അഗ്നിപുരാണമ്

മന്ത്രാഃ പൃഥക് പൃഥഗ്വാ സ്യുര്ദ്വിരേഫദ്വിര്മുഖാക്ഷിണഃ । കാത്യായനം സ്കന്ദ ആഹ യത്തദ്വ്യാകരണം വദേ ।। ൩൪൮.

മന്ത്രങ്ങൾ ഓരോന്നും വ്യത്യസ്തമാണ്; ചിലത് ഇരട്ട 'റ'യോ ഇരട്ട 'വ'യോ, ചിലത് ആദിയിൽ അല്ലെങ്കിൽ അവസാനം 'ക'യോ ഉണ്ട്. കാത്യായനനും സ്കന്ദനും പറഞ്ഞതിന്റെ വ്യാകരണം ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം.

സ്കന്ദ ഉവാച വക്ഷ്യേ വ്യാകരണം സാരം സിദ്ധശബ്ദസ്വരൂപകമ് । കാത്യായനവിബോധായ ബാലാനാം ബോധനായ ച ।। ൩൪൯.

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു: വ്യാകരണത്തിന്റെ സാരം, സിദ്ധമായ ശബ്ദങ്ങളുടെ സ്വഭാവം, കാത്യായനന് മനസ്സിലാക്കാനും കുട്ടികൾക്ക് പഠിപ്പിക്കാനും ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം.

സ്കന്ദ ഉവാച വക്ഷ്യേ സന്ധിസിദ്ധരൂപം സ്വരസന്ധിമഥാദിതഃ । ദണ്ഡാഗ്രം സാഗതാ ദധീദം നദീഹതേ മധൂദകം ।। ൩൫൦.

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ സംധി എന്നതിന്റെ സ്വഭാവം, അതായത് സ്വരങ്ങളുടെ സംധിയിൽ നിന്ന് തുടങ്ങുന്ന സംധികൾ വിശദീകരിക്കാം. 'ദണ്ഡാഗ്രം', 'സാഗതം', 'ദധീദം', 'നദീഹതേ', 'മധൂദകം' എന്നിവ ഉദാഹരണങ്ങൾ ആണ്.

പിതൄഷഭഃ ലൄകാരശ്ച തവേദം സകലോദകം । അര്ദ്ധര്ച്ചോഽയം തവല്കാരഃ സൈഷാ സൈന്ദ്രീ തവൌദനമ് ।। ൩൫൦.

'പിതൃഷഭം', 'ലൃ' എന്ന അക്ഷരം, ഇതും, ഈ മുഴുവൻ വെള്ളവും നിന്റെതായിരിക്കുന്നു. ഇത് പകുതി ശ്ലോകം, 'തവൽകാര', ഇത് 'സൈന്ദ്രി', നിന്റെ ഭക്ഷണം.

ശട്ടൌഘോഽഭവദിത്യേവം വ്യസുധീര്വസ്വലങ്കൃതം । പിത്രര്ഥോപവനം ദാത്രീ നായകോ ലാവകോ നയഃ ।। ൩൫൦.

'ഷട്ടൗഘം' ഇങ്ങനെ ഉണ്ടായി, 'വ്യസുധീർ', 'വസ്വലങ്കൃതം'; പിതാക്കന്മാരുടെ ഉദ്ദേശത്താൽ, 'ഉപവനം', 'ദാതൃ', 'നായകൻ', 'ലാവക', 'നയം' എന്നിവ.

തഇഹ തയിഹേത്യാദി തേഽത്ര യോത്ര ജലേഽകജം । പ്രകൃതിര്നോ അഹോ ഏഹി അ അവേഹി ഇ ഇന്ദ്രകം ।। ൩൫൦.

'തൈഹ', 'തയിഹേ' തുടങ്ങിയവ; 'തേ' ഇവിടെ, 'യോത്ര', 'ജലേ', 'അകജം'; 'പ്രകൃതി', 'നോ', 'അഹോ', 'എഹി', 'അ', 'അവേഹി', 'ഇ', 'ഇന്ദ്രകം'.

ഉ ഉത്തിഷ്ഠ കവീ ഏതൌ വായൂ ഏതൌ വനേ ഇമേ । അമീ ഏതേ യജ്ഞഭൂതേ ഏഹി ദേവ ഇമന്നയ ।। ൩൫൦.

'ഉ' എന്നത്, എഴുന്നേൽക്കൂ, കവികൾ; 'എതൗ', കാറ്റുകൾ; 'എതൗ', കാടിൽ ഇവർ; ഇവർ യജ്ഞസമ്പന്ധിയായവർ; വാ, ദേവാ, ഇതു കൊണ്ടുവരിക.

വക്ഷ്യേ സന്ധി വ്യഞ്ജാനാനാം വാഗ്യതോഽജേകമാതൃകഃ । ഷഡേതേ തദിമേ വാദിവാങ്‌നീതിഃ ഷണ്മുഖാദികമ് ।। ൩൫൦.

വ്യഞ്ജനങ്ങളുടെ സംധി, വാക്കിന്റെ ഉത്ഭവം ഏക മാതാവിൽ നിന്ന് തുടങ്ങിയതും, ഈ ആറും, അവയും, വാഗ്‌നീതിയുടെ നിയമങ്ങൾ, ഷണ്മുഖനിൽ നിന്ന് തുടങ്ങിയതും ഞാൻ വിശദീകരിക്കും.

വാങ്‌മനസം വാഗ്‌ഭാവാദിര്വാക് ശ്ലക്ഷ്ണം തച്ഛരീരകം । തല്ലുനാതി തച്ചരേച്ച ക്രുങ്‌ങാസ്തേ സുഗണ്ണിഹ ।। ൩൫൦.

വാക്കും മനസ്സും, വാക്കിന്റെ ഉത്ഭവം, വാക്ക് മൃദുവാണ്, അതിന്റെ ശരീരവും; അത് മുറിക്കുന്നു, അത് സഞ്ചരിക്കുന്നു, 'കൃങ്ങാസ്തേ', 'സുഗണ്ണിഹ'.

ഭവാംശ്ചരന് ഭവാംശ്ഛാത്രോ ഭവാംഷ്ടീകാ ഭവാംഷ്ഠകഃ । ഭവാംസ്തീര്ഥം ഭവാംസ്ഥേയാത് ഭവാംല്ലേഖാ ഭവാഞ്ജയഃ ।। ൩൫൦.

'ഭവാംശ്ചരൻ', 'ഭവാംശ്ചാത്രോ', 'ഭവാംഷ്ടികാ', 'ഭവാംഷ്ടകഃ', 'ഭവാംസ്തീർഥം', 'ഭവാംസ്ഥേയാത്', 'ഭവാംലേഖാ', 'ഭവാഞ്ജയഃ'.

ഭവാഞ്ഛേതേ ഭവാഞ്ച്‌ശേതേ ഭവാഞ്‌ശേതേ ഭവാണ്ഡീനഃ । ത്വമ്ഭര്ത്താ ത്വങ്കരോഷ്യാദിഃ സന്ധിര്ജ്ഞയോ വിസര്ഗജഃ ।। ൩൫൦.

'ഭവാഞ്ചേതേ', 'ഭവാഞ്ച്ശേതേ', 'ഭവാംശേതേ', 'ഭവാണ്ഡീനഃ'; നീ രക്ഷകൻ, നീ പ്രവർത്തകൻ, തുടങ്ങിയവ; സംധി അറിയപ്പെടുന്നത് വിസർഗത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നതാണ്.

കശ്ഛിന്ദ്യാത് കശ്ചരേത് കഷ്ടഃ കഷ്ഠഃ കസ്ഥശ്ച കശ്ചലേത് । ക ഖനേത് ക കരോതി സ്മ ക " പഠേത് " ഫലേത വാ ।। ൩൫൦.

ആർക്കെങ്കിലും വെട്ടാം, പ്രവർത്തിക്കാം, 'കഷ്ടഃ', 'കഷ്ടഹ്', 'കസ്ഥശ്ച', ആരെങ്കിലും സഞ്ചരിക്കാം; ആരെങ്കിലും കുഴിക്കാം, പ്രവർത്തിക്കാം, വായിക്കാം, ഫലം ലഭിക്കാം.

കശ്ശ്വശുരഃ കഃ ശ്വശുരഃ കസ്സാവരഃ കഃ സാവരഃ । കഃ ഫലേത കഃ ശയിതാ കോഽത്ര യോധഃ ക ഉത്തമഃ ।। ൩൫൦.

'കശ്ശ്വശുരഃ', 'കഃ ശ്വശുരഃ', 'കസ്സാവരഃ', 'കഃ സാവരഃ'; ആരാണ് ഫലം കൊടുക്കുന്നത്, ആരാണ് കിടക്കുന്നത്, ഇവിടെ ആരാണ് യോദ്ധാവ്, ആരാണ് ഉത്തമൻ.

ദേവാ ഏതേ ഭോ ഇഹ സോദരാ യാന്തി ഭഗോ വ്രജ । സുപൂഃ സുദൂരാത്രിരത്ര വായുര്യാതി പുനര്ന ഹി ।। ൩൫൦.

ഇവരാണ് ദേവന്മാർ, സഖാവേ, ഇവിടെ സഹോദരങ്ങൾ പോകുന്നു, ഭാഗ്യം പോകുന്നു, നീ പോവുക; 'സുപൂഃ', 'സുദൂരാത്രിർ', ഇവിടെ, കാറ്റ് പോകുന്നു, പക്ഷേ വീണ്ടും വരില്ല.

പുനരേതി സ യാതീഹ ഏഷ യാതി ക ഈശ്വരഃ । ജ്യോതീരൂപം തവച്ഛത്രം മ്ലേച്ഛധീശ്ഛിദ്രമച്ഛിദത് ।। ൩൫൦.

അവൻ വീണ്ടും വരുന്നു, ഇവിടേക്ക് പോകുന്നു, ഈയാൾ പോകുന്നു, ആരാണ് ഈശ്വരൻ; നിന്റെ കുട അഗ്നിരൂപമാണ്, വിദേശാധിപൻ ദ്വാരം തുളച്ചു.

സ്കന്ദ ഉവാച വിഭക്തിസിദ്ധരൂപഞ്ച കാത്യായന വദാമി തേ । ദ്വേ വിഭക്തീ സുപ്തിങശ്ച സുപഃ സപ്ത വിഭക്തയഃ ।। ൩൫൧.

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു: കാത്യായനാ, ഞാൻ വാക്യത്തിന്റെ വിഭക്തികളുടെ സ്വഭാവം പറയുന്നു; വിഭക്തികൾ രണ്ടു തരമുണ്ട്, 'സുപ്തിങ്' എന്നും 'സുപ്' എന്നും, ഏഴു വിഭക്തികൾ.

സു ഔജസിതി പ്രഥമാ അമൌട്‌ശസോ ദ്വിതീയാ । ടാഭ്യാം ബിസിതി തൃതീയാ ങഭ്യാംഭ്യസശ്ചതുര്ഥ്യപി ।। ൩൫൧.

'സു', 'ഔജസ്', 'ഇതി' എന്നിവ ഒന്നാം വിഭക്തി; 'അമൗട്‌ശസോ' രണ്ടാം വിഭക്തി; 'ടാഭ്യാം', 'ബിസിതി' മൂന്നാം വിഭക്തി; 'ങഭ്യാം', 'ഭ്യാസ' നാലാം വിഭക്തിയും.

ങസിഭ്യാംഭ്യസഃ പഞ്ചമീ സ്യാത്ങസോസാമിതി ഷഷ്ഠ്യപി । ങിഓസ്തുബിതി സപ്തമീ സ്യാത് സ്യുഃ പ്രാതിപദികാത്പരാഃ ।। ൩൫൧.

പഞ്ചമി എന്നത് 'ങസി'യും 'ഭ്യസ്'ഉം ചേർത്ത് ഉണ്ടാക്കുന്നു; ഷഷ്ഠി എന്നത് 'ങസ്'ഉം 'ആം'ഉം ചേർത്ത് ഉണ്ടാകും; സപ്തമി 'ങി'യും 'സു'വുമാണ്. ഇവയെല്ലാം നാമപദത്തിന്റെ ശേഷം വരുന്നു.

ദ്വിവിധം പ്രാതിപദികം ഹ്യജന്തഞ്ച ഹലന്തകം । പ്രത്യേകം ത്രിവിധം തത് സ്യാത് പുമാംസ്ത്രീ ച നപുംസകം ।। ൩൫൧.

നാമപദം രണ്ട് വിധമാണ്: സ്വരംകൊണ്ടു അവസാനിക്കുന്നതും വ്യഞ്ജനംകൊണ്ടു അവസാനിക്കുന്നതും. ഇവയിൽ ഓരോന്നും പുരുഷം, സ്ത്രീ, നപുംസകം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വകയുണ്ട്.

ദര്ശ്യന്തേ നായകാസ്തേഷാമനുക്താനാഞ്ച വീര്യ്യതഃ । വൃക്ഷഃ സര്വ്വോഽഥ പൂര്വ്വശ്ച പ്രഥമശ്ച ദ്വിതീയകഃ ।। ൩൫൧.

ഇവയുടെ പ്രധാന ഉദാഹരണങ്ങൾ, പറയാത്തവയും ഉൾപ്പെടെ, അവരുടെ ശക്തിപ്രകാരം കാണിക്കുന്നു: വൃക്ഷം, സർവ്വം, പൂർവ്വം, പ്രഥമം, ദ്വിതീയകം.

തൃതീയഃ ഖണ്ഡപാ വഹ്നിഃ സഖാപതിരഹര്പതിഃ । പടുര്നീര്ഗ്രാമണീന്ദ്രശ്ച ഖലബൂര്മ്മിത്രഭൂഃ സ്വഭൂഃ ।। ൩൫൧.

മൂന്നാമത്തേത്: ഖണ്ഡപാ, വഹ്നി (അഗ്നി), സഖാ (സുഹൃത്ത്), പതിഃ (നായകൻ), അഹർപതി (ദിവസത്തിന്റെ അധിപൻ), പട് (ചതുരൻ), നീർ (ജലം), ഗ്രാമണി (ഗ്രാമപ്രധാനൻ), ഇന്ദ്രൻ, ഖലബൂർ, മിത്രഭൂ, സ്വഭൂ.

സുശ്രീഃ സുധീഃ പിതാ ഭ്രാതാ നാ കര്ത്താ ക്രോഷ്ടുനപ്തൃകൌ । സുരാ രാ ഗൌസ്തഥാ ദ്യൌര്ഗ്ലൌഃ സ്വരാന്താഃ പുംസി നായകാഃ ।। ൩൫൧.

സുശ്രീ (സൗഭാഗ്യവതി), സുധീ (മനസ്സുള്ളവൻ), പിതാവ്, സഹോദരൻ, ന (അല്ല), കർത്താവ്, ക്രോഷ്ടു (നരി), നപ്തൃ (മരുമകൻ), സുര (ദേവൻ), ര, ഗൗ (പശു), ദ്യൗ (ആകാശം), ഗ്ലൗ, സ്വരാന്തം എന്നിവ പുരുഷലിംഗത്തിൽ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.

സുവാക് ത്വക് പൃഷത് സമ്രാട് ജന്മഭാക് ച അവേദപി । ആപോ മരുദ്ഭവന് ദീവ്യന് ഭവാംശ്ച മഘവാന് പിവന് ।। ൩൫൧.

സുവാക് (നല്ല വാക്കുള്ളവൻ), ത്വക് (തൊലി), പൃഷത് (കറുത്ത പുള്ളിയുള്ളത്), സമ്രാട് (ചക്രവർത്തി), ജന്മഭാക് (ജനിച്ചവൻ), അവേദ (അജ്ഞാനി), ആപഃ (ജലങ്ങൾ), മറുത് (കാറ്റ്), ഭവൻ (ആകുന്നവൻ), ദീവ്യൻ (ദൈവികൻ), ഭവാൻ (പ്രഭു), മഘവാൻ (ദാനശീലൻ), പിവൻ (കുടിക്കുന്നവൻ).

ഭഗവാനഘവാനര്വ്വാന്വഹ്നിമത് സര്വ്വവിത്സുപൃത് । സുസോമാ കുണ്ഡീ രാജാ ച ശ്വാ യുവാ മഘവാ തഥാ ।। ൩൫൧.

ഭഗവാൻ (പുണ്യവാൻ), അഘവാൻ (പാപി), അർവാൻ (സമീപം), വഹ്നിമത് (അഗ്നിയുള്ളവൻ), സർവ്വവിദ് (എല്ലാം അറിയുന്നവൻ), സുപൃത് (നന്നായി പോഷിക്കപ്പെട്ടവൻ), സുശോമാ (നല്ല സോമയുള്ളവൻ), കുണ്ടി (കിണ്ണം), രാജാവ്, ശ്വാൻ (നായ), യുവാൻ (യുവാവ്), മഘവാ (ദാനശീലൻ).

പൂഷാ സുകര്മ്മാ യജ്വാ ച സുവര്മ്മാ ച സുധര്മ്മണാ । അര്യ്യമാ വൃത്രഹാ പന്ഥാഃ സുകകുദാദിപഞ്ച ച ।। ൩൫൧.

പൂഷൻ (പോഷകൻ), സുകർമ (നല്ല പ്രവൃത്തിയുള്ളവൻ), യജ്വാവ് (യാഗം ചെയ്യുന്നവൻ), സുവർമ (നല്ല ആയുധമുള്ളവൻ), സുധർമ്മണ (നല്ല നിയമമുള്ളവൻ), അർയമൻ, വൃത്രഹ (വൃത്രനെ കൊല്ലുന്നവൻ), പന്താവ് (പാത), സുകകുദ തുടങ്ങിയ അഞ്ചും.

പ്രശാന് സുതാംശ്ച പഞ്ചാദ്യാഃ സുഗീഃ സുരാഃ സുപൂരപി । ചന്ദ്രമാഃ സുവചാഃ ശ്രേയാന് വിദ്വാംശ്ചോശനസാ സഹ ।। ൩൫൧.

പ്രശാന്തൻ (ശമിപ്പിക്കുന്നവൻ), സുത (മകൻ), ആദ്യത്തെ അഞ്ചും, സുഗീ (നല്ലപാട്ടുള്ളവൻ), സൂര (ദേവി), സുപ്പൂർ (നന്നായി നിറഞ്ഞത്), ചന്ദ്രമാവ്, സുവചാവ് (നല്ല വാക്കുള്ളവൻ), ശ്രേയാൻ (മികച്ചത്), വിദ്യാൻ (പണ്ഡിതൻ), ഉശനസുമായി ചേർന്ന്.

പേചിവാന് ഗൌരവാനഡ്‌വാന് ഗോധുങ്‌മിത്രദ്രുഹൌ ശ്വലിട് । സ്ത്രിയാം ജായാ ജരാ ബാലാ ഏड़കാ സഹോ വൃദ്ധയാ ।। ൩൫൧.

പെചിവാൻ (ചിറകുള്ളവൻ), ഗൗരവാൻ (ഗൗരവമുള്ളവൻ), അഡ്‌വാൻ (യാത്രക്കാരൻ), ഗോധുങ് (പശുവിനെ പാൽകുടിക്കുന്നവൻ), മിത്രദ്രുഹ (സുഹൃത്ത് ദ്രോഹി), ശ്വലിറ്റ് (നായപോലെയുള്ളത്); സ്ത്രീലിംഗത്തിൽ: ജയ (ഭാര്യ), ജര (വൃദ്ധാവസ്ഥ), ബാല (കുട്ടി), ഏരക (ആട്), സഹോ (ശക്തിയുള്ളവൾ), വൃദ്ധയ (വൃദ്ധ സ്ത്രീ).

ക്ഷാത്രിയാ ബഹുരാജാ ച ബഹുദാ മാഽഥ ബാലികാ । മായാ കൌമുദഗന്ധാ ച സര്വ്വാ പൂര്വ്വാ സഹാന്യയാ ।। ൩൫൧.

ക്ഷാത്രിയ (സ്ത്രീയോദ്ധാവ്), ബഹുരാജ (അനേകം രാജാക്കന്മാർ ഉള്ളവൾ), ബഹുദാ (കൂടുതൽ നൽകുന്നവൾ), മാ (അമ്മ), ബാലിക (കുട്ടി), മായ (മായ), കൗമുദഗന്ധ (കൗമുദി പരിമളം), ഇവയും മറ്റു സ്ത്രീകളുമാണ്.

ദ്വിതീയാ ച തൃതീയാ ച ബുദ്ധിഃ സ്ത്രോ ശ്രോര്ന്നദീ സുധീഃ । ഭവന്തീ ചൈവ ദീവ്യന്തീ ഭാതീ ഭാന്തീ ച യാന്ത്യപി ।। ൩൫൧.

രണ്ടാമത്തേയും മൂന്നാമത്തേയും ഉദാഹരണങ്ങൾ: ബുദ്ധി (ബുദ്ധി), സ്ത്രോ, ശ്രോണി (കമരം), നദി (നദി), സുധീ (മനസ്സുള്ള സ്ത്രീ), ഭവന്തി (ആകുന്നവൾ), ദീവ്യന്തി (പ്രകാശമുള്ളവൾ), ഭാതി (പ്രഭയുള്ളവൾ), ഭാന്തി (പ്രഭയുള്ളവൾ), യാന്തി (പോകുന്നവൾ).