അഗ്നിപുരാണമ്

തൃതീയഃ ഖണ്ഡപാ വഹ്നിഃ സഖാപതിരഹര്പതിഃ । പടുര്നീര്ഗ്രാമണീന്ദ്രശ്ച ഖലബൂര്മ്മിത്രഭൂഃ സ്വഭൂഃ ।। ൩൫൧.

മൂന്നാമത്തേത്: ഖണ്ഡപാ, വഹ്നി (അഗ്നി), സഖാ (സുഹൃത്ത്), പതിഃ (നായകൻ), അഹർപതി (ദിവസത്തിന്റെ അധിപൻ), പട് (ചതുരൻ), നീർ (ജലം), ഗ്രാമണി (ഗ്രാമപ്രധാനൻ), ഇന്ദ്രൻ, ഖലബൂർ, മിത്രഭൂ, സ്വഭൂ.

സുശ്രീഃ സുധീഃ പിതാ ഭ്രാതാ നാ കര്ത്താ ക്രോഷ്ടുനപ്തൃകൌ । സുരാ രാ ഗൌസ്തഥാ ദ്യൌര്ഗ്ലൌഃ സ്വരാന്താഃ പുംസി നായകാഃ ।। ൩൫൧.

സുശ്രീ (സൗഭാഗ്യവതി), സുധീ (മനസ്സുള്ളവൻ), പിതാവ്, സഹോദരൻ, ന (അല്ല), കർത്താവ്, ക്രോഷ്ടു (നരി), നപ്തൃ (മരുമകൻ), സുര (ദേവൻ), ര, ഗൗ (പശു), ദ്യൗ (ആകാശം), ഗ്ലൗ, സ്വരാന്തം എന്നിവ പുരുഷലിംഗത്തിൽ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.

സുവാക് ത്വക് പൃഷത് സമ്രാട് ജന്മഭാക് ച അവേദപി । ആപോ മരുദ്ഭവന് ദീവ്യന് ഭവാംശ്ച മഘവാന് പിവന് ।। ൩൫൧.

സുവാക് (നല്ല വാക്കുള്ളവൻ), ത്വക് (തൊലി), പൃഷത് (കറുത്ത പുള്ളിയുള്ളത്), സമ്രാട് (ചക്രവർത്തി), ജന്മഭാക് (ജനിച്ചവൻ), അവേദ (അജ്ഞാനി), ആപഃ (ജലങ്ങൾ), മറുത് (കാറ്റ്), ഭവൻ (ആകുന്നവൻ), ദീവ്യൻ (ദൈവികൻ), ഭവാൻ (പ്രഭു), മഘവാൻ (ദാനശീലൻ), പിവൻ (കുടിക്കുന്നവൻ).

ഭഗവാനഘവാനര്വ്വാന്വഹ്നിമത് സര്വ്വവിത്സുപൃത് । സുസോമാ കുണ്ഡീ രാജാ ച ശ്വാ യുവാ മഘവാ തഥാ ।। ൩൫൧.

ഭഗവാൻ (പുണ്യവാൻ), അഘവാൻ (പാപി), അർവാൻ (സമീപം), വഹ്നിമത് (അഗ്നിയുള്ളവൻ), സർവ്വവിദ് (എല്ലാം അറിയുന്നവൻ), സുപൃത് (നന്നായി പോഷിക്കപ്പെട്ടവൻ), സുശോമാ (നല്ല സോമയുള്ളവൻ), കുണ്ടി (കിണ്ണം), രാജാവ്, ശ്വാൻ (നായ), യുവാൻ (യുവാവ്), മഘവാ (ദാനശീലൻ).

പൂഷാ സുകര്മ്മാ യജ്വാ ച സുവര്മ്മാ ച സുധര്മ്മണാ । അര്യ്യമാ വൃത്രഹാ പന്ഥാഃ സുകകുദാദിപഞ്ച ച ।। ൩൫൧.

പൂഷൻ (പോഷകൻ), സുകർമ (നല്ല പ്രവൃത്തിയുള്ളവൻ), യജ്വാവ് (യാഗം ചെയ്യുന്നവൻ), സുവർമ (നല്ല ആയുധമുള്ളവൻ), സുധർമ്മണ (നല്ല നിയമമുള്ളവൻ), അർയമൻ, വൃത്രഹ (വൃത്രനെ കൊല്ലുന്നവൻ), പന്താവ് (പാത), സുകകുദ തുടങ്ങിയ അഞ്ചും.

പ്രശാന് സുതാംശ്ച പഞ്ചാദ്യാഃ സുഗീഃ സുരാഃ സുപൂരപി । ചന്ദ്രമാഃ സുവചാഃ ശ്രേയാന് വിദ്വാംശ്ചോശനസാ സഹ ।। ൩൫൧.

പ്രശാന്തൻ (ശമിപ്പിക്കുന്നവൻ), സുത (മകൻ), ആദ്യത്തെ അഞ്ചും, സുഗീ (നല്ലപാട്ടുള്ളവൻ), സൂര (ദേവി), സുപ്പൂർ (നന്നായി നിറഞ്ഞത്), ചന്ദ്രമാവ്, സുവചാവ് (നല്ല വാക്കുള്ളവൻ), ശ്രേയാൻ (മികച്ചത്), വിദ്യാൻ (പണ്ഡിതൻ), ഉശനസുമായി ചേർന്ന്.

പേചിവാന് ഗൌരവാനഡ്‌വാന് ഗോധുങ്‌മിത്രദ്രുഹൌ ശ്വലിട് । സ്ത്രിയാം ജായാ ജരാ ബാലാ ഏड़കാ സഹോ വൃദ്ധയാ ।। ൩൫൧.

പെചിവാൻ (ചിറകുള്ളവൻ), ഗൗരവാൻ (ഗൗരവമുള്ളവൻ), അഡ്‌വാൻ (യാത്രക്കാരൻ), ഗോധുങ് (പശുവിനെ പാൽകുടിക്കുന്നവൻ), മിത്രദ്രുഹ (സുഹൃത്ത് ദ്രോഹി), ശ്വലിറ്റ് (നായപോലെയുള്ളത്); സ്ത്രീലിംഗത്തിൽ: ജയ (ഭാര്യ), ജര (വൃദ്ധാവസ്ഥ), ബാല (കുട്ടി), ഏരക (ആട്), സഹോ (ശക്തിയുള്ളവൾ), വൃദ്ധയ (വൃദ്ധ സ്ത്രീ).

ക്ഷാത്രിയാ ബഹുരാജാ ച ബഹുദാ മാഽഥ ബാലികാ । മായാ കൌമുദഗന്ധാ ച സര്വ്വാ പൂര്വ്വാ സഹാന്യയാ ।। ൩൫൧.

ക്ഷാത്രിയ (സ്ത്രീയോദ്ധാവ്), ബഹുരാജ (അനേകം രാജാക്കന്മാർ ഉള്ളവൾ), ബഹുദാ (കൂടുതൽ നൽകുന്നവൾ), മാ (അമ്മ), ബാലിക (കുട്ടി), മായ (മായ), കൗമുദഗന്ധ (കൗമുദി പരിമളം), ഇവയും മറ്റു സ്ത്രീകളുമാണ്.

ദ്വിതീയാ ച തൃതീയാ ച ബുദ്ധിഃ സ്ത്രോ ശ്രോര്ന്നദീ സുധീഃ । ഭവന്തീ ചൈവ ദീവ്യന്തീ ഭാതീ ഭാന്തീ ച യാന്ത്യപി ।। ൩൫൧.

രണ്ടാമത്തേയും മൂന്നാമത്തേയും ഉദാഹരണങ്ങൾ: ബുദ്ധി (ബുദ്ധി), സ്ത്രോ, ശ്രോണി (കമരം), നദി (നദി), സുധീ (മനസ്സുള്ള സ്ത്രീ), ഭവന്തി (ആകുന്നവൾ), ദീവ്യന്തി (പ്രകാശമുള്ളവൾ), ഭാതി (പ്രഭയുള്ളവൾ), ഭാന്തി (പ്രഭയുള്ളവൾ), യാന്തി (പോകുന്നവൾ).

ശ്രൃണ്വതീ തുദതീ കര്ത്രീ തുദന്തീ കുര്വതീ മഹീ । രുന്ധതീ ക്രീड़തീ ദാന്തീ പാലയന്തീ സുരാണ്യപി ।। ൩൫൧.

ശൃണ്വതി (കേൾക്കുന്നവൾ), തുദതി (അടിക്കുന്നവൾ), കർത്ത്രി (നടത്തുന്ന സ്ത്രീ), തുദന്തി (അടിക്കുന്നവൾ), കുര്വതി (ചെയ്യുന്നവൾ), മഹി (ഭൂമി), രുന്ധതി (തടയുന്നവൾ), ക്രീരതി (കളിക്കുന്നവൾ), ദാന്തി (ശാന്തയുള്ളവൾ), പാലയന്തി (രക്ഷിക്കുന്നവൾ), സുരാണി (ദേവികൾ).

ഗൌരീ പുത്രവതീ നീശ്ച വധൂര്ദ്ദേവതയാ ഭുവാ । തിസ്രോ ദ്വേ കതി വര്ഷാഭൂഃ സ്വസാ മാതാ വരാ ച ഗൌഃ ।। ൩൫൧.

ഗൗരി (വെളുത്തവൾ), പുത്രവതി (മകനുള്ളവൾ), നിശ (രാത്രി), വധു (വധു), ദേവത (ദേവി), ഭൂ (ഭൂമി), തിസ്ര (മൂന്ന്), ദ്വേ (രണ്ട്), കതി (എത്ര), വർഷാഭൂ (മഴക്കാലം), സ്വസ (സഹോദരി), മാതാവ്, വര (വരദാനം), ഗൗ (പശു).

നൌര്വാക്ത്വക്ത്വക്പ്രാച്യവാചീതി തിരശ്ചീ സമുദീച്യപി । ശരദ്വിദ്യുത് സരിദ്യോഷിത് അഗ്നിവിത് സസ്പദാ ദൃശത് ।। ൩൫൧.

നൗ (കപ്പൽ), വാക്ത്വക് (വാക്ക്-തൊലി), പ്രാച്യവാക് (കിഴക്കൻ വാക്ക്), തിരശ്ചി (ചെരിവായ), സമുദീചി (വടക്കൻ), ശരത് (ശരത്‌ക്കാലം), വിദ്യുത് (മിന്നൽ), സരിത് (നദി), യോഷിത് (സ്ത്രീ), അഗ്നിവിത് (അഗ്നിയുള്ളവൾ), സസ്പദാ (സ്ഥലമുള്ളവൾ), ദൃശത് (കാണുന്നവൾ).

യൈഷാ സാ വേദവിത്സംവിത് ബഹ്വീ രാജ്ഞീ ത്വയാ മയാ । സീമാ പഞ്ചാദയോ രാജീ ധൂഃ പൂശ്ചൈവ ദിശാ ഗിരാ ।। ൩൫൧.

യൈഷ (ഇവൾ), സാ (അവൾ), വേദവിദ് (വേദം അറിയുന്നവൾ), സംവിത് (ബോധം), ബഹ്വി (കൂടുതൽ), രാജ്ഞി (രാജ്ഞി), ത്വയാ (നിനക്കാൽ), മയാ (എന്നാൽ), സീമ (സീമ), അഞ്ചു തുടങ്ങിയവ, രാജി (രേഖ), ധൂ (പുക), പൂ (നഗരം), ദിശ (ദിശ), ഗിര (വാക്ക്).

ചതസ്രോ വിദുഷീ ചൈവ കേയം ദിക് ദൃക് ച താദൃശോ । അസൌ സ്ത്രിയാം നായകാശ്ച നായകാശ്ച നപുംസകേ ।। ൩൫൧.

നാല് (നാലു), വിദ്യുഷി (പണ്ഡിതസ്ത്രീ), കേയം (ഇവൾ ആരാണ്), ദിക് (ദിശ), ദൃക് (കാണുന്നവൾ), താദൃശ (അങ്ങനെയുള്ളവൾ), അസൗ (അവൾ); ഇവ സ്ത്രീലിംഗ ഉദാഹരണങ്ങളും, നപുംസക ഉദാഹരണങ്ങളും കൂടിയാണ്.

കുണ്ഡം സര്വം സോമപഞ്ച ദധി വാരി ഖലപ്വഥ । മധു ത്രപു കര്ത്തൃ ഭക്തൃ അതിവക്തൃ പയഃ പുരഃ ।। ൩൫൧.

കുണ്ടം (കിണ്ണം), സർവ്വം (എല്ലാം), സോമം, ദധി (തൈര്), വാരി (ജലം), ഖലപ്വഥ (മരപ്പുര), മധു (തേൻ), ത്രപു (താമ്രം), കർത്തൃ (ചെയ്യുന്നവൻ), ഭക്തൃ (ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ), അതിവക്തൃ (വളരെ സംസാരിക്കുന്നവൻ), പയസ് (പാൽ), പുരം (നഗരം).

പ്രാക്പ്രത്യക് ച തിര്യ്യഗുദക് ജഗദ് ജാഗ്രത്തഥാ സകൃത് । സുസമ്പച്ച സുദണ്ഡീഹ അഹഃ കിഞ്ചേദമിത്യപി ।। ൩൫൧.

കിഴക്ക്, പടിഞ്ഞാറ്, അറ്റത്തേക്ക്, വെള്ളം, ലോകം, ഉണർന്നിരിപ്പ്, ഒരിക്കൽ, നന്നായി വേവിച്ചത്, നന്നായി ശിക്ഷിച്ചത്, ഇവിടെ, പകൽ, ഇതും—ഇവയാണ് ചില ഉദാഹരണങ്ങൾ.

ഷട്‌സര്പിഃ ശ്രേയശ്ചത്വാരി അദോഽന്യേ ഹീദൃശാഃ പരേ । ഏതേബ്യഃ പ്രഥമാദയശ്ച സ്യുഃ പ്രാതിപദികാത്പരാഃ ।। ൩൫൧.

ആറ് clarified butter-ുകൾ, നാല് ഉത്തമം, മറ്റുള്ളവ ഇങ്ങനെയാണ്, ശേഷിച്ചവ വേറിട്ടതാണ്; ഇവയിൽ നിന്നാണ് പ്രധാന രൂപങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത്, അവ പ്രാതിപദികത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്നു.

ധാതുപ്രത്യയഹീനം യത്സ്യാത് പ്രാതിപദികന്തു തത് । പ്രാതിപദികാത് സ്വലിങ്ഗാര്ഥവചനേ പ്രഥമാ ഭവേത് ।। ൩൫൧.

ധാതുവോ പ്രതയമോ ഇല്ലാത്തത് പ്രാതിപദികം എന്നു പറയുന്നു; പ്രാതിപദികത്തിൽ നിന്ന് തന്നെ ലിംഗവും അർത്ഥവും സൂചിപ്പിക്കാൻ പ്രഥമാവിഭക്തി ഉണ്ടാകും.

സമ്ബോധനേ ച പ്രഥമാ ഉക്തേ കര്മ്മണി കര്ത്തരി । കര്മ്മ യത് ക്രിയതേ തത്സ്യാത് ദ്വിതീയാ കര്മണി സ്മൃതാ ।। ൩൫൧.

സംബോധനയിലും പ്രഥമാവിഭക്തിയിലും, കര്‍ത്താവിനും കര്‍മ്മത്തിനും ഉപയോഗിക്കുന്നു; ചെയ്യപ്പെടുന്നത് കര്‍മ്മം എന്നറിയപ്പെടുന്നു, അതിനാണ് ദ്വിതീയാവിഭക്തി ഉപയോഗിക്കുന്നത്.

ക്രിയതേ യേന കരണം കര്ത്താ യശ്ച കരോതി സഃ । അനുക്തേ തിങ്‌കൃത്തദ്ധിതൈസ്തൃതീയാ കരണേ ഭവേത് ।। ൩൫൧.

പ്രവർത്തനം ചെയ്യുന്നതിന് ഉപകരിക്കുന്നതാണ് ഉപകരണം, ചെയ്യുന്നത് കര്‍ത്താവ്; പറയപ്പെടാത്തപ്പോൾ, ക്രിയയും തദിതപ്രത്യയവുമുള്ളപ്പോൾ, ഉപകരണത്തിന് തൃതീയാവിഭക്തി ഉപയോഗിക്കും.

കാരകേ കര്ത്തരി ച സാ സമ്പ്രദാനേ ചതുര്ഥ്യപി । യസ്മൈ ദിത്സാ ധാരയതേ സമ്പ്രദാനം തദീരിതം ।। ൩൫൧.

കര്‍ത്താവിനും സമ്പ്രദായത്തിനും നാലാം വിവക്തി ഉപയോഗിക്കുന്നു; ആര്ക്ക് എന്തെങ്കിലും നൽകാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു, അവന് സമ്പ്രദാനം എന്നു പറയുന്നു.

അപാദാനം യതോഽപൈതി ആദത്തേ ച ഭയം യതഃ । അപാദാനേ പഞ്ചമീ സ്യാത് സ്വസ്വാമ്യാദൌ ച ഷഷ്ഠ്യപി ।। ൩൫൧.

എവിടുനിന്നാണ് എന്തെങ്കിലും പോകുന്നത്, അല്ലെങ്കിൽ ഭയം എവിടുനിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, അതാണ് അപാദാനം; അതിന് അഞ്ചാം വിവക്തി ഉപയോഗിക്കും, സ്വന്തമായതും ഉടമസ്ഥതയുമാണ് ആറാം വിവക്തി.

ആധാരോ യോഽധികരണം വിഭക്തിസ്തത്ര സപ്തമീ । ഏകാര്ഥേ ചൈകവചനം ദ്വ്യര്ഥേ ദ്വിവചനം ഭവേത് ।। ൩൫൧.

അധിഷ്ഠാനമായിടത്ത് ഏഴാം വിവക്തി ഉപയോഗിക്കും; ഒരൊന്നിനായി ഏകവചനം, രണ്ടിനായി ദ്വിവചനം ഉപയോഗിക്കും.

ബഹുഷു ബഹുവചനം സിദ്ധരൂപാണ്യഥോ വദേ । വൃക്ഷഃ സൂര്യ്യോഽമബുവാഹോഽര്ക ഹേരവേ ഹേദ്വിജാതയഃ ।। ൩൫൧.

അനേകത്തിന്ന് ബഹുവചനം ഉപയോഗിക്കും; ഇപ്പോൾ ഞാൻ സ്ഥിരമായ രൂപങ്ങൾ പറയുന്നു: വൃക്ഷം, സൂര്യൻ, അംബുവാഹൻ, അർക്കൻ, ഹേരവ, ഹേ ദ്വിജാതികൾ.

വിപ്രൌ ഗജാന്മഹേന്ദ്രേണ യമാബ്യാമനലൈഃ കൃതം । രാമായ മുനിവര്യ്യാഭ്യാം കേഭ്യോ ധര്മ്മാത് ഹരൌ രതിഃ ।। ൩൫൧.

വിപ്രൻ, ആനകളാൽ, മഹേന്ദ്രനാൽ, യമനാൽ, അനലനാൽ ചെയ്തതു; രാമനു വേണ്ടി, ഉത്തമമുനികളാൽ, ആരിൽനിന്ന്, ധർമ്മത്തിൽനിന്ന്, ഹരിയിൽ സന്തോഷം.

ശരാബ്യാം പുസ്തകേഭ്യശ്ച അര്ഥസ്യേശ്വരയോര്ഗതിഃ । ബാലാനാം സജ്ജനേ പ്രീതിര്ഹംസയോഃ കമലേഷു ച ।। ൩൫൧.

രണ്ടു അമ്പുകളാൽ, പുസ്തകങ്ങളിൽ നിന്ന്, അർത്ഥത്തിന്റെ ഇശ്വരന്മാരിലേക്കുള്ള ഗതി; ബാലന്മാർക്ക് സജ്ജനരോടുള്ള സ്നേഹം, ഹംസകൾക്ക് താമരകളോടുള്ള പ്രേമം.

ഏവം കാമമഹേശാദ്യാഃ ശബ്ദാ ജ്ഞേയാശ്ച വൃക്ഷവത് । സര്വേ വിശ്വേ ച സര്വസ്മൈ സര്വസ്മാത്കതരോ മതഃ ।। ൩൫൧.

ഇങ്ങനെ, കാമൻ, മഹേശ്വരൻ തുടങ്ങിയ ശബ്ദങ്ങൾ വൃക്ഷംപോലെ മനസ്സിലാക്കണം; എല്ലാം, വിശ്വം, എല്ലാവർക്കും, എല്ലായിടത്തുനിന്നും, ഏതാണ് ഏത് എന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

സര്വേഷാം സ്വഞ്ച വിശ്വസ്മിന് ശേഷം രൂപഞ്ച വൃക്ഷവത് । ഏവഞ്ചോഭയകതരകതമാന്യതരാദയഃ ।। ൩൫൧.

എല്ലാവരുടേയും, സ്വന്തം, വിശ്വത്തിൽ, ശേഷിച്ച രൂപങ്ങൾ വൃക്ഷംപോലെ; അങ്ങനെ ഇരുവരും, ഏതെങ്കിലും, ഏതെങ്കിലും ഒരാൾ, ഇത്തരത്തിലുള്ള രൂപങ്ങൾ.

പൂര്വ്വേ പൂര്വ്വാശ്ച പൂര്വസ്മൈ പൂര്വസ്മാത് സുസമാഗതഃ । പൂര്വ്വോ ബുദ്ധിശ്ച പൂര്വസ്മിന് ശേഷരൂപന്തു സര്വവത് ।। ൩൫൧.

മുൻപുള്ളവരും മുൻപുള്ളവർക്ക്, മുൻപിൽ നിന്നുമാണ് നന്നായി ചേർന്നത്; മുൻപുള്ളത്, മുൻപിലുള്ള ബുദ്ധി, ശേഷിച്ച രൂപങ്ങൾ എല്ലാംപോലെ.