അഗ്നിപുരാണമ്

ഗൌരീ പുത്രവതീ നീശ്ച വധൂര്ദ്ദേവതയാ ഭുവാ । തിസ്രോ ദ്വേ കതി വര്ഷാഭൂഃ സ്വസാ മാതാ വരാ ച ഗൌഃ ।। ൩൫൧.

ഗൗരി (വെളുത്തവൾ), പുത്രവതി (മകനുള്ളവൾ), നിശ (രാത്രി), വധു (വധു), ദേവത (ദേവി), ഭൂ (ഭൂമി), തിസ്ര (മൂന്ന്), ദ്വേ (രണ്ട്), കതി (എത്ര), വർഷാഭൂ (മഴക്കാലം), സ്വസ (സഹോദരി), മാതാവ്, വര (വരദാനം), ഗൗ (പശു).

നൌര്വാക്ത്വക്ത്വക്പ്രാച്യവാചീതി തിരശ്ചീ സമുദീച്യപി । ശരദ്വിദ്യുത് സരിദ്യോഷിത് അഗ്നിവിത് സസ്പദാ ദൃശത് ।। ൩൫൧.

നൗ (കപ്പൽ), വാക്ത്വക് (വാക്ക്-തൊലി), പ്രാച്യവാക് (കിഴക്കൻ വാക്ക്), തിരശ്ചി (ചെരിവായ), സമുദീചി (വടക്കൻ), ശരത് (ശരത്‌ക്കാലം), വിദ്യുത് (മിന്നൽ), സരിത് (നദി), യോഷിത് (സ്ത്രീ), അഗ്നിവിത് (അഗ്നിയുള്ളവൾ), സസ്പദാ (സ്ഥലമുള്ളവൾ), ദൃശത് (കാണുന്നവൾ).

യൈഷാ സാ വേദവിത്സംവിത് ബഹ്വീ രാജ്ഞീ ത്വയാ മയാ । സീമാ പഞ്ചാദയോ രാജീ ധൂഃ പൂശ്ചൈവ ദിശാ ഗിരാ ।। ൩൫൧.

യൈഷ (ഇവൾ), സാ (അവൾ), വേദവിദ് (വേദം അറിയുന്നവൾ), സംവിത് (ബോധം), ബഹ്വി (കൂടുതൽ), രാജ്ഞി (രാജ്ഞി), ത്വയാ (നിനക്കാൽ), മയാ (എന്നാൽ), സീമ (സീമ), അഞ്ചു തുടങ്ങിയവ, രാജി (രേഖ), ധൂ (പുക), പൂ (നഗരം), ദിശ (ദിശ), ഗിര (വാക്ക്).

ചതസ്രോ വിദുഷീ ചൈവ കേയം ദിക് ദൃക് ച താദൃശോ । അസൌ സ്ത്രിയാം നായകാശ്ച നായകാശ്ച നപുംസകേ ।। ൩൫൧.

നാല് (നാലു), വിദ്യുഷി (പണ്ഡിതസ്ത്രീ), കേയം (ഇവൾ ആരാണ്), ദിക് (ദിശ), ദൃക് (കാണുന്നവൾ), താദൃശ (അങ്ങനെയുള്ളവൾ), അസൗ (അവൾ); ഇവ സ്ത്രീലിംഗ ഉദാഹരണങ്ങളും, നപുംസക ഉദാഹരണങ്ങളും കൂടിയാണ്.

കുണ്ഡം സര്വം സോമപഞ്ച ദധി വാരി ഖലപ്വഥ । മധു ത്രപു കര്ത്തൃ ഭക്തൃ അതിവക്തൃ പയഃ പുരഃ ।। ൩൫൧.

കുണ്ടം (കിണ്ണം), സർവ്വം (എല്ലാം), സോമം, ദധി (തൈര്), വാരി (ജലം), ഖലപ്വഥ (മരപ്പുര), മധു (തേൻ), ത്രപു (താമ്രം), കർത്തൃ (ചെയ്യുന്നവൻ), ഭക്തൃ (ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ), അതിവക്തൃ (വളരെ സംസാരിക്കുന്നവൻ), പയസ് (പാൽ), പുരം (നഗരം).

പ്രാക്പ്രത്യക് ച തിര്യ്യഗുദക് ജഗദ് ജാഗ്രത്തഥാ സകൃത് । സുസമ്പച്ച സുദണ്ഡീഹ അഹഃ കിഞ്ചേദമിത്യപി ।। ൩൫൧.

കിഴക്ക്, പടിഞ്ഞാറ്, അറ്റത്തേക്ക്, വെള്ളം, ലോകം, ഉണർന്നിരിപ്പ്, ഒരിക്കൽ, നന്നായി വേവിച്ചത്, നന്നായി ശിക്ഷിച്ചത്, ഇവിടെ, പകൽ, ഇതും—ഇവയാണ് ചില ഉദാഹരണങ്ങൾ.

ഷട്‌സര്പിഃ ശ്രേയശ്ചത്വാരി അദോഽന്യേ ഹീദൃശാഃ പരേ । ഏതേബ്യഃ പ്രഥമാദയശ്ച സ്യുഃ പ്രാതിപദികാത്പരാഃ ।। ൩൫൧.

ആറ് clarified butter-ുകൾ, നാല് ഉത്തമം, മറ്റുള്ളവ ഇങ്ങനെയാണ്, ശേഷിച്ചവ വേറിട്ടതാണ്; ഇവയിൽ നിന്നാണ് പ്രധാന രൂപങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത്, അവ പ്രാതിപദികത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്നു.

ധാതുപ്രത്യയഹീനം യത്സ്യാത് പ്രാതിപദികന്തു തത് । പ്രാതിപദികാത് സ്വലിങ്ഗാര്ഥവചനേ പ്രഥമാ ഭവേത് ।। ൩൫൧.

ധാതുവോ പ്രതയമോ ഇല്ലാത്തത് പ്രാതിപദികം എന്നു പറയുന്നു; പ്രാതിപദികത്തിൽ നിന്ന് തന്നെ ലിംഗവും അർത്ഥവും സൂചിപ്പിക്കാൻ പ്രഥമാവിഭക്തി ഉണ്ടാകും.

സമ്ബോധനേ ച പ്രഥമാ ഉക്തേ കര്മ്മണി കര്ത്തരി । കര്മ്മ യത് ക്രിയതേ തത്സ്യാത് ദ്വിതീയാ കര്മണി സ്മൃതാ ।। ൩൫൧.

സംബോധനയിലും പ്രഥമാവിഭക്തിയിലും, കര്‍ത്താവിനും കര്‍മ്മത്തിനും ഉപയോഗിക്കുന്നു; ചെയ്യപ്പെടുന്നത് കര്‍മ്മം എന്നറിയപ്പെടുന്നു, അതിനാണ് ദ്വിതീയാവിഭക്തി ഉപയോഗിക്കുന്നത്.

ക്രിയതേ യേന കരണം കര്ത്താ യശ്ച കരോതി സഃ । അനുക്തേ തിങ്‌കൃത്തദ്ധിതൈസ്തൃതീയാ കരണേ ഭവേത് ।। ൩൫൧.

പ്രവർത്തനം ചെയ്യുന്നതിന് ഉപകരിക്കുന്നതാണ് ഉപകരണം, ചെയ്യുന്നത് കര്‍ത്താവ്; പറയപ്പെടാത്തപ്പോൾ, ക്രിയയും തദിതപ്രത്യയവുമുള്ളപ്പോൾ, ഉപകരണത്തിന് തൃതീയാവിഭക്തി ഉപയോഗിക്കും.

കാരകേ കര്ത്തരി ച സാ സമ്പ്രദാനേ ചതുര്ഥ്യപി । യസ്മൈ ദിത്സാ ധാരയതേ സമ്പ്രദാനം തദീരിതം ।। ൩൫൧.

കര്‍ത്താവിനും സമ്പ്രദായത്തിനും നാലാം വിവക്തി ഉപയോഗിക്കുന്നു; ആര്ക്ക് എന്തെങ്കിലും നൽകാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു, അവന് സമ്പ്രദാനം എന്നു പറയുന്നു.

അപാദാനം യതോഽപൈതി ആദത്തേ ച ഭയം യതഃ । അപാദാനേ പഞ്ചമീ സ്യാത് സ്വസ്വാമ്യാദൌ ച ഷഷ്ഠ്യപി ।। ൩൫൧.

എവിടുനിന്നാണ് എന്തെങ്കിലും പോകുന്നത്, അല്ലെങ്കിൽ ഭയം എവിടുനിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, അതാണ് അപാദാനം; അതിന് അഞ്ചാം വിവക്തി ഉപയോഗിക്കും, സ്വന്തമായതും ഉടമസ്ഥതയുമാണ് ആറാം വിവക്തി.

ആധാരോ യോഽധികരണം വിഭക്തിസ്തത്ര സപ്തമീ । ഏകാര്ഥേ ചൈകവചനം ദ്വ്യര്ഥേ ദ്വിവചനം ഭവേത് ।। ൩൫൧.

അധിഷ്ഠാനമായിടത്ത് ഏഴാം വിവക്തി ഉപയോഗിക്കും; ഒരൊന്നിനായി ഏകവചനം, രണ്ടിനായി ദ്വിവചനം ഉപയോഗിക്കും.

ബഹുഷു ബഹുവചനം സിദ്ധരൂപാണ്യഥോ വദേ । വൃക്ഷഃ സൂര്യ്യോഽമബുവാഹോഽര്ക ഹേരവേ ഹേദ്വിജാതയഃ ।। ൩൫൧.

അനേകത്തിന്ന് ബഹുവചനം ഉപയോഗിക്കും; ഇപ്പോൾ ഞാൻ സ്ഥിരമായ രൂപങ്ങൾ പറയുന്നു: വൃക്ഷം, സൂര്യൻ, അംബുവാഹൻ, അർക്കൻ, ഹേരവ, ഹേ ദ്വിജാതികൾ.

വിപ്രൌ ഗജാന്മഹേന്ദ്രേണ യമാബ്യാമനലൈഃ കൃതം । രാമായ മുനിവര്യ്യാഭ്യാം കേഭ്യോ ധര്മ്മാത് ഹരൌ രതിഃ ।। ൩൫൧.

വിപ്രൻ, ആനകളാൽ, മഹേന്ദ്രനാൽ, യമനാൽ, അനലനാൽ ചെയ്തതു; രാമനു വേണ്ടി, ഉത്തമമുനികളാൽ, ആരിൽനിന്ന്, ധർമ്മത്തിൽനിന്ന്, ഹരിയിൽ സന്തോഷം.

ശരാബ്യാം പുസ്തകേഭ്യശ്ച അര്ഥസ്യേശ്വരയോര്ഗതിഃ । ബാലാനാം സജ്ജനേ പ്രീതിര്ഹംസയോഃ കമലേഷു ച ।। ൩൫൧.

രണ്ടു അമ്പുകളാൽ, പുസ്തകങ്ങളിൽ നിന്ന്, അർത്ഥത്തിന്റെ ഇശ്വരന്മാരിലേക്കുള്ള ഗതി; ബാലന്മാർക്ക് സജ്ജനരോടുള്ള സ്നേഹം, ഹംസകൾക്ക് താമരകളോടുള്ള പ്രേമം.

ഏവം കാമമഹേശാദ്യാഃ ശബ്ദാ ജ്ഞേയാശ്ച വൃക്ഷവത് । സര്വേ വിശ്വേ ച സര്വസ്മൈ സര്വസ്മാത്കതരോ മതഃ ।। ൩൫൧.

ഇങ്ങനെ, കാമൻ, മഹേശ്വരൻ തുടങ്ങിയ ശബ്ദങ്ങൾ വൃക്ഷംപോലെ മനസ്സിലാക്കണം; എല്ലാം, വിശ്വം, എല്ലാവർക്കും, എല്ലായിടത്തുനിന്നും, ഏതാണ് ഏത് എന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

സര്വേഷാം സ്വഞ്ച വിശ്വസ്മിന് ശേഷം രൂപഞ്ച വൃക്ഷവത് । ഏവഞ്ചോഭയകതരകതമാന്യതരാദയഃ ।। ൩൫൧.

എല്ലാവരുടേയും, സ്വന്തം, വിശ്വത്തിൽ, ശേഷിച്ച രൂപങ്ങൾ വൃക്ഷംപോലെ; അങ്ങനെ ഇരുവരും, ഏതെങ്കിലും, ഏതെങ്കിലും ഒരാൾ, ഇത്തരത്തിലുള്ള രൂപങ്ങൾ.

പൂര്വ്വേ പൂര്വ്വാശ്ച പൂര്വസ്മൈ പൂര്വസ്മാത് സുസമാഗതഃ । പൂര്വ്വോ ബുദ്ധിശ്ച പൂര്വസ്മിന് ശേഷരൂപന്തു സര്വവത് ।। ൩൫൧.

മുൻപുള്ളവരും മുൻപുള്ളവർക്ക്, മുൻപിൽ നിന്നുമാണ് നന്നായി ചേർന്നത്; മുൻപുള്ളത്, മുൻപിലുള്ള ബുദ്ധി, ശേഷിച്ച രൂപങ്ങൾ എല്ലാംപോലെ.

ഏവം പരവരാദ്യാശ്ച ദക്ഷിണോത്തരകാന്തരാഃ । അപരറശ്ചാധരോ നേമാഃ പ്രഥമാഃ പ്രഥമേഽര്കവത് ।। ൩൫൧.

ഇങ്ങനെ, പര, അവര തുടങ്ങിയവയും, തെക്ക്, വടക്ക്, ഉള്ളിൽ; അപരൻ, അധരൻ, ഇവയാണ് പ്രഥമാവിഭക്തിയിൽ അർക്കൻപോലെ.

ഏവം ചരമായതയാ അല്പാര്ദ്ധാ നേമആദയഃ । ദ്വിതീയസ്മൈ ദ്വിതീയായ ദ്വിതീയസ്മാത് ദ്വിതീയകാത് ।। ൩൫൧.

ഇങ്ങനെ, ചരമം, അൽപ്പം, അർദ്ധം എന്നിവയും; രണ്ടാംവർക്കും, രണ്ടാംവിനും, രണ്ടാംവിൽ നിന്നുമാണ്, രണ്ടാംവിന്റേതാണ്.

ദ്വിതീയസ്മിന് ദ്വിതീയേ ച തൃതീയശ്ച തഥാഽര്ക്കവത് । സോമപാഃ സോമപൌ ജ്ഞേയൌസോമപാഃ സോമപാം ബ്രജ ।। ൩൫൧.

രണ്ടാംവിൽ, രണ്ടാംവിനും, മൂന്നാമതും അർക്കൻപോലെ; സോമപാഃ, സോമപൗ എന്നിങ്ങനെ അറിയണം, സോമപാഃ, സോമപാം എന്നിടത്തേക്ക് പോവുക.

കീലാലപൌ സോമപശ്ച സോമപാ സോമപേ ദദ । സോമപാഭ്യാം സോമപാഭ്യഃ സോമപഃ സോമപോഃ കുലം ।। ൩൫൧.

കീലാലപൗ, സോമപശ്, സോമപാ, സോമപേയ്ക്ക് കൊടുക്കുക; രണ്ടു സോമപാക്കൾകൊണ്ട്, സോമപാക്കൾക്കായി, സോമപാവിന്റെ, സോമപോയുടെ കുടുംബം.

ഏവം കീലാലപാദ്യാഃ സ്യു കവിരഗ്നിസ്തഥാഽരയഃ । ഹേകവേ കവിമഗ്നീ താന് ഹരീന് സാത്യകിനാ ഹൃതം ।। ൩൫൧.

ഇങ്ങനെ കീലാലനും മറ്റുള്ളവരും, കവിയും അഗ്നിയും ശത്രുക്കളും; ജ്ഞാനിയേ, അഗ്നിയാണ് കവി, ആ കുതിരകളെ സാത്യകി കൊണ്ടുപോയി.

രവിഭ്യാം രവിഭിര്ദ്ദേഹി വഹ്നിയേ യഃ സമാഗതഃ । അഗ്നേരഗ്ന്യോസ്തഥാഗ്നീനാം കവൌ കവ്യോഃ കവിഷ്വഽഥ ।। ൩൫൧.

രവിച്ഛായകളോടുകൂടെ ഇരുവർ രവിമാർക്കു കൊടുക്കണം; അഗ്നിയുടെ, ഇരുവർ അഗ്നിമാരുടെ, അഗ്നികളുടെ, കവിയുടെ, ഇരുവർ കവികളുടെ, കവികളുടെതും അങ്ങനെ.

ഏവം സുസൃതിരഭ്രാന്തിഃ സുകീര്ത്തിഃ സുധൃതിസ്തഥാ । സഖാ സഖായൌ സഖായഃ ഹേസഖേ വ്രജ സപ്തതിം ।। ൩൫൧.

ഇങ്ങനെ നല്ല സൃഷ്ടി, ആശയക്കുഴപ്പമില്ലായ്മ, നല്ല പ്രശസ്തി, ഉറച്ച മനസ്സ്; സ്നേഹിതൻ, രണ്ട് സ്നേഹിതന്മാർ, സ്നേഹിതന്മാർ—സ്നേഹിതാ, എഴുപതിലേക്ക് പോവു.

സഖായഞ്ച സ ഖായൌ ച സഖീന് സഖ്യാ ഗതോ ദദ । സഖ്യേ സഖ്യുശ്ച സഖ്യശ്ച സഖ്യോഃ ശേഷഃ കവേരിവ ।। ൩൫൧.

സ്നേഹിതനും, രണ്ട് സ്നേഹിതന്മാരും, സ്നേഹിതന്മാരെയും സ്നേഹത്തിലേക്ക് ചെന്നവരെയും കൊടുക്കണം; സ്നേഹത്തിനും, രണ്ട് സ്നേഹിതന്മാരുടെയും, സ്നേഹിതന്മാരുടെയും, ഇരുവരുടെയും ശേഷിപ്പും കവിയുടെതുപോലെയാണ്.

പത്യാ പത്യേ ച പത്യശ്ച പത്യുഃ പത്യോസ്തഥാഽഗ്നിവത് । ദ്വൌ ദ്വൌ ദ്വാഭ്യാം ദ്വാഭ്യാം ദ്വിത്വാദ്യര്ഥേ ദ്വയോര്ദ്വയോഃ ।। ൩൫൧.

ഭർത്താവും, ഭർത്താവിനും, ഭർത്താക്കന്മാരും, ഭർത്താവിന്റെ, രണ്ട് ഭർത്താക്കന്മാരുടെയും അഗ്നിപോലെയും; രണ്ട്, രണ്ടിനും, രണ്ടാൽ, ഇരട്ടതിന്റെ അർത്ഥത്തിലും, രണ്ടിന്റെയും.

ത്രയസ്ത്രീംശ്ച ത്രിഭിസ്ത്രിഭ്യസ്ത്രയാണാഞ്ച ത്രിഷു ക്രമാത് । കവിവത് കതികതീതി ശേഷം വഹുവചനം സ്മൃതമ് ।। ൩൫൧.

മൂന്നു, മൂവർക്കും, മൂവരാൽ, മൂവർക്കായി, മൂവരിൽ എന്നിങ്ങനെ; കവിയിൽപോലെ, എത്ര എന്നതിലും അതുപോലെയുള്ളവയിൽ ശേഷിപ്പു ബഹുവചനമായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.