ കര്മ്മകര്ത്തരി ।। ൩൫൪.

സ്വതന്ത്രനായ കര്‍ത്താവിനെ, വിജ്ഞാനമുള്ളവർ വിജ്ഞാനം ലഭിക്കുംവരെ സേവിക്കുന്നു. കാരണമായ കര്‍ത്താവിൽ ആശ്രയിക്കുന്നു; ഉപകാരപ്രദമായത്, കര്‍മ്മം ചെയ്യുന്നവനാണ്.

സ്വയം ഭിദ്യേത് പ്രാകൃതധീഃ സ്വയഞ്ച ഛിദ്യതേ തരുഃ । സര്ത്താഽഭിഹിത ഉത്തമഃ കര്ത്താഽനഭിഹിതോഽധമഃ ।। ൩൫൪.

സാധാരണ ബുദ്ധിയുള്ളവൻ സ്വയം തകർന്നുപോകുന്നു, അതുപോലെ തന്നെ ഒരു വൃക്ഷവും സ്വയം മുറിയുന്നു. പേരെടുത്ത് പറയുന്ന കര്‍ത്താവ് ഉത്തമൻ, പറയപ്പെടാത്ത കര്‍ത്താവ് അധമൻ.

കര്ത്താഽനഭിഹിതോ ധര്മ്മഃ ശിഷ്യേ വ്യാഖ്യായതേ യഥാ । കര്ത്താ പഞ്ചവിധഃ പ്രോക്തഃ കര്മ്മ സപ്തവിധം ശ്രുണു ।। ൩൫൪.

പറയപ്പെടാത്ത കര്‍ത്താവ്, ധർമ്മം സംബന്ധിച്ച് ശിഷ്യനോട് വിശദീകരിക്കുന്നു. കര്‍ത്താവ് അഞ്ചു വിധം, കര്‍മ്മം ഏഴു വിധം എന്നു പറയുന്നു, കേൾക്കൂ.

ഈപ്സിതം കര്മ്മ ച യഥാ ശ്രദ്ദധാതി ദ്ദരി യതിഃ । അനീപ്സിതം കര്മ്മ യഥാ അഹിം ലങ്ഘയതേ ഭൃശം ।। ൩൫൪.

യതി ആഗ്രഹിച്ച കര്‍മ്മം ഭക്തിയോടെ ചെയ്യുന്നതുപോലെ, പാമ്പ് ആഗ്രഹിക്കാത്ത കര്‍മ്മം ശക്തിയായി മറികടക്കുന്നതുപോലെയും.

നൈവേപ്സിതം നാനീപ്സിതം ദുഗ്ധം സമ്ഭക്ഷയന്രജഃ । ഭക്ഷ്യേദപ്യകഥിതം ഗോപാലോ ദോഗ്ധി ഗാം പയഃ ।। ൩൫൪.

ആഗ്രഹിച്ചും ആഗ്രഹിക്കാത്തതുമായല്ല, പൊടിയോടുകൂടിയ പാൽ കഴിക്കുന്നതുപോലെ; പറയാതിരുന്നാലും, ഗോപൻ പശുവിൽ നിന്ന് പാൽ പിഴിയുന്നു.

കര്ത്തൃ കര്മാഽഥ ഗമയേച്ഛിഷ്യം ഗ്രാമം ഗുരുര്യഥാ । കര്മ്മ ചാഭിഹിതം പൂജാ ക്രിയതേ വൈ ശ്രിയേ ഹരേഃ ।। ൩൫൪.

കര്‍ത്താവും കര്‍മ്മവും ചേർന്ന്, ഗുരു ശിഷ്യനെ ഗ്രാമത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ. പറയപ്പെട്ട കര്‍മ്മം ഹരിയുടെ മഹിമയ്ക്കായി പൂജ ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

കര്മ്മാനഭിഹിതം സ്തോത്രം ഹരേഃ കുര്യ്യാത്തു സര്വ്വദം । കരണം ദ്വിവിധം പ്രോക്തം വാഹ്യമാഭ്യന്തരം തഥാ ।। ൩൫൪.

പറയപ്പെടാത്ത കര്‍മ്മം ഹരിയെ സ്തുതിക്കുന്നതാണ്, എല്ലായ്പ്പോഴും ചെയ്യേണ്ടത്. ഉപകരണങ്ങൾ രണ്ടുവിധമാണ്: പുറം ഉപകരണം, അകത്തുള്ള ഉപകരണം.

ചക്ഷുഷാ രൂപം ഗൃഹ്ണാതി വാഹ്യം ദാത്രേണ തല്ലുനേത് । സമ്പ്രദാനം ത്രിധാ പ്രോക്തം പ്രേരകം ബ്രാഹ്മണായ ഗാം ।। ൩൫൪.

കണ്ണുകൊണ്ട് രൂപം ഗ്രഹിക്കുന്നു, അത് പുറം ഉപകരണമാണ്; കൈകൊണ്ട് അതിനെ മുറിക്കുന്നു. സമ്പ്രദാനം മൂന്നു വിധം: പ്രേരിപ്പിക്കുന്നവൻ, ബ്രാഹ്മണനു പശു നൽകുന്നവൻ.

നരോ ദദാതി നൃപതയേ ദാസന്തദനുമന്തൃകം । അനിരാകര്ത്തൃകം ഭര്ത്രേ ദദ്യാത് പുഷ്പാണി സജ്ജനഃ ।। ൩൫൪.

ഒരു മനുഷ്യൻ രാജാവിന് ദാസനായി, സമ്മതിച്ചവനോടൊപ്പം നൽകുന്നു; നിരസിക്കാത്തവനായി ഭർത്താവിന് സജ്ജനൻ പുഷ്പങ്ങൾ നൽകണം.

അപാദാനം ദ്വിധാ പ്രോക്തം ചലമശ്വാത്തു ധാവതഃ । പതിതശ്ചാചലം ഗ്രാമാദാഗച്ഛതി സ വൈഷ്ണവഃ ।। ൩൫൪.

ഉത്ഭവം രണ്ടുവിധമാണ്: ഓടുന്ന കുതിരയിൽ നിന്ന് ചലിക്കുന്നതും, വീണുപോയവൻ ഗ്രാമത്തിൽ നിന്ന് വരുന്നതുപോലെയുള്ള അചലവും, അതാണ് വൈഷ്ണവം എന്നു പറയുന്നു.

ചതുര്ദ്ധാ ചാധികരണം വ്യാപകന്ദധ്നി വൈ ഘൃതമ് । തിലേഷു തൈലം ദേവാര്ഥമൌപശ്ലേഷികമുച്യതേ ।। ൩൫൪.

അധികരണം നാലുവിധമാണ്: vessel-ഉം അഗ്നിയും വ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ നെയ്; എള്ളിൽ എണ്ണ, ദേവതകൾക്കായി, ഔപശ്ലേഷികം എന്നു വിളിക്കുന്നു.

ഗൃഹേ തിഷ്ഠേത് കപിര്വൃക്ഷേ സ്മൃതം വൈഷയികം യഥാ । ജലേ മത്സ്യോ വനേ സിംഹഃ സ്മൃതം സാമീപ്യകം യഥാ ।। ൩൫൪.

കുരങ്ങൻ വീട്ടിൽ താമസിക്കുന്നു, അതാണ് 'വൈഷയികം' എന്നു പറയുന്നു; മീൻ വെള്ളത്തിൽ, സിംഹം കാട്ടിൽ, അതാണ് 'സാമീപ്യം' എന്നു പറയുന്നു.

ഗങ്ഗായാം ഘോഷോ വസതി ഔപചാരികമീദൃശം । തൃതീയാ വാഥ വാ ഷഷ്ഠീ സ്മൃതാഽനഭിഹിതേ തഥാ ।। ൩൫൪.

ഗംഗയിൽ ഒരു ഗ്രാമം നിലകൊള്ളുന്നു, ഇതാണ് ഔപചാരികം എന്നു പറയുന്നത്. പറയപ്പെടാത്തപ്പോൾ, മൂന്നാമത്തെയും ആറാമത്തെയും വിവക്തി ഓർക്കപ്പെടുന്നു.

വിഷ്ണുഃ സമ്പൂജ്യതേ ലോകൈര്ഗന്തവ്യന്തേന തസ്യ വാ । പ്രഥമാഽഭിഹിതകര്ത്തൃ കര്മ്മണോഃ പ്രണമേദ്ധരിമ് ।। ൩൫൪.

വിഷ്ണുവിനെ ലോകങ്ങൾ ആരാധിക്കുന്നു, ഉദ്ദേശിച്ചതോടോ അതിനോടോ. കര്‍ത്താവ് വ്യക്തമാക്കിയാൽ, ആദ്യ വിവക്തി; കര്‍മ്മത്തിനായി ഹരിയെ നമസ്കരിക്കണം.

ഹേതൌ തൃതീയാ ചാന്നേന വസേദ് വൃക്ഷായ വൈ ജലം । ചതുര്ഥീ താദര്ഥ്യേഽഭിഹിതാ പഞ്ചമീ പര്യ്യുപാങ്മുഖൈഃ ।। ൩൫൪.

കാരണം സൂചിപ്പിക്കുമ്പോൾ മൂന്നാം വിവക്തി: 'അന്നംകൊണ്ട്'; 'മരത്തിനായി വെള്ളം'; നാലാമത്തേത് ഉദ്ദേശ്യത്തിന്, വ്യക്തമാക്കിയാൽ; അഞ്ചാമത്തേത് നേരെ അഭിമുഖമായാൽ.

യോഗേ വൃഷ്ടഃ പരി ഗ്രാമാദ്ദേവോഽയം ബലവത് പുരാ । പൂര്വ്വോ ഗ്രാമാദൃതേ വിഷ്ണോര്ന മുക്തിരിതരോ ഹരേഃ ।। ൩൫൪.

യോഗം ചേർന്ന്, ഈ ദേവൻ പുരാതനകാലം മുതൽ ശക്തനായവനായി ഗ്രാമത്തിന് പുറത്തു വിളിച്ചുവരുത്തപ്പെടുന്നു. വിഷ്ണുവിന്റെ ഗ്രാമം ഒഴികെ, ഹരിയ്ക്ക് പുറമെ മോക്ഷം മറ്റൊന്നുമില്ല.

പൃഥഗ്വിനാദ്യൈസ്തൃതീയാ പഞ്ചമീ ച തഥാ ഭവേത് । പൃഥഗ്ഗ്രാമാദ്വിഹാരേണ വിനാ ശ്രിശ്ച ശ്രീയാ ശ്രഇയഃ ।। ൩൫൪.

വ്യത്യസ്തമായ ഉപകരണത്തിൽ, മൂന്നാമത്തെയും അഞ്ചാമത്തെയും വിധികളും അതുപോലെ ഉണ്ടാകും. വേറിട്ട ഗ്രാമമോ സഞ്ചാരമോ ഇല്ലാതെ, സമൃദ്ധിയും ശ്രേഷ്ഠതയും ഉണ്ടാകില്ല.

കര്മ്മപ്രവചനീയാഖ്യൈര്ദ്വിതീയാ യോഗതോ ഭവേത് । അന്വര്ജ്ജുനഞ്ച യോദ്ധാരോ ഹ്യഭിതോ ഗ്രാമമീരിതം ।। ൩൫൪.

കർമ്മവും പാരായണവും നിർദ്ദേശിച്ചവരാൽ, രണ്ടാം വിധി യോഗം കൊണ്ടു വരുന്നു. അർജ്ജുനനും യോദ്ധാക്കളും ഗ്രാമം ചുറ്റി നില്ക്കുന്നു എന്നാണ് പറയുന്നത്.

നമഃ സ്വാഹാസ്വധാസ്വസ്തിവഷഡാദ്യൈശ്ചതുര്ഥ്യപി । നമോ ദേവായ തേ സ്വസ്തി തുമര്ഥാദ്ഭാവവാചിനഃ ।। ൩൫൪.

നമഃ, സ്വാഹാ, സ്വധാ, സ്വസ്തി, വഷട് എന്നിവയാൽ നാലാം വിധിയും ഉണ്ടാകും. 'ദേവനേ, നിനക്കു നന്മ ഉണ്ടാകട്ടെ' എന്നിങ്ങനെയുള്ള വാക്കുകൾ ഉദ്ദേശവും അർത്ഥവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പാകായ പക്തയേ യാതി തൃതീയാ സഹയോഗകേ । ഹേത്വര്ഥേ കുത്സിതേഽങ്ഗേ സാ തൃതീയാ ച വിശേഷണേ ।। ൩൫൪.

പാകം ചെയ്യാൻ, പാകത്തിനായി, കൂട്ടായി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ മൂന്നാം വിധി വരുന്നു. കാരണമെന്നർത്ഥത്തിലും, നിന്ദ്യമായ അവയവത്തിലും, വിശേഷണത്തിലും മൂന്നാം വിധി ഉപയോഗിക്കുന്നു.

പിതാഽഗാത്സഹ പുത്രേണ കാണോഽക്ഷ്ണാ ഗദയാ ഹരിഃ । അര്ഥേന നിവസേകദ്‌ഭൃത്യഃ കാലേ ഭാവേ ച സപ്തമീ ।। ൩൫൪.

അച്ഛൻ മകനോടൊപ്പം പോയി; കാഴ്ചക്കുറഞ്ഞവൻ ഒരു കണ്ണോടെ; ഹരി ഗദയോടൊപ്പം; അർത്ഥത്തിലും, വാസത്തിനും, ദാസനും, സമയത്തും, നിലയിലും ഏഴാം വിധി ഉപയോഗിക്കുന്നു.

വിഷ്ണൌ നതേ ഭവേന്മുക്തിര്വസന്തേ സ ഗതോ ഹരിമ് । നൃണാം സ്വാമീ നൃഷു സ്വാമീ നൃണാമീശഃ സതാമ്പതിഃ ।। ൩൫൪.

വിഷ്ണുവിനോട് നമസ്കരിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും; വസന്തത്തിൽ, അവൻ ഹരിയിലേക്കു പോയി; മനുഷ്യരിൽ രാജാവും, മനുഷ്യരുടെ ഇടയിൽ നായകനും, സത്യവാന്മാരുടെ ഇശ്വരനും.

നൃണാം സാക്ഷീ നൃഷു സാക്ഷീ ഗോഷു നാഥോ ഗവാമ്പതിഃ । ഗോഷു സൂതോ ഗവാം സൂതോ രാജ്ഞാം ദായാദകോഽസ്വിഹ ।। ൩൫൪.

മനുഷ്യരിൽ സാക്ഷിയും, പശുക്കളിൽ നാഥനും, പശുക്കളുടെ ഇടയിൽ രഥികനും, പശുക്കളുടെ രഥികനും, രാജാക്കന്മാരുടെ അവകാശിയും ഇവിടെ.

അന്നസ്യ൧ ഹേതോര്വസതി ഷഷ്ഠീ സ്മൃത്യര്ഥകര്മണി । മാതുഃ സ്മരതി ഗോപ്താരം നിത്യം സ്യാത് കര്തൃകര്മണോഃ ൩൫൪.

അഹാരത്തിനായി അവൻ വസിക്കുന്നു; ഓർമ്മയ്ക്കും പ്രവർത്തിക്കും ആറാം വിധി ഉപയോഗിക്കുന്നു; അമ്മയുടെ രക്ഷകനേ അവൻ ഓർക്കുന്നു; എപ്പോഴും, കര്‍ത്താവിനും കര്‍മ്മത്തിനും ഇത് ബാധകമാണ്.

സ്കന്ധ ഉവാച ഷോढ़ാ സമാസം വക്ഷ്യാമി അഷ്ടാവിംശാതിധാ പുനഃ । നിത്യാനിത്യവിഭാഗേന ലുഗലോപേന ച ദ്വിധാ ।। ൩൫൫.

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ ഇപ്പോൾ ഷോഡസമാസം ഇരുപത്തിയെട്ട് വിധങ്ങളായി വിശദീകരിക്കും; നിത്യവും അനിത്യവുമായ വ്യത്യാസം കാണിച്ചും, പദം ഒഴിവാക്കിയും രണ്ടുവിധത്തിൽ പറയാം.

കുമ്ഭകാരശ്ച നിത്യഃ സ്യാദ്ധേമകാരാദികസ്തഥാ । രാജ്ഞഃ പുമാന്‌രാജപുമാന് നിത്യോഽയഞ്ച സമാസകഃ ।। ൩൫൫.

കൂമ്പരൻ നിത്യനാണ്, അതുപോലെ പൊന്നുപണിക്കാരനും മറ്റുള്ളവരും; രാജാവിന്റെ പുരുഷൻ, രാജപുരുഷൻ, ഈ സമാസവും നിത്യമാണ്.

കഷ്ടശ്രിതോ ലുക്‌സമാസഃ കണ്ഠേകാലാദികസ്ത്വലുക് । സ്യാദഷ്ടധാ തത്‌പുരുഷഃ പ്രഥമാദ്യസുപാ സഹ ।। ൩൫൫.

പദം ഒഴിവാക്കിയ സമാസം 'ലുക് സമാസം' എന്നു വിളിക്കുന്നു, ഉദാഹരണത്തിന് 'കഷ്ടാശ്രിത'; കഴുത്തിൽ, കാലത്തിൽ തുടങ്ങിയവയിൽ 'വലുക്' എന്നുപറയുന്നു; അങ്ങനെ തത്പുരുഷം എട്ടുവിധമാണ്, ഒന്നാം വിധിയും 'അസ്' പ്രത്യയവുമുണ്ട്.

പ്രഥമാതത്‌പുരുഷോഽയം പൂര്വ്വം കായസ്യ വിഗ്രഹേ । പൂര്വകായോഽപരകായോ ഹ്യധരോത്തരകായകഃ ।। ൩൫൫.

ഇതാണ് ഒന്നാം തത്പുരുഷം, ശരീരത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനത്തിൽ ആദ്യം വരുന്നത്; മുൻകാല ശരീരം, പിന്നീടുള്ള ശരീരം, താഴെയും മുകളിലെയും ശരീരം.

അര്ദ്ധം കണായാ അര്ദ്ധകണാ ഭിക്ഷാതുര്യ്യമഥേദൃശമ് । ആപന്നജീവികസ്തദ്വത് ദ്വിതീയാ ചാധരാശ്രിതഃ ।। ൩൫൫.

കണത്തിന്റെ പാതി 'അർദ്ധകണ' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; ഭിക്ഷയ്ക് വേണ്ടി നടക്കുന്നവനും അങ്ങനെ തന്നെ; ജീവിക ലഭിച്ചവനും; രണ്ടാം വിധി താഴെയുള്ളതിൽ ആശ്രയിക്കുന്നു.